کدام دموکراتیزاسیون؟
در نيمه قرن نوزدهم بهار اروپا آغاز شده بود و پيدرپي انقلابها و جنبشهاي گسترده كارگري و دهقاني در اين قاره اتفاق ميافتاد. ماركس - كه او را بههمراه وبر، دوركيم و زيمل از مبدعان جامعهشناسي ميدانند - از نزديك درگير عملي اين جنبشها بود و در تحليلهاي خود طرح يك دگرگوني بزرگ را در شيوه نظام توليد اجتماعي آن روز اروپا جستوجو ميكرد و نه صرفا در تحليلي «جامعهشناسانه». در ابتداي قرن بيستم جنبشهاي اجتماعي ديگري رخ داد و جامعهشناسي اينبار محل امن «دانشگاه» را براي تحليل انتخاب كرد. کتاب «جنبشهاي اجتماعي و دموكراتيزاسيون» با این نگاه سراغ جنبشهای جدید میرود. مقالات كتاب كه به بازه زماني دهه 1990 و 2000 ميلادي بازميگردد اجازه نگاهي بهروز را به اين كتاب و بررسي جنبشهاي مهم و نوظهور اجتماعي كه براي اولينبار بعد از دههها به اين وسعت روي داد نمیدهد، جنبشهایی که بعد از فروپاشي بلوك شرق و يكهتازي نوليبراليسم ظهور کردند: جنبش ضدجهانيسازي، جنبشهاي ضدرياضتي مثل جنبش تسخير والاستريت و جنبشهاي ضداستبدادي و عدالتطلبانه بهار عربي در دهه اول قرن حاضر.
جنبش اجتماعی در اصطلاح جامعهشناسی مدنظر کتاب حاضر، هرگونه کوشش جمعی برای پیشبرد منافع مشترک، یا تأمین هدف اصلی از طریق عمل جمعی خارج از حوزه دولت و نهادهای رسمی است. بعضی از جنبشها در چارچوب قوانین جوامعی فعالیت میکنند که در آن حضور دارند؛ درحالیکه جنبشهای دیگر به صورت گروههای غیرقانونی یا زیرزمینی فعالیت میکنند. جنبش حقوق مدنی در ایالات متحده آمریکا، جنبش حق رأی زنان، جنبش استقلالطلبانه هند و جنبش ضدآپارتاید در آفریقایجنوبی از مهمترین جنبشهای اجتماعی دوران معاصرند. از دهه 1960 بهبعد جنبشهای اجتماعی جدیدی مانند جنبشهای دانشجویی، جنبشهای گوناگون قومی و ملی، جنبش محیط زیست، جنبش ضدجنگ و جنبش اقليتهاي جنسي متولد و باليده شدند. این جنبشها که در دهههای بعد افزایش یافتند زمینه گسترش فعالیتهای سیاسی بسیار سازمانیافتهتری را تشکیل دادند و همچنین بهصورت نیروهای سیاسی مستقل گاهی در کنار احزاب سیاسی و گروههای فشار و گاهی رویاروی احزاب سیاسی رسمی به مبارزه پرداختهاند.
بسياري از نظريهپردازان علوم اجتماعي جنبشهاي اجتماعي را ذيل مفهوم جامعه مدني مطرح ميكنند. جامعه مدني فضايي است از انجمنهاي انساني و نيز مجموعهاي از شبكههاي ارتباطي كه حول خانواده، منافع و ايدئولوژي شكل يافتهاند و اين فضا را پر كردهاند. جامعه مدني شبكههاي ارتباطي متمايز از دولت است مثل اتحاديهها، جنبشهاي اجتماعي، تعاونيها و انجمنهاي محلي. بخشي از نيروهاي اجتماعي در جامعه مدني ميتوانند دموكراتيزاسيون را تسهيل و برخي ديگر ميتوانند از آن ممانعت كنند. از این منظر، جنبشهاي اجتماعي منبع اصلي كشمكش و تغيير سياسي و مركز جامعه مدني و سپهر عمومي هستند. معمولا اين جنبشهاي اجتماعي هستند كه بيرون از نظام سياسي براي شناخت نگرانيها و طرح مطالبات جديد به نظامها فشار وارد ميكنند درحاليكه احزاب سياسي و رهبرانشان بهندرت مسائل نو را مطرح ميكنند و بيشتر درگير امور روزمره هستند.
كتاب «جنبشهاي اجتماعي و دموكراتيزاسيون» شامل ۱۲ مقاله مختلف درباره اين مضامين است. مقاله اول منتخبي است از مقاله چارلز كورزمن تحت عنوان «انقلاب ايران» كه در مقدمه كتاب عنوان آن آمده اما در متن كتاب اثري از آن نيست. تعريف مفاهيمي كليدي مثل سازمان جنبش اجتماعي فصل دوم كتاب را تشكيل ميدهد. نويسنده در اين فصل به روشهاي تعامل و موانع موجود بين سازمانهاي جنبشي و سازمانهاي رسمي مستقر و موانع و مشكلات آن ميپردازد. در ديگر فصول اين كتاب مواردي مثل افول جنبش كارگري در آمريكا و تاثير آن بر زندگي عمومي يا نقش كنشگران طبقه متوسط در جنبش محيط زيست توضيح داده ميشود. فصل آخر كه ميتوان آن را نتيجهگيري مباحث نظري كتاب در عرصه عمل دانست ترجمه فصلي است از كتاب «دموكراتيزاسيون» والتر ليتل. نويسنده تجربه فرايند گذار دموكراتيك را در يكي از غيردموكراتيكترين و فاسدترين مناطق جهان بررسي ميكند: آمريكايلاتين معدن نظاميگريهاي خارجي و قتلهاي سياسي فعالان جنبشهاي اجتماعي. اين مقاله گزارش و جمعبندي جامعي است از روند تحولات و تغييرات سياسي آمريكايلاتين در فاصله سالهاي 1980 تا 1995. روش نويسنده در ارائه اين گزارش بررسي
مقايسهاي ويژگيهاي جوامع آمريكايلاتين و تعيين نقاط اشتراك و افتراق آنها طي گذار دموكراتيك است. ذكر اين نكته لازم است كه دموكراتيزاسيون را در سرتاسر اين كتاب بايستی ذيل پارادايم ليبرالدموكراسي و توسعه ملي خواند؛ نگاهي كه قائل به گسترش توسعه اجتماعي، اقتصادي و سطح نوسازي در چارچوب نظام سرمايهداري است.
در نيمه قرن نوزدهم بهار اروپا آغاز شده بود و پيدرپي انقلابها و جنبشهاي گسترده كارگري و دهقاني در اين قاره اتفاق ميافتاد. ماركس - كه او را بههمراه وبر، دوركيم و زيمل از مبدعان جامعهشناسي ميدانند - از نزديك درگير عملي اين جنبشها بود و در تحليلهاي خود طرح يك دگرگوني بزرگ را در شيوه نظام توليد اجتماعي آن روز اروپا جستوجو ميكرد و نه صرفا در تحليلي «جامعهشناسانه». در ابتداي قرن بيستم جنبشهاي اجتماعي ديگري رخ داد و جامعهشناسي اينبار محل امن «دانشگاه» را براي تحليل انتخاب كرد. کتاب «جنبشهاي اجتماعي و دموكراتيزاسيون» با این نگاه سراغ جنبشهای جدید میرود. مقالات كتاب كه به بازه زماني دهه 1990 و 2000 ميلادي بازميگردد اجازه نگاهي بهروز را به اين كتاب و بررسي جنبشهاي مهم و نوظهور اجتماعي كه براي اولينبار بعد از دههها به اين وسعت روي داد نمیدهد، جنبشهایی که بعد از فروپاشي بلوك شرق و يكهتازي نوليبراليسم ظهور کردند: جنبش ضدجهانيسازي، جنبشهاي ضدرياضتي مثل جنبش تسخير والاستريت و جنبشهاي ضداستبدادي و عدالتطلبانه بهار عربي در دهه اول قرن حاضر.
جنبش اجتماعی در اصطلاح جامعهشناسی مدنظر کتاب حاضر، هرگونه کوشش جمعی برای پیشبرد منافع مشترک، یا تأمین هدف اصلی از طریق عمل جمعی خارج از حوزه دولت و نهادهای رسمی است. بعضی از جنبشها در چارچوب قوانین جوامعی فعالیت میکنند که در آن حضور دارند؛ درحالیکه جنبشهای دیگر به صورت گروههای غیرقانونی یا زیرزمینی فعالیت میکنند. جنبش حقوق مدنی در ایالات متحده آمریکا، جنبش حق رأی زنان، جنبش استقلالطلبانه هند و جنبش ضدآپارتاید در آفریقایجنوبی از مهمترین جنبشهای اجتماعی دوران معاصرند. از دهه 1960 بهبعد جنبشهای اجتماعی جدیدی مانند جنبشهای دانشجویی، جنبشهای گوناگون قومی و ملی، جنبش محیط زیست، جنبش ضدجنگ و جنبش اقليتهاي جنسي متولد و باليده شدند. این جنبشها که در دهههای بعد افزایش یافتند زمینه گسترش فعالیتهای سیاسی بسیار سازمانیافتهتری را تشکیل دادند و همچنین بهصورت نیروهای سیاسی مستقل گاهی در کنار احزاب سیاسی و گروههای فشار و گاهی رویاروی احزاب سیاسی رسمی به مبارزه پرداختهاند.
بسياري از نظريهپردازان علوم اجتماعي جنبشهاي اجتماعي را ذيل مفهوم جامعه مدني مطرح ميكنند. جامعه مدني فضايي است از انجمنهاي انساني و نيز مجموعهاي از شبكههاي ارتباطي كه حول خانواده، منافع و ايدئولوژي شكل يافتهاند و اين فضا را پر كردهاند. جامعه مدني شبكههاي ارتباطي متمايز از دولت است مثل اتحاديهها، جنبشهاي اجتماعي، تعاونيها و انجمنهاي محلي. بخشي از نيروهاي اجتماعي در جامعه مدني ميتوانند دموكراتيزاسيون را تسهيل و برخي ديگر ميتوانند از آن ممانعت كنند. از این منظر، جنبشهاي اجتماعي منبع اصلي كشمكش و تغيير سياسي و مركز جامعه مدني و سپهر عمومي هستند. معمولا اين جنبشهاي اجتماعي هستند كه بيرون از نظام سياسي براي شناخت نگرانيها و طرح مطالبات جديد به نظامها فشار وارد ميكنند درحاليكه احزاب سياسي و رهبرانشان بهندرت مسائل نو را مطرح ميكنند و بيشتر درگير امور روزمره هستند.
كتاب «جنبشهاي اجتماعي و دموكراتيزاسيون» شامل ۱۲ مقاله مختلف درباره اين مضامين است. مقاله اول منتخبي است از مقاله چارلز كورزمن تحت عنوان «انقلاب ايران» كه در مقدمه كتاب عنوان آن آمده اما در متن كتاب اثري از آن نيست. تعريف مفاهيمي كليدي مثل سازمان جنبش اجتماعي فصل دوم كتاب را تشكيل ميدهد. نويسنده در اين فصل به روشهاي تعامل و موانع موجود بين سازمانهاي جنبشي و سازمانهاي رسمي مستقر و موانع و مشكلات آن ميپردازد. در ديگر فصول اين كتاب مواردي مثل افول جنبش كارگري در آمريكا و تاثير آن بر زندگي عمومي يا نقش كنشگران طبقه متوسط در جنبش محيط زيست توضيح داده ميشود. فصل آخر كه ميتوان آن را نتيجهگيري مباحث نظري كتاب در عرصه عمل دانست ترجمه فصلي است از كتاب «دموكراتيزاسيون» والتر ليتل. نويسنده تجربه فرايند گذار دموكراتيك را در يكي از غيردموكراتيكترين و فاسدترين مناطق جهان بررسي ميكند: آمريكايلاتين معدن نظاميگريهاي خارجي و قتلهاي سياسي فعالان جنبشهاي اجتماعي. اين مقاله گزارش و جمعبندي جامعي است از روند تحولات و تغييرات سياسي آمريكايلاتين در فاصله سالهاي 1980 تا 1995. روش نويسنده در ارائه اين گزارش بررسي
مقايسهاي ويژگيهاي جوامع آمريكايلاتين و تعيين نقاط اشتراك و افتراق آنها طي گذار دموكراتيك است. ذكر اين نكته لازم است كه دموكراتيزاسيون را در سرتاسر اين كتاب بايستی ذيل پارادايم ليبرالدموكراسي و توسعه ملي خواند؛ نگاهي كه قائل به گسترش توسعه اجتماعي، اقتصادي و سطح نوسازي در چارچوب نظام سرمايهداري است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.