«مدیران دستنیافتنی و سیاستگذاری معیوب»
کیومرث اشتریان-دانشیار سیاستگذاری عمومی دانشگاه تهران
همه ما تصاویری از مدیران ارشد کشورهای غربی در بین مردم، در مترو، در رستوران یا در برخورد با کارمندان و اطرافیان دیدهایم؛ همه ما تصویری از استراحتكردن مرحوم دکتر بهشتی در حیاط ساختمان مرکزی حزب جمهوری اسلامی دیدهایم که از فروتنی و سادهزیستی ایشان حکایت ميكرد. همگی ما تصاویری از همنشینی نزدیک بنیانگذار جمهوری اسلامی با مردم عادی در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی دیدهایم؛ این تصاویر برای جامعه مدیریتی امروز ما بسیار غریب است. فاصلههای مدیران با بدنه اجتماعی در حال افزایش است؛ هم از لحاظ مالی و هم از لحاظ روحی و شخصیتی. اگر یکی از دوستان شما به یکی از پایینترین سطوح از چرخه مدیریتی کشور؛ یعنی مدیر کلی، برسد بهسرعت دستنیافتنی میشود؛ چه برسد به آنکه معاون وزیر یا وزیر شود. البته بخشی از این پدیده را ميتوان درک كرد، خواه بهدلیل اشتغالات زیادی که برای او به وجود میآید یا بهدلیل محافظت از خود برابر خواستههای نامشروعی که ممکن است از سوی دوستان و آشنایان مطرح شود. ممکن است گفته شود این تمامِ واقعیت نیست و بخشی از حصارهایی که مدیران به دور خود میکشند میتواند ناشی از تحقیرها و سرخوردگیهای پیشین آنان باشد. گویی در پی انتقامگیری در عرصه روابط انسانی هستند و دیگران را به تلافی تحقیرهایی که خود تجربه کردهاند، تحقیر میکنند.
تحلیل روانی این موضوع هدف گفتار ما نیست، بلکه ما در پی بررسی پیامدهای این پدیده در عرصه سیاستگذاری کشور هستیم، چراکه حکایت به عرصه فردی محدود نمیشود. این حصارهای مدیریتی بهشدت بر درک و فهم آنها از اطراف خود و از حیطه وظایف خود تأثیر میگذارد و منشأ سیاستهای غلط میشود.همه سخن این است که سیاستگذاری عمومی در زمينهاي از گفتوگو و مفاهمه اجتماعی شکل میگیرد؛ نقد و بررسی، جزئی جداییناپذیر از فهم ما از جهان و از تدابیر سیاستی است. اصلیترین تأثیر حصارهای مدیریتی بر سیاستگذاری عبارت است از ایجاد خلل در فهم و درک ما از شرایط حاکم بر سیاستگذاری. حصارهای مدیریتی راهحلهای سیاستی را معیوب و ناقص میکند و قدرت نوآوری را از بدنه دیوانسالاری سلب میکند. حصارهای نامرئی مدیریتی آسیبی جبراننشدني بر نظام فهم و درک ما میگذارد و سیاستهای ما را با شکست مواجه میکند. پرداختن به جنبههای روانی حصارهای مدیریتی نباید ما را از ضربهای که به نحوه سیاستگذاری ما ميزند غافل کند، بیماری حقارت مدیریتی به نقایصي جدی در سیاستگذاری میانجامد. کمیسیون اجتماعی دولت همواره شاهد تقاضاهای روزافزونی برای کسب پُستي همتراز با معاون وزیر یا وزیر بوده است که بهتازگي با مقاومت رئیسجمهور روبهرو شده است. امروزه تعداد پستهای همتراز معاون وزیر چندین برابر پستهای واقعی معاون وزیری است؛ براساس گزارش یکی از مدیران ارشد سازمان برنامه و بودجه، در دولت گذشته فقط در معاونت توسعه مدیریت (سازمان امور اداری و استخدامی فعلی) تعداد «پستهای مقامی» (معاون وزیری) از هشت به 129 افزایش پیدا کرده بود. از پاسپورت سیاسی تا عبور از پاویون ویژه و برخورداری از تشریفات رسمی و... از مزایای این پستهاست. البته دلیل اصلی این تلاشها شاید داشتن این امتیازها نباشد، بلکه بیشتر در پی آن هستند که شأن و شخصیت و اعتبار مدیریتی آنان حفظ شود و بتوانند از «قدرت» شخصیتی و نفوذ مدیریتی آن برخوردار شوند؛ در جامعهای که قدرت به نوعی «حقانیت گفتمانی» و «غلبه منطقی» میآورد، چنین تقاضاهایی «طبیعی» است. بهمحض بالارفتن از پلههای مدیریتی، ناگهان این تصور بهوجود میآید که گویی سطح فهم و دانش ما ارتقا مییابد؛ کسی که تا دیروز در میان ما بود و به اظهار نظرهای سادهای بسنده میکرد، امروز که مدیر ارشد یا نماینده مجلس شده است دچار نوعی خودبسندگی فکری شده و هنگام اظهار نظر درباره موضوعات مختلف ناخودآگاه دچار «خودافلاطونبینی» میشود، درباره همهچیز اظهارنظر اندیشمندانه و حقبهجانب میکند. تواضع، فروتنی و سکوت را معادل بیسوادی خود تلقی میکند و با اندک اخباری که از سایتها و روزنامهها کسب کرده است، بیمحابا درباره سیاستهایی اظهار نظر میکند که سرنوشت میلیاردها تومان بودجه بیتالمال را تعیین میکند. ژستهای مدیریتی و تفاخر ریاستی، بیماری فکری و اخلاقی برای ما پدید میآورد که ملت را بدهکار خود تلقی میکنیم و انتظار پذیرش بیچونوچرای افکار و نظرات ما را پدید میآورد. به همین شكل، خودشیفتگیهای مدیریتی سبب میشود انتظار حقوق و دستمزدهای نجومی، برخورداری از امکانات، راننده، پیشخدمت، گماشته،خانههای مجلل بیتالمال و... برایمان کاملا طبیعی شود... و چقدر این صحنهها امروز برای ما آشناست.در چنین فضایی گوش شنوا و قوه فهم و درک برای پذیرش افکار و اندیشهها و سیاستهای جدید باقی نمیماند. نظام سیاستگذاری سیری قهقرایی پیدا میکند و زمینه هرگونه نوآوری و حرکتی روبهجلو از بین میرود و هرگونه انتقادی، به تخریب وجهه کارآمدی نظام تعبیر میشود. گزارش سرپرست گروه مشاوران هاروارد درباره برنامهریزی در ایران که نزديك60 سال پیش منتشر شده است، نشان میدهد این بیماری ریشهای تاریخی در ایران دارد: «در واقع ما دائما در بیم و حیرت از شدت شخصیشدن پدیدههای اجتماعی در جامعهای بودیم که بحق میتوان آن را «جامعهای شخصی»شده نام نهاد. در چنین جامعهای، شخص، عقاید وی، جایگاه اجتماعی وی و کار و دانش حرفهای او، همه معرف یک کل تفکیکناپذیرند. تمایز منازعات فکری و منازعات شخصی که در اکثر جوامع کاری بسیار دشوار است، در جامعه ایران عملا ناممکن میشود. در این کشور، نقد هر اندیشهای غالبا معادل با حمله به صاحب آن اندیشه تلقی میشود و به این ترتیب آن را اهانتآمیز میدانند نه سودمند... در این فضا، دستیابی به راهحل واقعی مسائل بیشازپیش دشوار میشود» (گزارش سرپرست گروه مشاوران هاروارد، نشر نی، ص. 52).خودبزرگبینیِ مدیریتی فرصتی بزرگ را از نظام سیاستگذاری میگیرد. فرصت یادگیری، سازمان یادگیرنده را پدید میآورد؛ سازمانی باز و همراه با گفتوگوی انتقادی. تحولات سریع جهانی یادگیرندگیِ لحظهای را ضروری كرده است. سازمان یادگیرنده یک ضرورت حیاتی و اجتنابناپذیر برای نظام سیاستگذاری است. حصارهای مدیریتی قفلی بزرگ و ناگشودنی بر یادگیرندگی سازمان دولت میزند. برعکس، فروتنی، مباحثه و گفتوگوی آزاد کارشناسی مهمترین ابزار برای تبدیل دولت به یک سازمان یادگیرنده است. برای اصلاح نظام سیاستگذاری در ایران نیازمند تقدسزدایی از مدیران و ایجاد فضای بازِ کارشناسی و تأمین امنیت کارشناسان هستیم. مدیرِ دستیافتنی، مدیری است که در معرض افکار گوناگون قرار میگیرد و چرخه معیوب سیاستگذاری را میشکند.
همه ما تصاویری از مدیران ارشد کشورهای غربی در بین مردم، در مترو، در رستوران یا در برخورد با کارمندان و اطرافیان دیدهایم؛ همه ما تصویری از استراحتكردن مرحوم دکتر بهشتی در حیاط ساختمان مرکزی حزب جمهوری اسلامی دیدهایم که از فروتنی و سادهزیستی ایشان حکایت ميكرد. همگی ما تصاویری از همنشینی نزدیک بنیانگذار جمهوری اسلامی با مردم عادی در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی دیدهایم؛ این تصاویر برای جامعه مدیریتی امروز ما بسیار غریب است. فاصلههای مدیران با بدنه اجتماعی در حال افزایش است؛ هم از لحاظ مالی و هم از لحاظ روحی و شخصیتی. اگر یکی از دوستان شما به یکی از پایینترین سطوح از چرخه مدیریتی کشور؛ یعنی مدیر کلی، برسد بهسرعت دستنیافتنی میشود؛ چه برسد به آنکه معاون وزیر یا وزیر شود. البته بخشی از این پدیده را ميتوان درک كرد، خواه بهدلیل اشتغالات زیادی که برای او به وجود میآید یا بهدلیل محافظت از خود برابر خواستههای نامشروعی که ممکن است از سوی دوستان و آشنایان مطرح شود. ممکن است گفته شود این تمامِ واقعیت نیست و بخشی از حصارهایی که مدیران به دور خود میکشند میتواند ناشی از تحقیرها و سرخوردگیهای پیشین آنان باشد. گویی در پی انتقامگیری در عرصه روابط انسانی هستند و دیگران را به تلافی تحقیرهایی که خود تجربه کردهاند، تحقیر میکنند.
تحلیل روانی این موضوع هدف گفتار ما نیست، بلکه ما در پی بررسی پیامدهای این پدیده در عرصه سیاستگذاری کشور هستیم، چراکه حکایت به عرصه فردی محدود نمیشود. این حصارهای مدیریتی بهشدت بر درک و فهم آنها از اطراف خود و از حیطه وظایف خود تأثیر میگذارد و منشأ سیاستهای غلط میشود.همه سخن این است که سیاستگذاری عمومی در زمينهاي از گفتوگو و مفاهمه اجتماعی شکل میگیرد؛ نقد و بررسی، جزئی جداییناپذیر از فهم ما از جهان و از تدابیر سیاستی است. اصلیترین تأثیر حصارهای مدیریتی بر سیاستگذاری عبارت است از ایجاد خلل در فهم و درک ما از شرایط حاکم بر سیاستگذاری. حصارهای مدیریتی راهحلهای سیاستی را معیوب و ناقص میکند و قدرت نوآوری را از بدنه دیوانسالاری سلب میکند. حصارهای نامرئی مدیریتی آسیبی جبراننشدني بر نظام فهم و درک ما میگذارد و سیاستهای ما را با شکست مواجه میکند. پرداختن به جنبههای روانی حصارهای مدیریتی نباید ما را از ضربهای که به نحوه سیاستگذاری ما ميزند غافل کند، بیماری حقارت مدیریتی به نقایصي جدی در سیاستگذاری میانجامد. کمیسیون اجتماعی دولت همواره شاهد تقاضاهای روزافزونی برای کسب پُستي همتراز با معاون وزیر یا وزیر بوده است که بهتازگي با مقاومت رئیسجمهور روبهرو شده است. امروزه تعداد پستهای همتراز معاون وزیر چندین برابر پستهای واقعی معاون وزیری است؛ براساس گزارش یکی از مدیران ارشد سازمان برنامه و بودجه، در دولت گذشته فقط در معاونت توسعه مدیریت (سازمان امور اداری و استخدامی فعلی) تعداد «پستهای مقامی» (معاون وزیری) از هشت به 129 افزایش پیدا کرده بود. از پاسپورت سیاسی تا عبور از پاویون ویژه و برخورداری از تشریفات رسمی و... از مزایای این پستهاست. البته دلیل اصلی این تلاشها شاید داشتن این امتیازها نباشد، بلکه بیشتر در پی آن هستند که شأن و شخصیت و اعتبار مدیریتی آنان حفظ شود و بتوانند از «قدرت» شخصیتی و نفوذ مدیریتی آن برخوردار شوند؛ در جامعهای که قدرت به نوعی «حقانیت گفتمانی» و «غلبه منطقی» میآورد، چنین تقاضاهایی «طبیعی» است. بهمحض بالارفتن از پلههای مدیریتی، ناگهان این تصور بهوجود میآید که گویی سطح فهم و دانش ما ارتقا مییابد؛ کسی که تا دیروز در میان ما بود و به اظهار نظرهای سادهای بسنده میکرد، امروز که مدیر ارشد یا نماینده مجلس شده است دچار نوعی خودبسندگی فکری شده و هنگام اظهار نظر درباره موضوعات مختلف ناخودآگاه دچار «خودافلاطونبینی» میشود، درباره همهچیز اظهارنظر اندیشمندانه و حقبهجانب میکند. تواضع، فروتنی و سکوت را معادل بیسوادی خود تلقی میکند و با اندک اخباری که از سایتها و روزنامهها کسب کرده است، بیمحابا درباره سیاستهایی اظهار نظر میکند که سرنوشت میلیاردها تومان بودجه بیتالمال را تعیین میکند. ژستهای مدیریتی و تفاخر ریاستی، بیماری فکری و اخلاقی برای ما پدید میآورد که ملت را بدهکار خود تلقی میکنیم و انتظار پذیرش بیچونوچرای افکار و نظرات ما را پدید میآورد. به همین شكل، خودشیفتگیهای مدیریتی سبب میشود انتظار حقوق و دستمزدهای نجومی، برخورداری از امکانات، راننده، پیشخدمت، گماشته،خانههای مجلل بیتالمال و... برایمان کاملا طبیعی شود... و چقدر این صحنهها امروز برای ما آشناست.در چنین فضایی گوش شنوا و قوه فهم و درک برای پذیرش افکار و اندیشهها و سیاستهای جدید باقی نمیماند. نظام سیاستگذاری سیری قهقرایی پیدا میکند و زمینه هرگونه نوآوری و حرکتی روبهجلو از بین میرود و هرگونه انتقادی، به تخریب وجهه کارآمدی نظام تعبیر میشود. گزارش سرپرست گروه مشاوران هاروارد درباره برنامهریزی در ایران که نزديك60 سال پیش منتشر شده است، نشان میدهد این بیماری ریشهای تاریخی در ایران دارد: «در واقع ما دائما در بیم و حیرت از شدت شخصیشدن پدیدههای اجتماعی در جامعهای بودیم که بحق میتوان آن را «جامعهای شخصی»شده نام نهاد. در چنین جامعهای، شخص، عقاید وی، جایگاه اجتماعی وی و کار و دانش حرفهای او، همه معرف یک کل تفکیکناپذیرند. تمایز منازعات فکری و منازعات شخصی که در اکثر جوامع کاری بسیار دشوار است، در جامعه ایران عملا ناممکن میشود. در این کشور، نقد هر اندیشهای غالبا معادل با حمله به صاحب آن اندیشه تلقی میشود و به این ترتیب آن را اهانتآمیز میدانند نه سودمند... در این فضا، دستیابی به راهحل واقعی مسائل بیشازپیش دشوار میشود» (گزارش سرپرست گروه مشاوران هاروارد، نشر نی، ص. 52).خودبزرگبینیِ مدیریتی فرصتی بزرگ را از نظام سیاستگذاری میگیرد. فرصت یادگیری، سازمان یادگیرنده را پدید میآورد؛ سازمانی باز و همراه با گفتوگوی انتقادی. تحولات سریع جهانی یادگیرندگیِ لحظهای را ضروری كرده است. سازمان یادگیرنده یک ضرورت حیاتی و اجتنابناپذیر برای نظام سیاستگذاری است. حصارهای مدیریتی قفلی بزرگ و ناگشودنی بر یادگیرندگی سازمان دولت میزند. برعکس، فروتنی، مباحثه و گفتوگوی آزاد کارشناسی مهمترین ابزار برای تبدیل دولت به یک سازمان یادگیرنده است. برای اصلاح نظام سیاستگذاری در ایران نیازمند تقدسزدایی از مدیران و ایجاد فضای بازِ کارشناسی و تأمین امنیت کارشناسان هستیم. مدیرِ دستیافتنی، مدیری است که در معرض افکار گوناگون قرار میگیرد و چرخه معیوب سیاستگذاری را میشکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.