بذرهای کینه؛ میراث اشغالگری غرب در شرق
راجر هاردی
این را میتوان درک کرد که خیلی از مردم، باحیرت به اعمال خشونتآمیز و هرجومرج کنونی در خاورمیانه مینگرند. شاید آنها با نگاهکردن به جنگ در سوریه، از خود بپرسند: چه شد که اینطور شد؟ بخشی از این حیرانی، بهدلیل وسایل ارتباط جمعی است که معمولا در سطح میمانند و به این ترتیب پیشزمینههای تاریخی و بسیار مهم این تحولات- بهویژه در دوران استعمار که در جریان آن سنگبنای یک خاورمیانه جدید گذاشته شد - را نادیده میگیرند. بهمنظور درک نزاعها و بحرانهای کنونی در خاورمیانه، باید بدانیم چگونه این منطقه در نیمه اول قرن گذشته، یعنی از 1917 الی 1967، شکل گرفت و بهصورت کنونی درآمد. جنگ جهانی اول و پیامدهایش به شکلی مهم و سرنوشتساز در تشکیل منطقه خاورمیانه، نقش داشت. در جنگ جهانی اول، دولت عثمانی - که مدت چهار قرن بر خاورمیانه سیطره داشت- در کنار رایش آلمان ایستاد. پس از شکست عثمانی و آلمانیها، بریتانیا و فرانسه مناطق عربی تحت سیطره عثمانی را تقسیم کردند. این امر بعد از جنگ، میراثی از بیاعتمادی عمیق را برجای گذاشت که بذر تعداد زیادی از منازعات کنونی را میتوان در آن دید؛ ازجمله نزاع اسرائیل و فلسطین، مشکل لبنان و
فقدان یک تابعیت کردی برای کردها. عربهایی که در آرزوی استقلال بودند، احساس کردند بعد از یک دوره تحت حاکمیت ترکهای عثمانیبودن، این بار مجبورشدهاند تحت سیطره اروپاییها باشند. آلبرت حورانی، از تاریخنگاران عرب، مینویسد: «از همان زمان، شبح توافق صلح بر سیاست اعراب سایه انداخت».
دستاوردی تلخ
سلطه اروپاییها در خاورمیانه و شمال آفریقا پیامدهای وخیمی برای کل منطقه و روابط این منطقه با جهان غرب است؛
نخست اینکه، نفس حاکمیت استعماری از همان ابتدا، با منازعه شدید خیلیها همراه بود. تنها دو سال بعد از اشغال الجزایر به دست فرانسویها در سال 1830، فردی جذاب، جنگجو و دانشمندی صوفی مسلک به نام امیر عبدالقادر علیه فرانسویها شورش کرد. این انقلاب و یک انقلاب دیگر در سال 1871، با وحشیگری تمام سرکوب شد. مقاومت در برابر سلطه فرانسویها منجر به آن شد که دو نژاد عرب و بربر در شمال آفریقا، با هم متحد شوند. یک شاعر آمازیغی (بربری) ناشناخته درباره تلخیهایی که فرانسویها بعد از این انقلاب به وجود آوردند، نوشت:
«در روستاهایمان بذرهایی از کینه کاشتهایم
آنها را در زیر خاک نگه میداریم، تا بماند
و محصولی فراوان در باغهای غصبشده به بار آورد»
همین احساس نفرت در جاهای دیگر نیز رایج بود؛ به استثنای بعضی موارد محدود، در تمامی مناطق خاورمیانه، مقاومتی علیه نیروهای استعماری شکل گرفت که در موارد زیادی به شورش و عصیان منجر میشد.
در دهه 20، فرانسویها از انقلاب بزرگ سوریه شگفتزده شدند. منطقه الدروز (جبل العرب)، واقع در جنوب دمشق، شعلهور شد و بهسرعت زبانههای این آتش به بخش بزرگی از کشور، سرایت کرد. در عراق نیز سال 1920، شیعیان جنوب علیه حاکمیت بریتانیاییها قیام کردند. استعمارگران بریتانیایی با استفاده از نیروی هوایی، انقلابیون را - اعم از شیعیان در جنوب یا کردها در شمال- سرکوب کردند. در فلسطین نیز بین سالهای 1936 تا 1939، یک انقلاب عربی شکل گرفت که هدفش ترساندن بریتانیاییها بود.
در الجزایر، خشونت استعمارگران برای یک دوره طولانی استمرار پیدا کرد. تا همین امروز، تعداد اشخاصی که در جنگ استقلال بین سالهای 1954 تا 1962 در این کشور کشته شدهاند، موضوع بحث و مناقشه بین کارشناسان است. میتوان گفت تعدادشان کمتر از نیممیلیون الجزایری نبوده است.
خطوطی بر شن
دوم اینکه، اساس جوامع خاورمیانه درسالهای گذشته در معرض خطر استعمار قرار داشته است. حکومت عثمانی - باوجود همه نقاط ضعفی که داشت- دستکم به منطقه، برخی از هویتهای فرهنگی خاص خودش را میداد؛ حال آنکه مفهوم دولت ملی، دستکم در ابتدا، برای ساکنان این منطقه کاملا جدید و عجیب بود. ترسیم مرزهای جدید از سوی مقامات فرانسوی و بریتانیایی بهدلیل حمایت از منافع استعماری خودشان، انجام شده بود. این مرزها در بسیاری از موارد، براساس دادههای طبیعی نبود؛ نتیجه اینکه بنای دولت و ملت در خاورمیانه با دشواریها و مشکلات مستمری درآمیخته شد. از آن گذشته، دولتهای استعماری، بهندرت به آموزش مردم ساده میپرداختند. این در حالی بود که کشورهای یادشده، پیوسته بر «مأموریت تمدنی» خود تأکید میکردند. بهجایاین، آنها تعداد اندکی نخبگان همکار با خود را آموزش دادند که از جمله آنها، معلمان و کارمندان جزئی بودند که استعمارگران به آنها احتیاج داشتند. برای مثال وقتی بریتانیاییها مصر را ترک کردند، 77 درصد مردم این کشور بیسواد بودند. درآمد سالانه یک فرد حدود 42 لیر مصری بود و متوسط عمر برای یک مرد مصری، 36 سال برآورد میشد. سوم اینکه، حاکمیت
استعماری فقط بخشی از یک طرح دخالتگرانه بزرگتر بود که به دوران سیاستمداران بریتانیایی، ازجمله بنیامین دیسرایلی و ویلیام گلادستون، برمیگشت. این شاید مهمترین عامل باشد. از آنزمان نیروهای اروپایی در مقابل عثمانی ایستاده و به دخالتهای نظامیشان تا سال 2003، یعنی زمان اشغال عراق، ادامه دادند. صرفنظر از هرچیز دیگری که جورج دبیلو بوش و تونی بلر، مسئولان حمله به عراق و اشغال این کشور، در سال 2003 داشتند، این دو نسبت به تاریخ خاورمیانه به طرز اعجابآوری جاهل بودند. به نظر میرسد آن دو بهدلیل نادانی حقیقیشان نسبت به دخالتهای غرب در خاورمیانه، احساس خوشبختی میکردند و نمیدانستند بیش از 200 سال است این دخالتها همواره واکنشهایی ملیگرایانه به همراه داشته و اشغال طولانی مدت، همواره موجب انقلابهای طولانی مدت شده است. وقتی سرکوب باشد، بذرهای کینه نیز ذخیره میشود:
«آنها را در زیر خاک نگه میداریم، تا بماند
و محصولی فراوان در باغهای غصبشده به بار آورد»
* راجر هاردی؛ خبرنگار کهنهکار بیبیسی که سالهاست در خاورمیانه فعالیت رسانهای دارد
منبع: قنطره به نقل از اوپن دموکراسی
این را میتوان درک کرد که خیلی از مردم، باحیرت به اعمال خشونتآمیز و هرجومرج کنونی در خاورمیانه مینگرند. شاید آنها با نگاهکردن به جنگ در سوریه، از خود بپرسند: چه شد که اینطور شد؟ بخشی از این حیرانی، بهدلیل وسایل ارتباط جمعی است که معمولا در سطح میمانند و به این ترتیب پیشزمینههای تاریخی و بسیار مهم این تحولات- بهویژه در دوران استعمار که در جریان آن سنگبنای یک خاورمیانه جدید گذاشته شد - را نادیده میگیرند. بهمنظور درک نزاعها و بحرانهای کنونی در خاورمیانه، باید بدانیم چگونه این منطقه در نیمه اول قرن گذشته، یعنی از 1917 الی 1967، شکل گرفت و بهصورت کنونی درآمد. جنگ جهانی اول و پیامدهایش به شکلی مهم و سرنوشتساز در تشکیل منطقه خاورمیانه، نقش داشت. در جنگ جهانی اول، دولت عثمانی - که مدت چهار قرن بر خاورمیانه سیطره داشت- در کنار رایش آلمان ایستاد. پس از شکست عثمانی و آلمانیها، بریتانیا و فرانسه مناطق عربی تحت سیطره عثمانی را تقسیم کردند. این امر بعد از جنگ، میراثی از بیاعتمادی عمیق را برجای گذاشت که بذر تعداد زیادی از منازعات کنونی را میتوان در آن دید؛ ازجمله نزاع اسرائیل و فلسطین، مشکل لبنان و
فقدان یک تابعیت کردی برای کردها. عربهایی که در آرزوی استقلال بودند، احساس کردند بعد از یک دوره تحت حاکمیت ترکهای عثمانیبودن، این بار مجبورشدهاند تحت سیطره اروپاییها باشند. آلبرت حورانی، از تاریخنگاران عرب، مینویسد: «از همان زمان، شبح توافق صلح بر سیاست اعراب سایه انداخت».
دستاوردی تلخ
سلطه اروپاییها در خاورمیانه و شمال آفریقا پیامدهای وخیمی برای کل منطقه و روابط این منطقه با جهان غرب است؛
نخست اینکه، نفس حاکمیت استعماری از همان ابتدا، با منازعه شدید خیلیها همراه بود. تنها دو سال بعد از اشغال الجزایر به دست فرانسویها در سال 1830، فردی جذاب، جنگجو و دانشمندی صوفی مسلک به نام امیر عبدالقادر علیه فرانسویها شورش کرد. این انقلاب و یک انقلاب دیگر در سال 1871، با وحشیگری تمام سرکوب شد. مقاومت در برابر سلطه فرانسویها منجر به آن شد که دو نژاد عرب و بربر در شمال آفریقا، با هم متحد شوند. یک شاعر آمازیغی (بربری) ناشناخته درباره تلخیهایی که فرانسویها بعد از این انقلاب به وجود آوردند، نوشت:
«در روستاهایمان بذرهایی از کینه کاشتهایم
آنها را در زیر خاک نگه میداریم، تا بماند
و محصولی فراوان در باغهای غصبشده به بار آورد»
همین احساس نفرت در جاهای دیگر نیز رایج بود؛ به استثنای بعضی موارد محدود، در تمامی مناطق خاورمیانه، مقاومتی علیه نیروهای استعماری شکل گرفت که در موارد زیادی به شورش و عصیان منجر میشد.
در دهه 20، فرانسویها از انقلاب بزرگ سوریه شگفتزده شدند. منطقه الدروز (جبل العرب)، واقع در جنوب دمشق، شعلهور شد و بهسرعت زبانههای این آتش به بخش بزرگی از کشور، سرایت کرد. در عراق نیز سال 1920، شیعیان جنوب علیه حاکمیت بریتانیاییها قیام کردند. استعمارگران بریتانیایی با استفاده از نیروی هوایی، انقلابیون را - اعم از شیعیان در جنوب یا کردها در شمال- سرکوب کردند. در فلسطین نیز بین سالهای 1936 تا 1939، یک انقلاب عربی شکل گرفت که هدفش ترساندن بریتانیاییها بود.
در الجزایر، خشونت استعمارگران برای یک دوره طولانی استمرار پیدا کرد. تا همین امروز، تعداد اشخاصی که در جنگ استقلال بین سالهای 1954 تا 1962 در این کشور کشته شدهاند، موضوع بحث و مناقشه بین کارشناسان است. میتوان گفت تعدادشان کمتر از نیممیلیون الجزایری نبوده است.
خطوطی بر شن
دوم اینکه، اساس جوامع خاورمیانه درسالهای گذشته در معرض خطر استعمار قرار داشته است. حکومت عثمانی - باوجود همه نقاط ضعفی که داشت- دستکم به منطقه، برخی از هویتهای فرهنگی خاص خودش را میداد؛ حال آنکه مفهوم دولت ملی، دستکم در ابتدا، برای ساکنان این منطقه کاملا جدید و عجیب بود. ترسیم مرزهای جدید از سوی مقامات فرانسوی و بریتانیایی بهدلیل حمایت از منافع استعماری خودشان، انجام شده بود. این مرزها در بسیاری از موارد، براساس دادههای طبیعی نبود؛ نتیجه اینکه بنای دولت و ملت در خاورمیانه با دشواریها و مشکلات مستمری درآمیخته شد. از آن گذشته، دولتهای استعماری، بهندرت به آموزش مردم ساده میپرداختند. این در حالی بود که کشورهای یادشده، پیوسته بر «مأموریت تمدنی» خود تأکید میکردند. بهجایاین، آنها تعداد اندکی نخبگان همکار با خود را آموزش دادند که از جمله آنها، معلمان و کارمندان جزئی بودند که استعمارگران به آنها احتیاج داشتند. برای مثال وقتی بریتانیاییها مصر را ترک کردند، 77 درصد مردم این کشور بیسواد بودند. درآمد سالانه یک فرد حدود 42 لیر مصری بود و متوسط عمر برای یک مرد مصری، 36 سال برآورد میشد. سوم اینکه، حاکمیت
استعماری فقط بخشی از یک طرح دخالتگرانه بزرگتر بود که به دوران سیاستمداران بریتانیایی، ازجمله بنیامین دیسرایلی و ویلیام گلادستون، برمیگشت. این شاید مهمترین عامل باشد. از آنزمان نیروهای اروپایی در مقابل عثمانی ایستاده و به دخالتهای نظامیشان تا سال 2003، یعنی زمان اشغال عراق، ادامه دادند. صرفنظر از هرچیز دیگری که جورج دبیلو بوش و تونی بلر، مسئولان حمله به عراق و اشغال این کشور، در سال 2003 داشتند، این دو نسبت به تاریخ خاورمیانه به طرز اعجابآوری جاهل بودند. به نظر میرسد آن دو بهدلیل نادانی حقیقیشان نسبت به دخالتهای غرب در خاورمیانه، احساس خوشبختی میکردند و نمیدانستند بیش از 200 سال است این دخالتها همواره واکنشهایی ملیگرایانه به همراه داشته و اشغال طولانی مدت، همواره موجب انقلابهای طولانی مدت شده است. وقتی سرکوب باشد، بذرهای کینه نیز ذخیره میشود:
«آنها را در زیر خاک نگه میداریم، تا بماند
و محصولی فراوان در باغهای غصبشده به بار آورد»
* راجر هاردی؛ خبرنگار کهنهکار بیبیسی که سالهاست در خاورمیانه فعالیت رسانهای دارد
منبع: قنطره به نقل از اوپن دموکراسی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.