|

نگاهی به نمایش‌نامه «آتمن» بهزاد صدیقی

چالش‌ها و دغدغه‌های انسان امروز

رامین فناییان . منتقد و پژوهشگر تئاتر

نمایش‌نامه «آتمن» نوشته بهزاد صدیقی اقتباسی از داستان «فرنی» دیوید جروم سالینجر است. داستانی که به همراه داستان دیگری با عنوان «زویی» در فهرست 1001 کتابی که قبل از مرگ باید خواند، آمده و تاکنون بارها به فارسی ترجمه شده است. اقتباس‌های متعدد از این کتاب در حوزه‌های سینما و تئاتر تمایل پرداختن به مضامین دینی و عرفانی میان هنرمندان ایرانی را نشان می‌دهد که شاخص‌ترین آنها فیلم سینمایی «پری» داریوش مهرجویی است. اساساً نگاه شرقی و بر پایه آموزه‌های هندو و تلفیق آن با عرفان ایرانی - اسلامی درون‌مایه داستان «فرنی و زویی» و اقتباس‌های آن است. شالوده فلسفي و عرفاني آيين هندو به لايه‌هاي عميق‌تر دين راه‌ برده و با کسب خودآگاهي، به ديدي وحدت‌نگر درباره‌ی عالم، انسان و خدا می‌رسد. «آتمن» در معنای «معرفت به خود حقيقي انسان» درواقع از مهم‌ترين آموزه‌های اوپنيشادهاست که در کنار تأکيد بر «وحدت حقيقت» یا «برهمن» مطرح و به‌مثابه معبري براي درک و دريافت حقيقت يگانه، از بين‌بردن پرده‌هاي جهل و عبور از لايه‌هاي گوناگون خودهاي دروغين انسان به‌ کار رفته است. «مکتب ودانته» یا حکمت الهی از مهم‌ترین مکاتب فلسفی هندو که معرف تعليمات اوپنيشادهاست، نیز بر پايه نظريه وحدت وجود، سعي در اثبات وجود واقعي و مطلقي دارد که عاري از هر‌ گونه تعين است و تمام هستي و مراحل کون و فساد آن، چيزي جز تجلي او در جلوه‌هاي متکثر نيست. ودانته تصريح مي‌کند درون انسان، گوهري ارزشمند به‌نام آتمن (روح فردی) وجود دارد که عين برهمن (روح کلی عالم) است و انسان بايد بکوشد تا از توهم نيروي مايا و اسارت جهل (اويديا) رهایی و به خود حقيقي‌اش، آگاهي يابد.
نمایش‌نامه «آتمن» سعی دارد به‌عنوان یک نمایش‌نامه مدرن درباره چالش‌ها و دغدغه‌های انسان امروز بار دیگر به همان پرسش دیرین از خویشتن خویش بپردازد و با یک فضاسازی به‌شدت ذهنی و معناگرا با گوشه‌چشمي به مذاهب شرقي، تعالیم بودا و حتا مسيحيت، اثری تأمل‌برانگیز خلق کند. اثری که خواننده و مخاطب را به فکر فرو ‌برد و به بازبيني و بازخواني تفکرات و رفتارهاي مذهبي‌اش وا‌دارد. اما از آنجایی که آثار ادبی از این‌دست اغلب سخت‌خوان، نخبه‌پسند و فلسفي هستند، در یک اثر نمایشی کوشش در فضاسازی مناسب، ایجاد موقعیت نمایشی، شخصیت‌پردازی کامل و ديالوگ‌هايي روایتگر و پیش‌برنده از مهم‌ترین پیش‌نیازها محسوب می‌شوند. زیرا نمایش‌نامه به‌منظور اجرای صحنه‌ای نوشته شده و اجرا ناگزیر از ارتباط با مخاطب است. کوشش بهزاد صدیقی به‌عنوان نویسنده از این منظر قابل‌‌تأمل است که نمایش‌نامه «آتمن» بوی شعارزدگی در باب فلسفه‌ و دين نمی‌دهد و با یک روایت ساده و سرراست، به مقصود می‌رسد. چالش بزرگ شخصیت اصلی (سارا) و سلوکی که می‌کند، بهانه‌اي‌ است براي آنکه همه شخصیت‌ها به شناختي مجدد از هستی برسند و یا حتا در ورطه‌ هولناکی از زندگي مذهبي بدون تفکر رها شوند. سرانجام هم داستان با رسيدن به نقطه‌ شناخت پايان مي‌پذيرد و ردي ماندگار از لذت و انديشه در ذهن خواننده باقي می‌گذارد؛ شايد نویسنده در زيرلايه‌ اثر مي‌گويد همه‌ دين‌ها و آيين‌ها مسيرهاي مختلفي‌ براي رسيدن به يک نقطه‌ي واحدند و اين درون‌مايه‌اي ا‌ست که نمي‌توان به ساده‌گي از کنار آن گذشت؛ نکته‌ای که پيام‌آور محبت و شناخت نهفته در ذات مذهب و تجلي روح خدا در همه‌ ابناي بشر و سرتاسر کائنات است. نمایش‌نامه «آتمن» به‌لحاظ شکلی همه نکات حرفه‌ای را رعایت می‌کند و با تکیه بر عناصر نمایش‌نامه‌نویسی، موقعیت نمایشی ایجاد می‌کند. نویسنده شخصیت‌ها را در جای خود به‌درستی معرفی می‌کند و به‌منظور بسط آنها و فضاسازی و روایت، دیالوگ‌ها کارایی خوبی دارند. این نمایش‌نامه در چهار صحنه در حقیقت فلاش‌بکی به گذشته است. در صحنه ابتدایی در اورژانس بیمارستان، رامین برای سارا تعریف می‌کند که چه اتفاقی افتاده؛ صحنه دوم در فرودگاه، صحنه سوم در رستوران و صحنه چهارم بازگشت به اورژانس بیمارستان است. دراین‌میان موضوعی که می‌تواند گویای نوعی وسواس در نمایش‌نامه‌نویسی محسوب شود، پرداختن به جزئیات در دستور‌ صحنه هاست. دستور ‌صحنه‌ها پر است از جزئیاتی که در مرحله کارگردانی یا به‌کلی نادیده گرفته می‌شوند و یا خلاقیت کارگردان را محدود می‌کنند: «رامین با بارانی کرم‌رنگ شلوار جین قهوه‌ای با شال بلند زرشکی و کفش اسپرت، یادداشتی از جیب داخلی بارانی‌اش بیرون می‌آورد (ص9). درحالی‌که انگشتان خود را در انتهای لیوان گذاشته (ص22). حتا بازی بازیگر را نیز پیش‌بینی می‌کند: ابروهایش را بالا می‌برد» (ص 31) و... .
در صفحه 12 «آتمن» به رابطه‌ای میان سارا و فرهاد (دوست همسر سارا) اشاره‌ای می‌شود که ذهن مخاطب را از موضوع اصلی به‌شدت منحرف می‌کند و چون تا انتهای نمایش‌نامه هیچ اشاره مجددی به آن نمی‌شود، سؤال بزرگی درخصوص شخصیت سارا در ذهن مخاطب باقی می‌ماند. آیا او به همسرش خیانت می‌کند؟ این سؤال اساسی وقتی شخصیت‌پردازی سارا را تحت‌تأثیر قرارمی دهد که از ابتدا تا به انتهای نمایش‌نامه باور کرده‌ایم او به‌دنبال عرفان است. نکته دیگر در باب نقد فنی نمایش‌نامه، فضاسازی مناسب به‌ویژه در صحنه سوم (رستوران) است و از آنجا که مهم‌ترین اتفاق نمایش‌نامه در این فصل رخ می‌دهد، تأثیر بسزایی در نمایش‌نامه دارد. همچنین دیالوگ‌نویسی این نمایش‌نامه عیار آن را بالا می‌برد و به‌لحاظ شکل و فرم، قالب قابل قبولی به آن می‌دهد. دیگر اینکه اگر بپذیریم اقتباس از رمان یا داستان به‌ویژه در حوزه نمایش باید به اثر مستقلی از اثر اصلی بینجامد به‌گونه‌ای که درعین‌حال نقاط برجسته درون‌مایه اثر اصلی را نیز به همراه داشته باشد، «آتمن» توانسته است در این مسیر گام بردارد و سعی کرده شکل منحصربه‌فردی از برخورد یک ذهن خلاق با جهان پیرامونی‌اش بیافریند.
تکمله: نخستین نکته‌ای که درباره «فرنی و زویی» سالینجر به ذهن می‌رسد بیان تصویری دقیق نویسنده است و همین نوع نثر شاید نویسندگان و کارگردانان را وسوسه می‌کند که به‌سراغ آن بروند. اما از آنجا که اندیشه و تفکر غالب ایرانیان در طول تاریخ تفکر عرفانی بوده، دغدغه مضامین عرفانی هنرمند ایرانی را رها نمی‌کند و این فیل هرازگاهی یاد هندوستان می‌کند. به‌تدریج که هنرمندان بتوانند موضوعات و محتواهای متناسب با اندیشه و تفکر ایرانی را شناسایی کنند و آن جوهره و محتوا را با قالب‌ها و فرم‌های نمایشی، هم‌ساز کنند، خواهیم دید که چه تحول شگرف و شگفتی در منابع‌مان به وجود می‌آید. کافی است این تجربه موفق باشد؛ آن‌هنگام دریچه منابع و مخازن گنجینه ادبی ما نیز با هزاران شاعر و صاحب اثر روی دنیای غرب گشوده خواهد شد و فقر و کمبود ایده و موضوع، جهانیان را به‌ سمت‌وسوی ایده‌های برآمده از خیال و تمثیل ما می‌کشد.
آتمن/ بهزاد صدیقی/ انتشارات بوتیمار

نمایش‌نامه «آتمن» نوشته بهزاد صدیقی اقتباسی از داستان «فرنی» دیوید جروم سالینجر است. داستانی که به همراه داستان دیگری با عنوان «زویی» در فهرست 1001 کتابی که قبل از مرگ باید خواند، آمده و تاکنون بارها به فارسی ترجمه شده است. اقتباس‌های متعدد از این کتاب در حوزه‌های سینما و تئاتر تمایل پرداختن به مضامین دینی و عرفانی میان هنرمندان ایرانی را نشان می‌دهد که شاخص‌ترین آنها فیلم سینمایی «پری» داریوش مهرجویی است. اساساً نگاه شرقی و بر پایه آموزه‌های هندو و تلفیق آن با عرفان ایرانی - اسلامی درون‌مایه داستان «فرنی و زویی» و اقتباس‌های آن است. شالوده فلسفي و عرفاني آيين هندو به لايه‌هاي عميق‌تر دين راه‌ برده و با کسب خودآگاهي، به ديدي وحدت‌نگر درباره‌ی عالم، انسان و خدا می‌رسد. «آتمن» در معنای «معرفت به خود حقيقي انسان» درواقع از مهم‌ترين آموزه‌های اوپنيشادهاست که در کنار تأکيد بر «وحدت حقيقت» یا «برهمن» مطرح و به‌مثابه معبري براي درک و دريافت حقيقت يگانه، از بين‌بردن پرده‌هاي جهل و عبور از لايه‌هاي گوناگون خودهاي دروغين انسان به‌ کار رفته است. «مکتب ودانته» یا حکمت الهی از مهم‌ترین مکاتب فلسفی هندو که معرف تعليمات اوپنيشادهاست، نیز بر پايه نظريه وحدت وجود، سعي در اثبات وجود واقعي و مطلقي دارد که عاري از هر‌ گونه تعين است و تمام هستي و مراحل کون و فساد آن، چيزي جز تجلي او در جلوه‌هاي متکثر نيست. ودانته تصريح مي‌کند درون انسان، گوهري ارزشمند به‌نام آتمن (روح فردی) وجود دارد که عين برهمن (روح کلی عالم) است و انسان بايد بکوشد تا از توهم نيروي مايا و اسارت جهل (اويديا) رهایی و به خود حقيقي‌اش، آگاهي يابد.
نمایش‌نامه «آتمن» سعی دارد به‌عنوان یک نمایش‌نامه مدرن درباره چالش‌ها و دغدغه‌های انسان امروز بار دیگر به همان پرسش دیرین از خویشتن خویش بپردازد و با یک فضاسازی به‌شدت ذهنی و معناگرا با گوشه‌چشمي به مذاهب شرقي، تعالیم بودا و حتا مسيحيت، اثری تأمل‌برانگیز خلق کند. اثری که خواننده و مخاطب را به فکر فرو ‌برد و به بازبيني و بازخواني تفکرات و رفتارهاي مذهبي‌اش وا‌دارد. اما از آنجایی که آثار ادبی از این‌دست اغلب سخت‌خوان، نخبه‌پسند و فلسفي هستند، در یک اثر نمایشی کوشش در فضاسازی مناسب، ایجاد موقعیت نمایشی، شخصیت‌پردازی کامل و ديالوگ‌هايي روایتگر و پیش‌برنده از مهم‌ترین پیش‌نیازها محسوب می‌شوند. زیرا نمایش‌نامه به‌منظور اجرای صحنه‌ای نوشته شده و اجرا ناگزیر از ارتباط با مخاطب است. کوشش بهزاد صدیقی به‌عنوان نویسنده از این منظر قابل‌‌تأمل است که نمایش‌نامه «آتمن» بوی شعارزدگی در باب فلسفه‌ و دين نمی‌دهد و با یک روایت ساده و سرراست، به مقصود می‌رسد. چالش بزرگ شخصیت اصلی (سارا) و سلوکی که می‌کند، بهانه‌اي‌ است براي آنکه همه شخصیت‌ها به شناختي مجدد از هستی برسند و یا حتا در ورطه‌ هولناکی از زندگي مذهبي بدون تفکر رها شوند. سرانجام هم داستان با رسيدن به نقطه‌ شناخت پايان مي‌پذيرد و ردي ماندگار از لذت و انديشه در ذهن خواننده باقي می‌گذارد؛ شايد نویسنده در زيرلايه‌ اثر مي‌گويد همه‌ دين‌ها و آيين‌ها مسيرهاي مختلفي‌ براي رسيدن به يک نقطه‌ي واحدند و اين درون‌مايه‌اي ا‌ست که نمي‌توان به ساده‌گي از کنار آن گذشت؛ نکته‌ای که پيام‌آور محبت و شناخت نهفته در ذات مذهب و تجلي روح خدا در همه‌ ابناي بشر و سرتاسر کائنات است. نمایش‌نامه «آتمن» به‌لحاظ شکلی همه نکات حرفه‌ای را رعایت می‌کند و با تکیه بر عناصر نمایش‌نامه‌نویسی، موقعیت نمایشی ایجاد می‌کند. نویسنده شخصیت‌ها را در جای خود به‌درستی معرفی می‌کند و به‌منظور بسط آنها و فضاسازی و روایت، دیالوگ‌ها کارایی خوبی دارند. این نمایش‌نامه در چهار صحنه در حقیقت فلاش‌بکی به گذشته است. در صحنه ابتدایی در اورژانس بیمارستان، رامین برای سارا تعریف می‌کند که چه اتفاقی افتاده؛ صحنه دوم در فرودگاه، صحنه سوم در رستوران و صحنه چهارم بازگشت به اورژانس بیمارستان است. دراین‌میان موضوعی که می‌تواند گویای نوعی وسواس در نمایش‌نامه‌نویسی محسوب شود، پرداختن به جزئیات در دستور‌ صحنه هاست. دستور ‌صحنه‌ها پر است از جزئیاتی که در مرحله کارگردانی یا به‌کلی نادیده گرفته می‌شوند و یا خلاقیت کارگردان را محدود می‌کنند: «رامین با بارانی کرم‌رنگ شلوار جین قهوه‌ای با شال بلند زرشکی و کفش اسپرت، یادداشتی از جیب داخلی بارانی‌اش بیرون می‌آورد (ص9). درحالی‌که انگشتان خود را در انتهای لیوان گذاشته (ص22). حتا بازی بازیگر را نیز پیش‌بینی می‌کند: ابروهایش را بالا می‌برد» (ص 31) و... .
در صفحه 12 «آتمن» به رابطه‌ای میان سارا و فرهاد (دوست همسر سارا) اشاره‌ای می‌شود که ذهن مخاطب را از موضوع اصلی به‌شدت منحرف می‌کند و چون تا انتهای نمایش‌نامه هیچ اشاره مجددی به آن نمی‌شود، سؤال بزرگی درخصوص شخصیت سارا در ذهن مخاطب باقی می‌ماند. آیا او به همسرش خیانت می‌کند؟ این سؤال اساسی وقتی شخصیت‌پردازی سارا را تحت‌تأثیر قرارمی دهد که از ابتدا تا به انتهای نمایش‌نامه باور کرده‌ایم او به‌دنبال عرفان است. نکته دیگر در باب نقد فنی نمایش‌نامه، فضاسازی مناسب به‌ویژه در صحنه سوم (رستوران) است و از آنجا که مهم‌ترین اتفاق نمایش‌نامه در این فصل رخ می‌دهد، تأثیر بسزایی در نمایش‌نامه دارد. همچنین دیالوگ‌نویسی این نمایش‌نامه عیار آن را بالا می‌برد و به‌لحاظ شکل و فرم، قالب قابل قبولی به آن می‌دهد. دیگر اینکه اگر بپذیریم اقتباس از رمان یا داستان به‌ویژه در حوزه نمایش باید به اثر مستقلی از اثر اصلی بینجامد به‌گونه‌ای که درعین‌حال نقاط برجسته درون‌مایه اثر اصلی را نیز به همراه داشته باشد، «آتمن» توانسته است در این مسیر گام بردارد و سعی کرده شکل منحصربه‌فردی از برخورد یک ذهن خلاق با جهان پیرامونی‌اش بیافریند.
تکمله: نخستین نکته‌ای که درباره «فرنی و زویی» سالینجر به ذهن می‌رسد بیان تصویری دقیق نویسنده است و همین نوع نثر شاید نویسندگان و کارگردانان را وسوسه می‌کند که به‌سراغ آن بروند. اما از آنجا که اندیشه و تفکر غالب ایرانیان در طول تاریخ تفکر عرفانی بوده، دغدغه مضامین عرفانی هنرمند ایرانی را رها نمی‌کند و این فیل هرازگاهی یاد هندوستان می‌کند. به‌تدریج که هنرمندان بتوانند موضوعات و محتواهای متناسب با اندیشه و تفکر ایرانی را شناسایی کنند و آن جوهره و محتوا را با قالب‌ها و فرم‌های نمایشی، هم‌ساز کنند، خواهیم دید که چه تحول شگرف و شگفتی در منابع‌مان به وجود می‌آید. کافی است این تجربه موفق باشد؛ آن‌هنگام دریچه منابع و مخازن گنجینه ادبی ما نیز با هزاران شاعر و صاحب اثر روی دنیای غرب گشوده خواهد شد و فقر و کمبود ایده و موضوع، جهانیان را به‌ سمت‌وسوی ایده‌های برآمده از خیال و تمثیل ما می‌کشد.
آتمن/ بهزاد صدیقی/ انتشارات بوتیمار

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.