|

نقدی بر خاطرات رضایی از ماجرای مك‌فارلین

نیمه خالی یك روایت

شرق، مهسا جزینی: محسن رضایی، فرمانده سپاه در دوران دفاع مقدس، در برنامه شنبه شب «تیتر امشب» صداوسیما، روایت خودش را از ماجرای مك‌فارلین ارائه كرد. روایتی متفاوت‌تر از روایاتی كه پیش از این ارائه شده بود. او گفته است: «آمریکا احساس کرده بود ایران صدام را شکست می‌دهد ریگان بدون اطلاع صدام، مک‌فارلین را به ایران فرستاد و دنبال این بود از طریق مک‌فارلین، با ما رابطه برقرار کند. این اتفاقات از طریق مشاور مهندس موسوی، یعنی آقای کنگرلو انجام شد».رضایی در ادامه گفته است: «ما احساس کردیم در پشت صحنه جنگ، اتفاقاتی در جریان است. یکی از دوستان خود را وارد ماجرا کردیم و جریان را به دست گرفتیم. من فهرستی از توپ‌های 155 میلی‌متری دادم که خیلی به آن احتیاج داشتیم. وقتی آمریکایی‌ها این فهرست را دیدند، زیر بار نرفتند و با یک کیک، یک انجیل و تعدادی قطعات ضدهوایی، مک‌فارلین به فرودگاه آمد؛ اما چون خواسته‌های ما را نیاورده بودند، حضرت امام به آقای هاشمی گفت اینها را افشا کنید و بگویید برگردند. این مسئله نشان‌داد آنها نمی‌خواهند امکانات جنگی به ما بدهند».
بی‌اطلاعی برادر محسن
محسن رضایی درست می‌گوید. البته فقط درباره یك بخش از ماجرا. سر پل‌های اولیه ارتباط‌گیری، منوچهر قربانی‌فر، دلال اسلحه كه منجر به آمدن هیأت آمریكایی به ایران شد، از طریق محسن كنگرلو، مشاور امنیتی نخست‌وزیر وقت، رخ داد، اما محسن رضایی نمی‌گوید طبق اسناد و شواهد حتی میرحسین موسوی هم درجریان ماجرا نبود. حتی وزیر خارجه هم در جریان نبود. كنگرلو مستقیم با هاشمی‌رفسنجانی، به عنوان فرمانده سیاسی جنگ، مرتبط بود و همه چیز از كانال او می‌گذشت. در این مرحله، اما نه در خاطرات هاشمی و نه در سایر اسناد، ردپای چندانی از محسن رضایی نیست. احتمالا محسن رضای خیلی دیر و نزدیك به آمدن هیأت آمریكایی است كه در جریان قرار می‌گیرد. یا اگر هم مطلع بوده، چندان در جریان جزئیات مذاكرات قرار نداشته است. بر اساس مذاكراتی كه در راستای تأمین سلاح‌های لازم جنگ از سوی افراد مختلف از یكی، دو سال قبل در جریان بود، پای منوچهر قربانی‌فر، یك دلال اسلحه، به ماجرا باز شده بود. او با یك پیشنهاد مبادله آمده بود. منوچهر قربانی‌فر بعد از مذاكره با مقامات آمریكایی، به كنگرلو گفته بود در ازای فروش تسلیحاتی که ایران نیاز دارد و فقط در اختیار شركت‌های آمریكایی است، ایران كمك كند تا گروگان‌های آمریكایی در لبنان آزاد شوند. ایران به موشك تاو و وسایل یدكی سیستم ضد هوایی موشك هاگ نیاز داشت. مذاكرات آغاز شد و چند نفر از گروگان‌ها هم آزاد شدند و به گفته محسن كنگرلو، تا پیش از افشای سفر هیأت آمریكایی، ایران توانست فقط در یک مرحله، ۱۱هزار قطعه هاگ دریافت و بیش از 70 پرواز دشمن را در عملیات فاو نابود كند.
بازپس‌گیری فاو هم احتمالا بی‌تأثیر از همین سلاح‌های دریافت‌شده نبوده است. آمریكایی‌ها اما هم عجله داشتند كه گروگان‌هایشان زودتر آزاد شوند و هم برخی اختلافات با ایران را به این بهانه، حل كنند؛ برای همین هیأتی را عازم ایران كردند، بدون اینكه هویت آن اعلام شود. هیأتی كه در میانشان مك‌فارلین و الیور نورث، عضو شورای ملی امنیت ایالات متحده آمریکا، حضور داشتند. آمدن آمریكایی‌ها به ایران، سودی نداشت و كیك و كلید و انجیلشان هم پس فرستاده شد. آنها تقاضای دیدار با سران نظام را داشتند كه عملی نشد و بعد از چند روز بازگشتند.
ماجرای كانال دوم
اما آنچه رضایی درباره آن صحبت می‌كند، مرحله یا كانال دوم در ماجرای مك‌فارلین است. مرحله دوم بعد از آمدن و رفتن هیأت آمریكایی آغاز می‌شود و از قضا، پای برادرزاده هاشمی هم در میان است. اما محسن رضایی هیچ توضیحی درباره این قضیه نمی‌دهد. در مرحله دوم است كه نقش برادر محسن پررنگ می‌شود. براساس كتاب «ماجرای مك‌فارلین»، آمریكایی‌ها بعد از ناكام‌ماندن سفر مك‌فارلین، تلاش می‌كنند از كانال دیگری دوباره وارد شوند و در نهایت با علی هاشمی، برادرزاده هاشمی‌رفسنجانی كه برای معالجه به لندن رفته بود، تماس می‌گیرند. ماحصل این تماس، ملاقاتی در بروكسل است. علی هاشمی در بازگشت به ایران، به دیدار عمو می‌رود و درباره تماس‌هایی كه در سفر لندن با او برقرار شده بوده، گزارش می‌دهد. اما هاشمی كه تمایلی به بازشدن موضوع ندارد، همه چیز را كتمان می‌كند و به برادرزاده می‌گوید كه با كسی دراین‌باره سخن نگوید. كنجكاوی علی هاشمی اما او را وادار می‌كند سراغ محسن رضایی برود. او گفته است: «محسن رضایی به‌دلیل اینكه اصولا در این‌گونه مسائل و تأمین سلاح، مرتبط به جنگ است و می‌تواند در سرنوشت جنگ تأثیرگذار باشد، ابراز می‌کند كه مسائل جنگ اصولا باید از طریق وی پیگیری شود نه از طریقی دیگر». محسن رضایی، فرمانده وقت سپاه كه احتمالا در مرحله نخست ارتباط‌گیری آمریكایی‌ها و آمدن مك‌فارلین به ایران چندان نقش‌آفرین نبوده، از این فرصت استفاده و برادرزاده هاشمی را ترغیب به تماسی دوباره می‌كند و زمانی كه علی هاشمی از مخالفت عموی خود با ادامه‌دادن ماجرا خبر می‌دهد، رضایی می‌گوید كه خودش موضوع را به هاشمی خواهد گفت. براساس مطالب كتاب ماجرای مك‌فارلین، رضایی و علی هاشمی جلسات خود را ادامه می‌دهند. رضایی در این جلسات، خطوط كلی و نحوه برخورد با آمریكایی‌ها، فهرست تسلیحات و اطلاعات لازم را به علی هاشمی می‌دهد و قرار می‌شود، اعتماد آمریكایی‌ها هم مجددا جلب شود. احتمالا توپ‌های 155 میلی‌متری‌ای كه رضایی در برنامه تلویزیونی به آن اشاره می‌كند، مربوط به این مرحله بوده نه مرحله نخست. علی هاشمی بعد از ملاقات با محسن رضایی، با «البرت حكیم»، یكی از دلالان ماجرای مك‌فارلین، تماس می‌گیرد و آمادگی‌اش را برای ملاقات بعدی اعلام می‌كند. علی هاشمی در بازگشت از سفر، پیش محسن رضایی می‌رود و گزارش سفر را به او می‌دهد. رضایی هم ابراز می‌كند گزارش سفر را نه تحت عنوان گزارش سفر برادرزاده، بلكه به عنوان سفر مأموری به نام اسكندری، به اطلاع هاشمی خواهد رساند. علی هاشمی در سفر دیگری هم به آلمان می‌رود؛ اما در نهایت همه این ماجراها با افشاگری‌های مجله الشراع لبنان و بعد هم سخنرانی هاشمی‌رفسنجانی به درخواست امام در نماز جمعه درباره سفر هیأت آمریكایی، به پایان می‌رسد.
دلخوری رضایی از اطلاع‌یافتن هاشمی
در كتاب ماجرای مك‌فارلین آمده است بعد از انتشار خبر آمدن آمریكایی‌ها به ایران، موضوع حضور علی هاشمی در مذاكرات از سوی همسر و مادر او به اطلاع محمد هاشمی می‌رسد و به علی هاشمی كه آن زمان در جبهه بوده، تلفنی اطلاع می‌دهند به تهران بازگردد و همه ماجرا را به هاشمی‌رفسنجانی بگوید؛ در همین زمان محسن رضایی هم متوجه تصمیم خانواده هاشمی می‌شود و از اینكه مسائل از طریق خانواده به هاشمی انتقال یافته، ناراحت شده و می‌گوید كه بهتر بود از طریق خود او این كار انجام می‌شد. محسن رضایی به علی هاشمی می‌گوید: «اگر می‌خواهی می‌توانی به تهران برگردی. مسئله دیگر پایان یافته است و می‌توانی همه چیز را توضیح بدهی». به نوشته كتاب ماجرای مك‌فارلین، «محسن رضایی متذكر می‌شود علی هاشمی در برابر هر خواستی اعلام می‌كند كه به خواسته و هدایت محسن رضایی عمل كرده است. این واكنش فرمانده وقت سپاه این طور معنی می‌دهد كه محسن رضایی درباره فعالیت‌های مرحله دوم رأسا با علی هاشمی عمل كرده و با هیچ‌كس، هیچ مشورتی انجام نداده بوده است». در خاطرات پنجم آذر 65، هاشمی‌رفسنجانی با اشاره به ملاقاتی كه با رضایی داشته، ضمن اشتباه‌خواندن اقدام رضایی، آمده است: «اما از طرفی به ایشان حق دادم زیرا احساس نیاز به سلاح را بیش از دیگران دارد و فكر كرده با در صحنه قرارگرفتن برادرزاده من، پیشرفت كار بهتر خواهد شد». علت لورفتن خبر سفر هیأت آمریكایی در ایران هم هنوز مشخص نیست. برخی پای بیت آیت‌الله منتظری و مهدی هاشمی (برادر داماد آیت‌الله منتظری) را وسط می‌كشند؛ برخی می‌گویند منوچهر قربانی‌فر كه مدعی بود پولش را كامل نگرفته، خبر را به طریقی لو داده است. هرچه بود با انتشار خبر در مجله الشراع، امام هم به هاشمی‌رفسنجانی زمان داد در نماز جمعه ماجرا را برای مردم بازگو كند.

شرق، مهسا جزینی: محسن رضایی، فرمانده سپاه در دوران دفاع مقدس، در برنامه شنبه شب «تیتر امشب» صداوسیما، روایت خودش را از ماجرای مك‌فارلین ارائه كرد. روایتی متفاوت‌تر از روایاتی كه پیش از این ارائه شده بود. او گفته است: «آمریکا احساس کرده بود ایران صدام را شکست می‌دهد ریگان بدون اطلاع صدام، مک‌فارلین را به ایران فرستاد و دنبال این بود از طریق مک‌فارلین، با ما رابطه برقرار کند. این اتفاقات از طریق مشاور مهندس موسوی، یعنی آقای کنگرلو انجام شد».رضایی در ادامه گفته است: «ما احساس کردیم در پشت صحنه جنگ، اتفاقاتی در جریان است. یکی از دوستان خود را وارد ماجرا کردیم و جریان را به دست گرفتیم. من فهرستی از توپ‌های 155 میلی‌متری دادم که خیلی به آن احتیاج داشتیم. وقتی آمریکایی‌ها این فهرست را دیدند، زیر بار نرفتند و با یک کیک، یک انجیل و تعدادی قطعات ضدهوایی، مک‌فارلین به فرودگاه آمد؛ اما چون خواسته‌های ما را نیاورده بودند، حضرت امام به آقای هاشمی گفت اینها را افشا کنید و بگویید برگردند. این مسئله نشان‌داد آنها نمی‌خواهند امکانات جنگی به ما بدهند».
بی‌اطلاعی برادر محسن
محسن رضایی درست می‌گوید. البته فقط درباره یك بخش از ماجرا. سر پل‌های اولیه ارتباط‌گیری، منوچهر قربانی‌فر، دلال اسلحه كه منجر به آمدن هیأت آمریكایی به ایران شد، از طریق محسن كنگرلو، مشاور امنیتی نخست‌وزیر وقت، رخ داد، اما محسن رضایی نمی‌گوید طبق اسناد و شواهد حتی میرحسین موسوی هم درجریان ماجرا نبود. حتی وزیر خارجه هم در جریان نبود. كنگرلو مستقیم با هاشمی‌رفسنجانی، به عنوان فرمانده سیاسی جنگ، مرتبط بود و همه چیز از كانال او می‌گذشت. در این مرحله، اما نه در خاطرات هاشمی و نه در سایر اسناد، ردپای چندانی از محسن رضایی نیست. احتمالا محسن رضای خیلی دیر و نزدیك به آمدن هیأت آمریكایی است كه در جریان قرار می‌گیرد. یا اگر هم مطلع بوده، چندان در جریان جزئیات مذاكرات قرار نداشته است. بر اساس مذاكراتی كه در راستای تأمین سلاح‌های لازم جنگ از سوی افراد مختلف از یكی، دو سال قبل در جریان بود، پای منوچهر قربانی‌فر، یك دلال اسلحه، به ماجرا باز شده بود. او با یك پیشنهاد مبادله آمده بود. منوچهر قربانی‌فر بعد از مذاكره با مقامات آمریكایی، به كنگرلو گفته بود در ازای فروش تسلیحاتی که ایران نیاز دارد و فقط در اختیار شركت‌های آمریكایی است، ایران كمك كند تا گروگان‌های آمریكایی در لبنان آزاد شوند. ایران به موشك تاو و وسایل یدكی سیستم ضد هوایی موشك هاگ نیاز داشت. مذاكرات آغاز شد و چند نفر از گروگان‌ها هم آزاد شدند و به گفته محسن كنگرلو، تا پیش از افشای سفر هیأت آمریكایی، ایران توانست فقط در یک مرحله، ۱۱هزار قطعه هاگ دریافت و بیش از 70 پرواز دشمن را در عملیات فاو نابود كند.
بازپس‌گیری فاو هم احتمالا بی‌تأثیر از همین سلاح‌های دریافت‌شده نبوده است. آمریكایی‌ها اما هم عجله داشتند كه گروگان‌هایشان زودتر آزاد شوند و هم برخی اختلافات با ایران را به این بهانه، حل كنند؛ برای همین هیأتی را عازم ایران كردند، بدون اینكه هویت آن اعلام شود. هیأتی كه در میانشان مك‌فارلین و الیور نورث، عضو شورای ملی امنیت ایالات متحده آمریکا، حضور داشتند. آمدن آمریكایی‌ها به ایران، سودی نداشت و كیك و كلید و انجیلشان هم پس فرستاده شد. آنها تقاضای دیدار با سران نظام را داشتند كه عملی نشد و بعد از چند روز بازگشتند.
ماجرای كانال دوم
اما آنچه رضایی درباره آن صحبت می‌كند، مرحله یا كانال دوم در ماجرای مك‌فارلین است. مرحله دوم بعد از آمدن و رفتن هیأت آمریكایی آغاز می‌شود و از قضا، پای برادرزاده هاشمی هم در میان است. اما محسن رضایی هیچ توضیحی درباره این قضیه نمی‌دهد. در مرحله دوم است كه نقش برادر محسن پررنگ می‌شود. براساس كتاب «ماجرای مك‌فارلین»، آمریكایی‌ها بعد از ناكام‌ماندن سفر مك‌فارلین، تلاش می‌كنند از كانال دیگری دوباره وارد شوند و در نهایت با علی هاشمی، برادرزاده هاشمی‌رفسنجانی كه برای معالجه به لندن رفته بود، تماس می‌گیرند. ماحصل این تماس، ملاقاتی در بروكسل است. علی هاشمی در بازگشت به ایران، به دیدار عمو می‌رود و درباره تماس‌هایی كه در سفر لندن با او برقرار شده بوده، گزارش می‌دهد. اما هاشمی كه تمایلی به بازشدن موضوع ندارد، همه چیز را كتمان می‌كند و به برادرزاده می‌گوید كه با كسی دراین‌باره سخن نگوید. كنجكاوی علی هاشمی اما او را وادار می‌كند سراغ محسن رضایی برود. او گفته است: «محسن رضایی به‌دلیل اینكه اصولا در این‌گونه مسائل و تأمین سلاح، مرتبط به جنگ است و می‌تواند در سرنوشت جنگ تأثیرگذار باشد، ابراز می‌کند كه مسائل جنگ اصولا باید از طریق وی پیگیری شود نه از طریقی دیگر». محسن رضایی، فرمانده وقت سپاه كه احتمالا در مرحله نخست ارتباط‌گیری آمریكایی‌ها و آمدن مك‌فارلین به ایران چندان نقش‌آفرین نبوده، از این فرصت استفاده و برادرزاده هاشمی را ترغیب به تماسی دوباره می‌كند و زمانی كه علی هاشمی از مخالفت عموی خود با ادامه‌دادن ماجرا خبر می‌دهد، رضایی می‌گوید كه خودش موضوع را به هاشمی خواهد گفت. براساس مطالب كتاب ماجرای مك‌فارلین، رضایی و علی هاشمی جلسات خود را ادامه می‌دهند. رضایی در این جلسات، خطوط كلی و نحوه برخورد با آمریكایی‌ها، فهرست تسلیحات و اطلاعات لازم را به علی هاشمی می‌دهد و قرار می‌شود، اعتماد آمریكایی‌ها هم مجددا جلب شود. احتمالا توپ‌های 155 میلی‌متری‌ای كه رضایی در برنامه تلویزیونی به آن اشاره می‌كند، مربوط به این مرحله بوده نه مرحله نخست. علی هاشمی بعد از ملاقات با محسن رضایی، با «البرت حكیم»، یكی از دلالان ماجرای مك‌فارلین، تماس می‌گیرد و آمادگی‌اش را برای ملاقات بعدی اعلام می‌كند. علی هاشمی در بازگشت از سفر، پیش محسن رضایی می‌رود و گزارش سفر را به او می‌دهد. رضایی هم ابراز می‌كند گزارش سفر را نه تحت عنوان گزارش سفر برادرزاده، بلكه به عنوان سفر مأموری به نام اسكندری، به اطلاع هاشمی خواهد رساند. علی هاشمی در سفر دیگری هم به آلمان می‌رود؛ اما در نهایت همه این ماجراها با افشاگری‌های مجله الشراع لبنان و بعد هم سخنرانی هاشمی‌رفسنجانی به درخواست امام در نماز جمعه درباره سفر هیأت آمریكایی، به پایان می‌رسد.
دلخوری رضایی از اطلاع‌یافتن هاشمی
در كتاب ماجرای مك‌فارلین آمده است بعد از انتشار خبر آمدن آمریكایی‌ها به ایران، موضوع حضور علی هاشمی در مذاكرات از سوی همسر و مادر او به اطلاع محمد هاشمی می‌رسد و به علی هاشمی كه آن زمان در جبهه بوده، تلفنی اطلاع می‌دهند به تهران بازگردد و همه ماجرا را به هاشمی‌رفسنجانی بگوید؛ در همین زمان محسن رضایی هم متوجه تصمیم خانواده هاشمی می‌شود و از اینكه مسائل از طریق خانواده به هاشمی انتقال یافته، ناراحت شده و می‌گوید كه بهتر بود از طریق خود او این كار انجام می‌شد. محسن رضایی به علی هاشمی می‌گوید: «اگر می‌خواهی می‌توانی به تهران برگردی. مسئله دیگر پایان یافته است و می‌توانی همه چیز را توضیح بدهی». به نوشته كتاب ماجرای مك‌فارلین، «محسن رضایی متذكر می‌شود علی هاشمی در برابر هر خواستی اعلام می‌كند كه به خواسته و هدایت محسن رضایی عمل كرده است. این واكنش فرمانده وقت سپاه این طور معنی می‌دهد كه محسن رضایی درباره فعالیت‌های مرحله دوم رأسا با علی هاشمی عمل كرده و با هیچ‌كس، هیچ مشورتی انجام نداده بوده است». در خاطرات پنجم آذر 65، هاشمی‌رفسنجانی با اشاره به ملاقاتی كه با رضایی داشته، ضمن اشتباه‌خواندن اقدام رضایی، آمده است: «اما از طرفی به ایشان حق دادم زیرا احساس نیاز به سلاح را بیش از دیگران دارد و فكر كرده با در صحنه قرارگرفتن برادرزاده من، پیشرفت كار بهتر خواهد شد». علت لورفتن خبر سفر هیأت آمریكایی در ایران هم هنوز مشخص نیست. برخی پای بیت آیت‌الله منتظری و مهدی هاشمی (برادر داماد آیت‌الله منتظری) را وسط می‌كشند؛ برخی می‌گویند منوچهر قربانی‌فر كه مدعی بود پولش را كامل نگرفته، خبر را به طریقی لو داده است. هرچه بود با انتشار خبر در مجله الشراع، امام هم به هاشمی‌رفسنجانی زمان داد در نماز جمعه ماجرا را برای مردم بازگو كند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.