لزوم ارزیابی واقعبینانه محصول تراریخته
سیاسیکاری در حوزه علم ممنوع
دكتر محمدحسین شیخمحمدی. پژوهشگر حوزه محیط زیست ،دکترای فیزیولوژی و اصلاح گیاهی
1- محصول تراریخته (Genetically modified organism = GMO) به بیانی ساده، محصولی است که محتوای ژنتیکیاش را در جهت بهبود ویژگیهایش، تغییر میدهند یا اصلاح میکنند. فناوری مورد استفاده برای تولید این محصولات، اغلب تحت عنوان «مهندسی ژنتیک» شناخته میشود. مهندسي ژنتيك با رفع موانع موجود در روشهاي سنتي اصلاح نباتات، امكان استفاده از منابع عظيم ژنتيكي موجود در دنيا را براي اصلاح گياهان فراهم میکند. به کمک این فناوري، امكان اصلاح گياهان با انتقال ژنهاي مقاومت به آنها فراهم شده است. همانند هر فناوري جديد، استفاده از محصولات تراريخته سؤالات و نگرانيهايي از جنبه اخلاقي، زيستمحيطي و اعتقادي ايجاد کرده است. علت بهرهگيري از اين فناوري چيست؟ پيامدهاي انتخاب ما چه خواهد بود؟ آيا اساسا استفاده از آن مفيد و ضروري است؟ استفاده از گیاهان تراريخته چه خطراتي ميتواند براي سلامت انسان و محيط زيست داشته باشد؟ و سؤالات متعدد ديگر.
2- انتقال ژن و تولید محصول تراریخته یک فرایند طبیعی است که طی قرنها، در طبیعت به شکل معمول به آرامی رخ داده است و امروزه محققان، با پیشرفت فناوری زیستی و با تقلید از آنچه در طبیعت روی میدهد، سرعت تولید این محصولات را افزایش دادهاند. نتایج یک تحقیق علمی معتبر در سال 2015 نشان میدهد که گیاه سیبزمینی شیرین (Ipomoea batatas) یک گیاه تراریخته است که حدود هشت هزار سال قبل، از طریق انتقال طبیعی یک ژن از یک باکتری موسوم به آگروباکتریوم در طبیعت تولید شده است و تراریختهشدن آن امکان استفاده غذایی از آن را فراهم کرده است. در این سالها برخی از محافل فناوریهراس، به القای این شبهه پرداختهاند که انتقال ژن به گیاه هرگز در طبیعت رخ نداده و با این فرضیه غیرمستند خود نتیجه میگیرند که فرایند مهندسی ژنتیک، یک فرایند غیرطبیعی است.
3- رشد فزاینده جمعیت جهان، گسترش تنشهای غیرزیستی در زمینهای کشاورزی (خشکی و شوری) و افزایش تقاضا برای مواد غذایی در دهههای اخیر موجب شد تا در زمینه علوم کشاورزی نیازمند یک گذر جدی و اجتنابناپذیر از کشاورزی سنتی به کشاورزی مدرن باشیم. طبق برآوردها، جمعیت جهان در سال 2050 از مرز 9.5 میلیارد نفر عبور خواهد کرد. درحالحاضر جمعیت جهان با سرعت رشد 1.5 درصد در حال افزایش است و بدونشک منابع ژنتیک موجود، توان تأمین غذای جمعیت رو به رشد جهان را نخواهند داشت. به عبارت دیگر با وجود تمام تلاشهای صورتگرفته برای افزایش تولید محصولات کشاورزی، هنوز بخش قابلتوجهی از مردم جهان از گرسنگی رنج میبرند و این وضع با گذشت زمان وخیمتر خواهد شد. از سوی دیگر، تنش خشکی و شوری، دو عامل محدودکننده مهم برای کشاورزی در قرن اخیر محسوب میشود. مهندسی ژنتیک توانسته است، ژنهای مقاومت به خشکی و شوری را در گونههای بومی مقاوم ایرانی، شناسایی و این ژنها را به گیاهان زراعی انتقال دهد. مهندسی ژنتیک با انتقال این ژنها به درون گونههای زراعی، فرصت استفاده از این منابع ذیقیمت را میسر کرده و از سویی با کمک این فناوری ارقام اصلاحشده و
برتر که در شرایط نامساعد محیطی مانند خشکی (کمآبی)، شوری، گرما و سرما حداکثر تولید خود را حفظ میکنند، تولید میشوند. بهطورکلی میتوان بیان کرد، محصولات تراریخته با داشتن خصوصیاتی از جمله مقاومت به بیماری، حشرات و آفات، ارزش غذایی بالا، کاهش مصرف سموم شیمیایی، افزایش بهرهوری، افزایش عمر پس از برداشت، کاهش هزینهها و زمان تولید، کاهش تولید گازهای گلخانهای، افزایش مقاومت به تنشهای محیطی و... به امنیت غذایی، توسعه پایدار و تغییر اقلیم و محیط زیست کمک بسزایی میکنند.
4- گياهان منبع اصلي غذاي انسان محسوب ميشوند بنابراین هرگونه دستورزي ژنتيكي در آنها بايد از جنبه سلامت و ايمني غذايي مورد توجه قرار گيرد. متأسفانه يكي از نگرانيهايي كه گاه برخي رسانهها و افراد غيرمتخصص و ناآگاه به آن دامن ميزنند، اين است كه سلامت انسان با مصرف محصولات تراريخته و فراوردههاي ناشي از آنها بهشدت به مخاطره ميافتد. با وجود کشت قریب به 190 میلیون هکتار محصولات تراریخته در سراسر جهان و تغذیه فراوردههای آن ازسوی انسان و دام در بیش از 20 سال گذشته، حتی یک مورد گزارش علمی یا گزارش اثباتشده ازسوی مسئولان بهداشتی کشورهای تولیدکننده ارائه نشده است. نتایج حاصل از پژوهشهای انجامشده ازسوی «سازمان بهداشت جهانی»، «سازمان تجارت جهانی»، «کمیسیون اروپا»، «سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (فائو)»، «سازمان ایمنی غذایی اتحادیه اروپا» و «آکادمی علوم، مهندسی و پزشکی آمریکا» نشان میدهد كه هيچگونه نگرانی در رابطه با مصرف گیاهان تراریخته و محصولات مهندسی ژنتیک وجود ندارد.
5- فناوری ژن در ایران پس از ظهور و شتابی قابلتقدیر در سالهای گذشته که با دستیابی به نتایجی قابلقبول همراه بود، این روزها برخلاف انتظار، شاهد نوعی شبههافکنی و هجمه از سمت افرادی است که عمدتا بدون کمترین پشتوانه علمی، عزم خود را برای ستیز با این فناوری نوین و ارزشمند جزم کردهاند. منشأ بخش عظیمی از این شبهات در مقابله با محصولات تراریخته به طور مشخص به اختلافات جناحی و قدرتهای اقتصادی واردکننده کود، سموم شیمیایی و... بازمیگردد که در تلاشی هماهنگ درصدد ممانعت از دستیابی کشور به فناوری تولید داخلی این نوع محصولات هستند. تولید داخلی محصولات کشاورزی تراریخته، بهعنوان یک نوع تولید دانشبنیان که مورد تأیید مقام معظم رهبری و ریاست محترم جمهور قرار دارد، در شرایطی این روزها دستمایه اختلافات جناحی عدهای قرار گرفته است، که در دولتهای نهم و دهم هنگامی که سالانه حدود پنج میلیارد دلار برای واردات محصولات تراریخته هزینه میشد، این افراد سکوت اختیار کرده و نسبت به واردات این نوع محصولات هیچگونه اعتراضی نشان ندادند و اکنون در شرایطی که زمزمههای تولید ملی این نوع محصولات دانشبنیان به گوش میرسد و درحالیکه
امکان نظارت و سنجش کامل سلامت این محصولات ازسوی وزارت کشاورزی، بهداشت و ... در تمامی مراحل تولید در داخل کشور وجود دارد، هجمههای سازمانیافتهای علیه تولید ملی این نوع محصول مطرح میشود. تجربه سالیان اخیر نشان داده است پیوندزدن سیاست با مسائل تخصصی علم و سلامت حاصلی جز ویرانی و شرمندگی در برابر آیندگان بههمراه نخواهد داشت، ازهمینرو، از تمامی افرادی که در حوزه علم قلمفرسایی میکنند، عاجزانه درخواست داریم مباحث حوزه علم و سلامت را قربانی اختلافات جناحی خود نکنند.
1- محصول تراریخته (Genetically modified organism = GMO) به بیانی ساده، محصولی است که محتوای ژنتیکیاش را در جهت بهبود ویژگیهایش، تغییر میدهند یا اصلاح میکنند. فناوری مورد استفاده برای تولید این محصولات، اغلب تحت عنوان «مهندسی ژنتیک» شناخته میشود. مهندسي ژنتيك با رفع موانع موجود در روشهاي سنتي اصلاح نباتات، امكان استفاده از منابع عظيم ژنتيكي موجود در دنيا را براي اصلاح گياهان فراهم میکند. به کمک این فناوري، امكان اصلاح گياهان با انتقال ژنهاي مقاومت به آنها فراهم شده است. همانند هر فناوري جديد، استفاده از محصولات تراريخته سؤالات و نگرانيهايي از جنبه اخلاقي، زيستمحيطي و اعتقادي ايجاد کرده است. علت بهرهگيري از اين فناوري چيست؟ پيامدهاي انتخاب ما چه خواهد بود؟ آيا اساسا استفاده از آن مفيد و ضروري است؟ استفاده از گیاهان تراريخته چه خطراتي ميتواند براي سلامت انسان و محيط زيست داشته باشد؟ و سؤالات متعدد ديگر.
2- انتقال ژن و تولید محصول تراریخته یک فرایند طبیعی است که طی قرنها، در طبیعت به شکل معمول به آرامی رخ داده است و امروزه محققان، با پیشرفت فناوری زیستی و با تقلید از آنچه در طبیعت روی میدهد، سرعت تولید این محصولات را افزایش دادهاند. نتایج یک تحقیق علمی معتبر در سال 2015 نشان میدهد که گیاه سیبزمینی شیرین (Ipomoea batatas) یک گیاه تراریخته است که حدود هشت هزار سال قبل، از طریق انتقال طبیعی یک ژن از یک باکتری موسوم به آگروباکتریوم در طبیعت تولید شده است و تراریختهشدن آن امکان استفاده غذایی از آن را فراهم کرده است. در این سالها برخی از محافل فناوریهراس، به القای این شبهه پرداختهاند که انتقال ژن به گیاه هرگز در طبیعت رخ نداده و با این فرضیه غیرمستند خود نتیجه میگیرند که فرایند مهندسی ژنتیک، یک فرایند غیرطبیعی است.
3- رشد فزاینده جمعیت جهان، گسترش تنشهای غیرزیستی در زمینهای کشاورزی (خشکی و شوری) و افزایش تقاضا برای مواد غذایی در دهههای اخیر موجب شد تا در زمینه علوم کشاورزی نیازمند یک گذر جدی و اجتنابناپذیر از کشاورزی سنتی به کشاورزی مدرن باشیم. طبق برآوردها، جمعیت جهان در سال 2050 از مرز 9.5 میلیارد نفر عبور خواهد کرد. درحالحاضر جمعیت جهان با سرعت رشد 1.5 درصد در حال افزایش است و بدونشک منابع ژنتیک موجود، توان تأمین غذای جمعیت رو به رشد جهان را نخواهند داشت. به عبارت دیگر با وجود تمام تلاشهای صورتگرفته برای افزایش تولید محصولات کشاورزی، هنوز بخش قابلتوجهی از مردم جهان از گرسنگی رنج میبرند و این وضع با گذشت زمان وخیمتر خواهد شد. از سوی دیگر، تنش خشکی و شوری، دو عامل محدودکننده مهم برای کشاورزی در قرن اخیر محسوب میشود. مهندسی ژنتیک توانسته است، ژنهای مقاومت به خشکی و شوری را در گونههای بومی مقاوم ایرانی، شناسایی و این ژنها را به گیاهان زراعی انتقال دهد. مهندسی ژنتیک با انتقال این ژنها به درون گونههای زراعی، فرصت استفاده از این منابع ذیقیمت را میسر کرده و از سویی با کمک این فناوری ارقام اصلاحشده و
برتر که در شرایط نامساعد محیطی مانند خشکی (کمآبی)، شوری، گرما و سرما حداکثر تولید خود را حفظ میکنند، تولید میشوند. بهطورکلی میتوان بیان کرد، محصولات تراریخته با داشتن خصوصیاتی از جمله مقاومت به بیماری، حشرات و آفات، ارزش غذایی بالا، کاهش مصرف سموم شیمیایی، افزایش بهرهوری، افزایش عمر پس از برداشت، کاهش هزینهها و زمان تولید، کاهش تولید گازهای گلخانهای، افزایش مقاومت به تنشهای محیطی و... به امنیت غذایی، توسعه پایدار و تغییر اقلیم و محیط زیست کمک بسزایی میکنند.
4- گياهان منبع اصلي غذاي انسان محسوب ميشوند بنابراین هرگونه دستورزي ژنتيكي در آنها بايد از جنبه سلامت و ايمني غذايي مورد توجه قرار گيرد. متأسفانه يكي از نگرانيهايي كه گاه برخي رسانهها و افراد غيرمتخصص و ناآگاه به آن دامن ميزنند، اين است كه سلامت انسان با مصرف محصولات تراريخته و فراوردههاي ناشي از آنها بهشدت به مخاطره ميافتد. با وجود کشت قریب به 190 میلیون هکتار محصولات تراریخته در سراسر جهان و تغذیه فراوردههای آن ازسوی انسان و دام در بیش از 20 سال گذشته، حتی یک مورد گزارش علمی یا گزارش اثباتشده ازسوی مسئولان بهداشتی کشورهای تولیدکننده ارائه نشده است. نتایج حاصل از پژوهشهای انجامشده ازسوی «سازمان بهداشت جهانی»، «سازمان تجارت جهانی»، «کمیسیون اروپا»، «سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (فائو)»، «سازمان ایمنی غذایی اتحادیه اروپا» و «آکادمی علوم، مهندسی و پزشکی آمریکا» نشان میدهد كه هيچگونه نگرانی در رابطه با مصرف گیاهان تراریخته و محصولات مهندسی ژنتیک وجود ندارد.
5- فناوری ژن در ایران پس از ظهور و شتابی قابلتقدیر در سالهای گذشته که با دستیابی به نتایجی قابلقبول همراه بود، این روزها برخلاف انتظار، شاهد نوعی شبههافکنی و هجمه از سمت افرادی است که عمدتا بدون کمترین پشتوانه علمی، عزم خود را برای ستیز با این فناوری نوین و ارزشمند جزم کردهاند. منشأ بخش عظیمی از این شبهات در مقابله با محصولات تراریخته به طور مشخص به اختلافات جناحی و قدرتهای اقتصادی واردکننده کود، سموم شیمیایی و... بازمیگردد که در تلاشی هماهنگ درصدد ممانعت از دستیابی کشور به فناوری تولید داخلی این نوع محصولات هستند. تولید داخلی محصولات کشاورزی تراریخته، بهعنوان یک نوع تولید دانشبنیان که مورد تأیید مقام معظم رهبری و ریاست محترم جمهور قرار دارد، در شرایطی این روزها دستمایه اختلافات جناحی عدهای قرار گرفته است، که در دولتهای نهم و دهم هنگامی که سالانه حدود پنج میلیارد دلار برای واردات محصولات تراریخته هزینه میشد، این افراد سکوت اختیار کرده و نسبت به واردات این نوع محصولات هیچگونه اعتراضی نشان ندادند و اکنون در شرایطی که زمزمههای تولید ملی این نوع محصولات دانشبنیان به گوش میرسد و درحالیکه
امکان نظارت و سنجش کامل سلامت این محصولات ازسوی وزارت کشاورزی، بهداشت و ... در تمامی مراحل تولید در داخل کشور وجود دارد، هجمههای سازمانیافتهای علیه تولید ملی این نوع محصول مطرح میشود. تجربه سالیان اخیر نشان داده است پیوندزدن سیاست با مسائل تخصصی علم و سلامت حاصلی جز ویرانی و شرمندگی در برابر آیندگان بههمراه نخواهد داشت، ازهمینرو، از تمامی افرادی که در حوزه علم قلمفرسایی میکنند، عاجزانه درخواست داریم مباحث حوزه علم و سلامت را قربانی اختلافات جناحی خود نکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.