|

واقعیت در سینمای بنی‌اعتماد

نسیم آصف: «زیر پوست قصه‌ها» کتابی است از سعید عقیقی که به سینمای رخشان بنی‌اعتماد پرداخته و به‌تازگی در نشر روزنه به ‌چاپ رسیده است. این کتاب در هشت فصل نوشته شده و گفت‌وگویی با بنی‌‌اعتماد نیز به پیوست کتاب منتشر شده و در آخر هم سالشمار زندگی او آمده است. نویسنده کتاب در پیش‌درآمدش، به‌واسطه طرح پرسش‌هایی هدف خود از نوشتن کتاب را شرح داده است. او در ابتدا این پرسش‌ها را مطرح کرده که: واقعیت در سینمای ایران چه مسیری را دنبال می‌کند؟ آیا مسیر واقع‌گرایانه فیلم‌سازی، از طریق اتصال به پایان‌بندی آرمانی و واقع‌گریز موفق می‌شود تناسب خود را حفظ کند، یا فصل پایانی هر فیلم، دستاورد منطقی همان رخدادهای گسترش‌یافته در متن واقع‌گرایانه است؟ او در ادامه این توضیح را داده که هدف این کتاب بررسی و تحلیل جزء‌به‌جزء فیلم‌های بنی‌اعتماد نیست اگرچه بنا به ضرورت به این امر نیز پرداخته شده است. کتاب کوشیده به‌واسطه حرکت میان نقد زیبایی‌شناسانه و مطالعات اجتماعی، به این دو پرسش پاسخ دهد که: «واقعیت در فیلم‌های بنی‌اعتماد چه جایگاهی دارد؟» و «دسته‌بندی فیلم‌های او بر مبنای واقع‌گرایی تا چه حد امکان‌پذیر است؟». براین‌اساس، کتاب این دو پرسش را در آثار مستند و داستانی بنی‌اعتماد و در هشت فصل با این عناوین پی ‌گرفته: «واقعیت به عنوان سند»، «واقعیت به عنوان داستان»، «واقعیت به عنوان میزانسن»، «واقعیت و تاریخ: شباهت‌ها و تفاوت‌ها»، «واقعیت پنهان: زنان در آستانه»، «واقعیت و انتزاع: بانوی اردی‌بهشت»، «واقعیت و اجتماع: زیر پوست شهر» و «واقعیت در گذر زمان: قصه‌ها». در توضیح پشت جلد کتاب، «زیر پوست قصه‌ها» بخشی از یک تحقیق گسترده عنوان شده که «درباره رابطه فیلم و واقعیت در سینمای ایران است، که با استفاده از ترکیب نگره مؤلف، نقد جامعه‌شناختی و ملاحظات ساختارگرایانه به عنوان الگویی کاربردی، به بررسی فیلم‌های رخشان بنی‌اعتماد می‌پردازد. بنابراین، تقسیم کتاب بر مبنای جست‌وجوی لحن و فضای واقع‌گرایانه در آثار فیلم‌ساز صورت گرفته، رابطه واقعیت و مستندهای او در فصلی جداگانه بررسی شده و سه فیلم بانوی اردیبهشت، زیر پوست شهر و قصه‌ها به عنوان کانون تمرکز جلوه‌های گوناگون واقعیت، بخش‌های پایانی کتاب را تشکیل داده‌اند».

سینمای فرهادی و پروسه گسست
«بوطیقای گسست» عنوان کتابی است از مازیار اسلامی که به سینمای اصغر فرهادی مربوط است و به‌تازگی در نشر چشمه منتشر شده است. مازیار اسلامی در مقدمه کتاب، ایده کلی‌اش در باب سینمای فرهادی را مطرح کرده و سپس در فصل‌هایی جداگانه به فیلم‌های او پرداخته است. او در مقدمه‌اش، سینمای فرهادی را «محصول گسست تاریخی برساخته دوره اصلاحات در تاریخ سینمای ایران» دانسته است. گسستی تاریخی که دوگانه سینمای پیش و پس از انقلاب را دچار بحران می‌کند و فضایی نو می‌آفریند. اسلامی، سینماگران مختلفی را محصول این بحران می‌داند و دو شکل از مواجهه با گسست ناشی از این بحران را در سینمای این دوره از هم متمایز می‌کند. یکی، «امتناع از پذیرش چنین خلأیی و انکار آن» است که در گفتار رسمی با عنوان سینمای ملی یا معناگرا از آن یاد می‌شود و دیگری، «واکنش بی‌کنشانه به این بحران» که معتقد است در وضعیت ابزورد موجود امکان تغییر امور وجود ندارد. اسلامی در ادامه، سینمای فرهادی را متفاوت از دو شکل مذکور و امکانی تازه می‌داند: «در سینمای فرهادی اما به‌تدریج امکان تازه‌ای شکل می‌گیرد، نه در حکم پاسخی قطعی در برابر خلأ معنا، بلکه نوعی تلاش برای حدگذاری بر این خلأ بی‌معنایی. نوعی تجربه آستانه‌ای به معنای جداکردن درون و بیرون این خلأ. تلاش برای نشان‌دادن این‌که چیزها می‌توانند جور دیگری باشند؛ در این تلاش، او چشم‌اندازها را به‌گونه‌ای تغییر می‌دهد تا وضعیت، خلأ بی‌معنایی، آن‌گونه که در نور رستگاری‌بخش و نجات‌باورانه دیده می‌شود، یعنی کژوکوژ، معوج، ازریخت‌افتاده، و تیره، آشکار شود؛ یا به تعبیر آدورنو ساده‌ترین چیز که در‌عین‌حال ناممکن‌ترین چیز نیز هست. و این خصلت ناهمساز فیلم‌های فرهادی است: عملیات رستگاری و نجات مداوم و پیوسته که عمیقا و باطنا نومیدانه است. اگر امکانی هم باشد تنها با پذیرش نومیدی و ناممکنی موجود در آن متصور است». اسلامی اهمیت سینمای فرهادی، خاصه از «چهارشنبه‌سوری» به‌بعد را، فقط در مواجهه متعهدانه با این گسست خلاصه نمی‌کند بلکه اهمیت سینمای او را تلاش برای «درونی‌کردن خود بحران گسست» هم می‌داند: «حرکت سینمای او، حرکت بطئی این گسست و جدایی تا اعماق روایت است، ‌رسوب بطئی این گسست در دل خود روایت؛ روایت‌های ازهم‌گسیخته، گسست‌ها و جدایی‌‌هایی که خود نیز مبتلا به گسست می‌شوند.» او سینمای فرهادی را «نام خاص» این پروسه گسست و جدایی تاریخی می‌داند که از 1376 شروع می‌شود و در نهایت بالقوگی آن جامعه را از درون دچار گسست و جدایی می‌کند. «سینمای او دقیقا بر حول‌وحوش این لبه تیز، خطرناک، شکننده و سستِ پرتگاهِ گسست فعال می‌شود، نقطه‌ای که سینمای ایران عمدتا برای عدم مواجهه با خطرات آن، یا با توسل به طناب مهار معنا و بی‌معنایی بر لبه آن می‌ایستد یا اساسا، خود را از ایستادن بر لبه آن معاف می‌کند». «بوطیقای گسست» در شش فصل با این عناوین نوشته شده است: «رقص در غبار: عشق یعنی رقصیدن روی خرده‌شیشه»، «شهر زیبا: رئالیسم نارس؛ تقابل فیلیا و اروس»، «چهارشنبه‌سوری: بیماری اتوس»، «درباره الی: تئاتر قضاوت»، «جدایی نادر از سیمین: خانواده مقدس» و «گذشته: منتظر پارالاکس».

نسیم آصف: «زیر پوست قصه‌ها» کتابی است از سعید عقیقی که به سینمای رخشان بنی‌اعتماد پرداخته و به‌تازگی در نشر روزنه به ‌چاپ رسیده است. این کتاب در هشت فصل نوشته شده و گفت‌وگویی با بنی‌‌اعتماد نیز به پیوست کتاب منتشر شده و در آخر هم سالشمار زندگی او آمده است. نویسنده کتاب در پیش‌درآمدش، به‌واسطه طرح پرسش‌هایی هدف خود از نوشتن کتاب را شرح داده است. او در ابتدا این پرسش‌ها را مطرح کرده که: واقعیت در سینمای ایران چه مسیری را دنبال می‌کند؟ آیا مسیر واقع‌گرایانه فیلم‌سازی، از طریق اتصال به پایان‌بندی آرمانی و واقع‌گریز موفق می‌شود تناسب خود را حفظ کند، یا فصل پایانی هر فیلم، دستاورد منطقی همان رخدادهای گسترش‌یافته در متن واقع‌گرایانه است؟ او در ادامه این توضیح را داده که هدف این کتاب بررسی و تحلیل جزء‌به‌جزء فیلم‌های بنی‌اعتماد نیست اگرچه بنا به ضرورت به این امر نیز پرداخته شده است. کتاب کوشیده به‌واسطه حرکت میان نقد زیبایی‌شناسانه و مطالعات اجتماعی، به این دو پرسش پاسخ دهد که: «واقعیت در فیلم‌های بنی‌اعتماد چه جایگاهی دارد؟» و «دسته‌بندی فیلم‌های او بر مبنای واقع‌گرایی تا چه حد امکان‌پذیر است؟». براین‌اساس، کتاب این دو پرسش را در آثار مستند و داستانی بنی‌اعتماد و در هشت فصل با این عناوین پی ‌گرفته: «واقعیت به عنوان سند»، «واقعیت به عنوان داستان»، «واقعیت به عنوان میزانسن»، «واقعیت و تاریخ: شباهت‌ها و تفاوت‌ها»، «واقعیت پنهان: زنان در آستانه»، «واقعیت و انتزاع: بانوی اردی‌بهشت»، «واقعیت و اجتماع: زیر پوست شهر» و «واقعیت در گذر زمان: قصه‌ها». در توضیح پشت جلد کتاب، «زیر پوست قصه‌ها» بخشی از یک تحقیق گسترده عنوان شده که «درباره رابطه فیلم و واقعیت در سینمای ایران است، که با استفاده از ترکیب نگره مؤلف، نقد جامعه‌شناختی و ملاحظات ساختارگرایانه به عنوان الگویی کاربردی، به بررسی فیلم‌های رخشان بنی‌اعتماد می‌پردازد. بنابراین، تقسیم کتاب بر مبنای جست‌وجوی لحن و فضای واقع‌گرایانه در آثار فیلم‌ساز صورت گرفته، رابطه واقعیت و مستندهای او در فصلی جداگانه بررسی شده و سه فیلم بانوی اردیبهشت، زیر پوست شهر و قصه‌ها به عنوان کانون تمرکز جلوه‌های گوناگون واقعیت، بخش‌های پایانی کتاب را تشکیل داده‌اند».

سینمای فرهادی و پروسه گسست
«بوطیقای گسست» عنوان کتابی است از مازیار اسلامی که به سینمای اصغر فرهادی مربوط است و به‌تازگی در نشر چشمه منتشر شده است. مازیار اسلامی در مقدمه کتاب، ایده کلی‌اش در باب سینمای فرهادی را مطرح کرده و سپس در فصل‌هایی جداگانه به فیلم‌های او پرداخته است. او در مقدمه‌اش، سینمای فرهادی را «محصول گسست تاریخی برساخته دوره اصلاحات در تاریخ سینمای ایران» دانسته است. گسستی تاریخی که دوگانه سینمای پیش و پس از انقلاب را دچار بحران می‌کند و فضایی نو می‌آفریند. اسلامی، سینماگران مختلفی را محصول این بحران می‌داند و دو شکل از مواجهه با گسست ناشی از این بحران را در سینمای این دوره از هم متمایز می‌کند. یکی، «امتناع از پذیرش چنین خلأیی و انکار آن» است که در گفتار رسمی با عنوان سینمای ملی یا معناگرا از آن یاد می‌شود و دیگری، «واکنش بی‌کنشانه به این بحران» که معتقد است در وضعیت ابزورد موجود امکان تغییر امور وجود ندارد. اسلامی در ادامه، سینمای فرهادی را متفاوت از دو شکل مذکور و امکانی تازه می‌داند: «در سینمای فرهادی اما به‌تدریج امکان تازه‌ای شکل می‌گیرد، نه در حکم پاسخی قطعی در برابر خلأ معنا، بلکه نوعی تلاش برای حدگذاری بر این خلأ بی‌معنایی. نوعی تجربه آستانه‌ای به معنای جداکردن درون و بیرون این خلأ. تلاش برای نشان‌دادن این‌که چیزها می‌توانند جور دیگری باشند؛ در این تلاش، او چشم‌اندازها را به‌گونه‌ای تغییر می‌دهد تا وضعیت، خلأ بی‌معنایی، آن‌گونه که در نور رستگاری‌بخش و نجات‌باورانه دیده می‌شود، یعنی کژوکوژ، معوج، ازریخت‌افتاده، و تیره، آشکار شود؛ یا به تعبیر آدورنو ساده‌ترین چیز که در‌عین‌حال ناممکن‌ترین چیز نیز هست. و این خصلت ناهمساز فیلم‌های فرهادی است: عملیات رستگاری و نجات مداوم و پیوسته که عمیقا و باطنا نومیدانه است. اگر امکانی هم باشد تنها با پذیرش نومیدی و ناممکنی موجود در آن متصور است». اسلامی اهمیت سینمای فرهادی، خاصه از «چهارشنبه‌سوری» به‌بعد را، فقط در مواجهه متعهدانه با این گسست خلاصه نمی‌کند بلکه اهمیت سینمای او را تلاش برای «درونی‌کردن خود بحران گسست» هم می‌داند: «حرکت سینمای او، حرکت بطئی این گسست و جدایی تا اعماق روایت است، ‌رسوب بطئی این گسست در دل خود روایت؛ روایت‌های ازهم‌گسیخته، گسست‌ها و جدایی‌‌هایی که خود نیز مبتلا به گسست می‌شوند.» او سینمای فرهادی را «نام خاص» این پروسه گسست و جدایی تاریخی می‌داند که از 1376 شروع می‌شود و در نهایت بالقوگی آن جامعه را از درون دچار گسست و جدایی می‌کند. «سینمای او دقیقا بر حول‌وحوش این لبه تیز، خطرناک، شکننده و سستِ پرتگاهِ گسست فعال می‌شود، نقطه‌ای که سینمای ایران عمدتا برای عدم مواجهه با خطرات آن، یا با توسل به طناب مهار معنا و بی‌معنایی بر لبه آن می‌ایستد یا اساسا، خود را از ایستادن بر لبه آن معاف می‌کند». «بوطیقای گسست» در شش فصل با این عناوین نوشته شده است: «رقص در غبار: عشق یعنی رقصیدن روی خرده‌شیشه»، «شهر زیبا: رئالیسم نارس؛ تقابل فیلیا و اروس»، «چهارشنبه‌سوری: بیماری اتوس»، «درباره الی: تئاتر قضاوت»، «جدایی نادر از سیمین: خانواده مقدس» و «گذشته: منتظر پارالاکس».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.