نگاهی مختصر به ترجمههای «خاطرات نرودا»
سرنوشت سه کتاب
یک کتاب، سه ترجمه با سه اسم و چهاربار انتشار. کمتر کتابی در زبان فارسی چنین بخت بلندی داشته است. اما نرودا حکایت دیگری دارد. هم زود ترجمه شد. هم زود شناخته شد و هم گرفتن نوبل و شرکت در مبارزات شیلی نامش را سر زبانها انداخت. شاید به همین دلیل کتابی ۵۰۰ صفحهای سهبار به فارسی ترجمه شده است و چهاربار منتشر. کتاب خاطرات پابلو نرودا که آخرین ترجمهاش را نشر چشمه منتشر کرده با عنوان «اعتراف به زندگی، زندگینامه شخصی پابلو نرودا» با ترجمه احمد پوری. پیشتر، یعنی، ۳۷ سال پیشتر، این کتاب را نشر آگاه با عنوان «خاطرات نرودا» با ترجمه هوشنگ پیرنظر منتشر کرده بود. در این فاصله هم یکبار هوشنگ باختری این کتاب را ترجمه کرده. یکبار این ترجمه را انتشارات پارسا در سال ۱۳۸۷ و بار دیگر در سال ۱۳۸۸ انتشارات نگاه آن را منتشر کرده است. عنوان این ترجمه چنین انتخاب شده است: «خاطرات پابلو نرودا: یادها و یادبودها.» احمد پوری که آخرین ترجمه این کتاب به قلم اوست در مقدمه کتابش اشاره کرده که کتاب را از ترجمه انگلیسی سال ۱۹۷۷ ترجمه کرده است. ترجمهای که خودش میگوید سالهای دانشجویی بر روی آن کار کرده و کتاب را به سرانجام
رسانده اما نسخه دستنویس ترجمهاش در ماجرایی ناپدید شده است. البته ترجمه بخشی از کتاب که پوری در سال ۱۳۵۸ در نشریه «اتحاد مردم» به سردبیری بهآذین منتشر کرده اکنون به یمن آرشیوهای اینترنتی قابلدسترسی است. بااینهمه پوری بازهم به همان ترجمه آن سالها مراجعه کرده و نه ترجمه انگلیسیای که در سال ۲۰۰۱ منتشر شده است.
این شرح کوتاه قصه ترجمه این کتاب. آنچه اکنون پس از سهبار ترجمه کتاب میتواند جالب باشد مقایسه ترجمهها و بررسی رویکردهای این سه ترجمه است. از سوی دیگر مقایسه آن بخشی که پوری سیوچند سال قبل ترجمه کرده و ترجمهای که در دوران پختگیاش ارائه داده میتواند نشاندهنده این باشد که گذر زمان و کار چنددههای چه تغییری در سبک و سلیقه پوری به وجود آورده است. برای مقایسه این سه ترجمه بخش «اسپانیا در قلب من» را انتخاب کردهام. بخشی که روایت سخنرانی دونفره نرودا و لورکاست. برگرفته از رسمی قدیمی در سنت گاوبازی اسپانیایی. رسم ال الیمون: «دو گاوباز میتوانند فقط با یک شنل، همزمان با گاو بجنگند. این یکی از خطرناکترین انواع گاوبازی است... در یک قرن بیش از دو یا سهبار تکرار نمیشود. این کار باید توسط دو برادر یا دستکم دو همخون انجام شود.» سپس نرودا شرح سخنرانی خود و لورکا را به شکل ال الیمون توضیح میدهد. سخنرانی که این دو شاعر با شیوه ال الیمون ایراد کردند اختصاص داشت به شاعری اسپانیایی به نام روبن داریو. این دو شاعر که استاد واژهپردازی و تصویرسازی بودند سخنرانی ایراد کردند که بیشتر به دوئتی شاعرانه میماند تا خطابه.
در ترجمه فارسی این خطابه هر سه مترجم محتوا را به یک شکل به فارسی برگرداندهاند. هوشنگ باختری بیشتر بخشهای کتاب را با لحنی آرکائیک ترجمه کرده است. لحنی که شاید در همهجای کتاب، در شرح قصهها و رخدادهای سیاسی، چندان به کار نیاید اما در این بخش به خوبی نشسته است. پیرنظر نیز بیشتر از آنکه شعرگونگی و فصاحت را در نظر داشته باشد به صحت برگردان ترجمهاش توجه کرده است. اما پوری، که سالها شعر ترجمه کرده کوشیده حتی به بهای اندکی تغییر بیشتر شعرگونهبودن این متن را در نظر داشته باشد. برای مثال پیرنظر نوشته است: شیر با پست سفارشی برای او که پایهگذار شیرها بود، شیری بدون ستاره برای او که ستارگان را به دیگران میبخشید. و پوری ترجمه کرده: شیری دستساز برای او که هستیبخش شیرها بود، شیری بیستاره برای او که ستاره به همگان میبخشید. پیرنظر و پوری هر دو از یک نسخه این کتاب را به فارسی برگرداندهاند. با توجه به نسخه انگلیسی «شیر با پست سفارشی» دقیقتر از «شیر دستساز» است. با توجه به عدم پیچیدگی عبارت، که احتمال خطا را منحل میکند، میتوان دریافت که پوری بیشتر کوشیده لحن ترجمه را به لحن این دو نزدیک کند. این بخش با نقل
خاطرهای از لورکا به پایان میرسد. خاطره یک شام و یک «شیطنت جسورانه» چنانکه پوری ترجمه کرده است و پیرنظر «بوالهوسی عاشقانه جسورانه» گفته و باختری نوشته: خاطرهای با حال و هوایی خاص. داستان ضیافت یک ثروتمند آرژانتینی که نرودا و لورکا و یک خانم شاعر در آن حضور داشتند. باختری که از زبان آرکائیک گاهی به کهنهگرایی و ناسرهنویسی روی میآورد نوشته: بانوی شاعره. ماجرای عشقبازی نرودا و او در آن شب در کتاب نقل شده. پوری آن را بهگونهای که کتاب قابلانتشار باشد جمعوجور کرده است. باختری ترجیح داده اصلا این بخش را ترجمه نکند. خاطرهای در حالوهوایی خاص تبدیل شده است به خاطرهای از شبی که هیچ اتفاقی در آن نیفتاده. پیرنظر کل ماجرا را ترجمه کرده. چیزی که احتمالا اگر امروز قرار بود ترجمهاش منتشر شود اجازه انتشار نمیگرفت. ترجمه پوری در بین این دو گرایش قرار دارد، اشاره به موضوع نه حذف و نه ترجمه کامل. با خواندن ترجمه باختری از کتاب نرودا چهبسا هیچ از شخصیت نرودا دستگیرمان نشود یا دستکم کدهای غلطی در اختیارمان گذارده شود. اینگونه حذف یا جرح و تعدیل در ترجمه باختری بیشتر از ترجمه پوری به چشم میآید. برای مثال، در
بخشی که نرودا شرح سفرش به کویر نیترات را بیان میکند در انتها در یک خط اشاره میکند که بعد از این سفر تصمیم گرفته است به حزب کمونیست بپیوندد و باختری حزب کمونیست را «حزب فراگیر میهنم» ترجمه کرده است. چهبسا از ترس سانسور به خودسانسوری روی آورده.
یک کتاب، سه ترجمه با سه اسم و چهاربار انتشار. کمتر کتابی در زبان فارسی چنین بخت بلندی داشته است. اما نرودا حکایت دیگری دارد. هم زود ترجمه شد. هم زود شناخته شد و هم گرفتن نوبل و شرکت در مبارزات شیلی نامش را سر زبانها انداخت. شاید به همین دلیل کتابی ۵۰۰ صفحهای سهبار به فارسی ترجمه شده است و چهاربار منتشر. کتاب خاطرات پابلو نرودا که آخرین ترجمهاش را نشر چشمه منتشر کرده با عنوان «اعتراف به زندگی، زندگینامه شخصی پابلو نرودا» با ترجمه احمد پوری. پیشتر، یعنی، ۳۷ سال پیشتر، این کتاب را نشر آگاه با عنوان «خاطرات نرودا» با ترجمه هوشنگ پیرنظر منتشر کرده بود. در این فاصله هم یکبار هوشنگ باختری این کتاب را ترجمه کرده. یکبار این ترجمه را انتشارات پارسا در سال ۱۳۸۷ و بار دیگر در سال ۱۳۸۸ انتشارات نگاه آن را منتشر کرده است. عنوان این ترجمه چنین انتخاب شده است: «خاطرات پابلو نرودا: یادها و یادبودها.» احمد پوری که آخرین ترجمه این کتاب به قلم اوست در مقدمه کتابش اشاره کرده که کتاب را از ترجمه انگلیسی سال ۱۹۷۷ ترجمه کرده است. ترجمهای که خودش میگوید سالهای دانشجویی بر روی آن کار کرده و کتاب را به سرانجام
رسانده اما نسخه دستنویس ترجمهاش در ماجرایی ناپدید شده است. البته ترجمه بخشی از کتاب که پوری در سال ۱۳۵۸ در نشریه «اتحاد مردم» به سردبیری بهآذین منتشر کرده اکنون به یمن آرشیوهای اینترنتی قابلدسترسی است. بااینهمه پوری بازهم به همان ترجمه آن سالها مراجعه کرده و نه ترجمه انگلیسیای که در سال ۲۰۰۱ منتشر شده است.
این شرح کوتاه قصه ترجمه این کتاب. آنچه اکنون پس از سهبار ترجمه کتاب میتواند جالب باشد مقایسه ترجمهها و بررسی رویکردهای این سه ترجمه است. از سوی دیگر مقایسه آن بخشی که پوری سیوچند سال قبل ترجمه کرده و ترجمهای که در دوران پختگیاش ارائه داده میتواند نشاندهنده این باشد که گذر زمان و کار چنددههای چه تغییری در سبک و سلیقه پوری به وجود آورده است. برای مقایسه این سه ترجمه بخش «اسپانیا در قلب من» را انتخاب کردهام. بخشی که روایت سخنرانی دونفره نرودا و لورکاست. برگرفته از رسمی قدیمی در سنت گاوبازی اسپانیایی. رسم ال الیمون: «دو گاوباز میتوانند فقط با یک شنل، همزمان با گاو بجنگند. این یکی از خطرناکترین انواع گاوبازی است... در یک قرن بیش از دو یا سهبار تکرار نمیشود. این کار باید توسط دو برادر یا دستکم دو همخون انجام شود.» سپس نرودا شرح سخنرانی خود و لورکا را به شکل ال الیمون توضیح میدهد. سخنرانی که این دو شاعر با شیوه ال الیمون ایراد کردند اختصاص داشت به شاعری اسپانیایی به نام روبن داریو. این دو شاعر که استاد واژهپردازی و تصویرسازی بودند سخنرانی ایراد کردند که بیشتر به دوئتی شاعرانه میماند تا خطابه.
در ترجمه فارسی این خطابه هر سه مترجم محتوا را به یک شکل به فارسی برگرداندهاند. هوشنگ باختری بیشتر بخشهای کتاب را با لحنی آرکائیک ترجمه کرده است. لحنی که شاید در همهجای کتاب، در شرح قصهها و رخدادهای سیاسی، چندان به کار نیاید اما در این بخش به خوبی نشسته است. پیرنظر نیز بیشتر از آنکه شعرگونگی و فصاحت را در نظر داشته باشد به صحت برگردان ترجمهاش توجه کرده است. اما پوری، که سالها شعر ترجمه کرده کوشیده حتی به بهای اندکی تغییر بیشتر شعرگونهبودن این متن را در نظر داشته باشد. برای مثال پیرنظر نوشته است: شیر با پست سفارشی برای او که پایهگذار شیرها بود، شیری بدون ستاره برای او که ستارگان را به دیگران میبخشید. و پوری ترجمه کرده: شیری دستساز برای او که هستیبخش شیرها بود، شیری بیستاره برای او که ستاره به همگان میبخشید. پیرنظر و پوری هر دو از یک نسخه این کتاب را به فارسی برگرداندهاند. با توجه به نسخه انگلیسی «شیر با پست سفارشی» دقیقتر از «شیر دستساز» است. با توجه به عدم پیچیدگی عبارت، که احتمال خطا را منحل میکند، میتوان دریافت که پوری بیشتر کوشیده لحن ترجمه را به لحن این دو نزدیک کند. این بخش با نقل
خاطرهای از لورکا به پایان میرسد. خاطره یک شام و یک «شیطنت جسورانه» چنانکه پوری ترجمه کرده است و پیرنظر «بوالهوسی عاشقانه جسورانه» گفته و باختری نوشته: خاطرهای با حال و هوایی خاص. داستان ضیافت یک ثروتمند آرژانتینی که نرودا و لورکا و یک خانم شاعر در آن حضور داشتند. باختری که از زبان آرکائیک گاهی به کهنهگرایی و ناسرهنویسی روی میآورد نوشته: بانوی شاعره. ماجرای عشقبازی نرودا و او در آن شب در کتاب نقل شده. پوری آن را بهگونهای که کتاب قابلانتشار باشد جمعوجور کرده است. باختری ترجیح داده اصلا این بخش را ترجمه نکند. خاطرهای در حالوهوایی خاص تبدیل شده است به خاطرهای از شبی که هیچ اتفاقی در آن نیفتاده. پیرنظر کل ماجرا را ترجمه کرده. چیزی که احتمالا اگر امروز قرار بود ترجمهاش منتشر شود اجازه انتشار نمیگرفت. ترجمه پوری در بین این دو گرایش قرار دارد، اشاره به موضوع نه حذف و نه ترجمه کامل. با خواندن ترجمه باختری از کتاب نرودا چهبسا هیچ از شخصیت نرودا دستگیرمان نشود یا دستکم کدهای غلطی در اختیارمان گذارده شود. اینگونه حذف یا جرح و تعدیل در ترجمه باختری بیشتر از ترجمه پوری به چشم میآید. برای مثال، در
بخشی که نرودا شرح سفرش به کویر نیترات را بیان میکند در انتها در یک خط اشاره میکند که بعد از این سفر تصمیم گرفته است به حزب کمونیست بپیوندد و باختری حزب کمونیست را «حزب فراگیر میهنم» ترجمه کرده است. چهبسا از ترس سانسور به خودسانسوری روی آورده.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.