برای انتشار دو مجموعه شعر از محمد الماغوط
کشیدن لبخند روی صورت دیکتاتور
بابک ذاکری
محمد الماغوط شاعری است که خیلی دیر به فارسی برگردانده شد. الماغوط دستکم در زبان فارسی شاعری خوشاقبال بهشمار نمیرود. الماغوط را پایهگذار شعر منثور عرب دانستهاند. او تقریبا همزمان با دورهای که احمد شاملو در ایران شعر سپید را پایهگذاری کرد در جهان عرب شعرهایی سرود که بهعنوان قصاید منثور شناخته شد. جهان شعری الماغوط و شاملو شباهتهای زیادی دارد. مخالفتهایی که این روزها از سوی طرفداران ادبیات کهن با شاملو و جریان شعری او میشود نیز شبیه به همان مخالفتهایی است که با شعر الماغوط در زمان انتشار اولین آثارش میشد. ادیبان سنتی در زمان انتشار اولین کتابهای الماغوط چنان از شعر او آشفته شدند که ناشر را وادار کردند بر روی جلد کتاب واژه «نصوص» به معنای «متن» در برابر شعر را بگنجاند. بااینهمه شعر الماغوط با گذشت زمان و حمایت کسانی چون آدونیس راه خود را پیدا و جای خود را باز کرد. زبان شعری الماغوط زبانی پیچیده نیست. پیچیدگی در صور خیال و همنشینی عناصر نامتجانس در شعر او چهره مینماید. او را گذشته از شاعر، طنزنویسی بزرگ میدانند. طنز او هم در شعرش هویداست و هم در نمایشنامهها و فیلمنامههایش. اما زبان شعری الماغوط طنزی سیاه را نمایندگی میکند. طنز الماغوط تلخ است. چونان زندگی اجتماعیای که با زندان شروع میشود. ترس و تلخی دو همزاد الماغوط است که تا آخرین نوشتههای او تجلی یافته است؛ چنانکه یکبار در شعری تعداد زیاد کودکان روستایی سرگردان در کوچهها را به پشهٔ مالاریا تشبیه کرده است. آنچه شعر او را برجسته میکند نه انتخاب فرم سپید است و نه مضمونهای سیاسی. خودش بارها در مصاحبهها اشاره کرده که تا مدتها نمیدانسته چیزهایی که مینویسد شعر است. الماغوط میدانسته باید بنویسد و برایش انتخاب «ژانر» تقریبا اهمیتی نداشته. ویژگیای که از زمان عضویتش در یکی از احزاب سوسیالیست سوری با او بوده است. دلایل او برای انجام کارها، همواره، با دیگران متفاوت بوده است: «من حزب قومی را انتخاب کردم که نزدیک خانهمان بود و در دفترش بخاری داشت و گرم بود. مرامنامه حزب را نخوانده بودم و در جلساتشان هم خمیازه میکشیدم و چرت میزدم. یادم است وقتی از رؤیاهای حزب حرف میزدند من در رؤیای بالش و متکایی بودم که سرم را روی آن بگذارم. همینکه کمی گرم میشدم، درمیرفتم. یکبار به من مأموریت دادند که برای حزب کمکهای مردمی جمع کنم. وقتی پولهایی که جمع کردم، اندازه پول یک شلوار شد، آن را برداشتم و زدم به چاک.»دلیلهای متفاوت و نیازهای متفاوت از الماغوط چهرهای ساخته است مستقل. شاید در زندگی الماغوط از این خارج از چارچوببودن لطمههای فراوان دیده باشد اما شعر الماغوط بیش از هر چیزی از همین نگاه مستقل و خلاق او سرچشمه میگیرد. کسی که برای خرید شلوار و پیداکردن جایی گرم عضو یک حزب میشود و به خاطر آن زندان میرود بیگمان اگر به کار نوشتن بپردازد روزگاری شاعری بزرگ خواهد شد. درست همین روحیه که با رکگویی همراه بوده، الماغوط را سالها منزوی و خانهنشین کرد. او هرچند خودش میگفت با کسی سر جنگ ندارد اما قرار نداشت باکسی تعارف کند. درباره دو شاعر سوری مشهور، نزار قبانی که دوستش بود و آدونیس که دوست و خویشاوندش بود، اظهارنظرهای تندی کرده است. درباره نزار قبانی گفته که بااینکه شاعر بزرگی است اما اصرار دارد درباره چیزهای بیاهمیت شعر بنویسد و به همین دلیل شعر او همهجا در تلویزیون و روزنامه منتشر میشود. درباره آدونیس نیز بیش از هر چیز به روحیه آریستوکرات و عادتهای نامألوف اشاره کرده است. به پیپکشیدن و در پاریس زندگیکردن. او آدونیس را شاعری میداند که با قصد خود از ریشههایش کنده شده و دیگر توانایی خلق ندارد. الماغوط برخلاف آدونیس زیستن در میان سوریها و نشستن و شعرخواندن در قهوهخانهها را برگزید و تیغ قلمش را بر روی هر آنچه نادرست میدانست میکشید. شعر «استالین» او این روحیه را بهخوبی نشان میدهد: بگویید فورا به دفترم بیایند/ بهار و خزان و خطوط عرض و طول و همه فصول/ دریا و بیابان/ افق و پرندگان/ زغال و طلا/ شاهزاده و بنده/ پاپ و لنین/ یهودا و مسیح/ هزینه بهداشت و فعالیتهای چریکی/ ناله و گرسنگان و نمایش مد/ اشکهای الزا و رقص شمشیر/ تألیفات مارکس و انگلس و فن آشپزی/ کلاه چهگوارا، سیگار کاسترو، سل شوپن/ تریاک و زهر کشنده/ میخواهم لبخند هراسانگیز جاودانه را/ روی لبهای استالین نقش بزنم/ درحالیکه در جشنهای انقلاب/ و روز اول ماه مه/ مشتش را گرهکرده و/ قربانیان و دشمنانش در انحای جهان/ مات و مبهوتاند. (بدوی سرخ، ترجمه موسی بیدج) طنز تلخ الماغوط و البته بیاعتمادیش به تمام چیزهایی که قرار است یا قرار بوده است سبب خیر عمومی شود در شعر «استالین» نمایان است. همنشینی پاپ و لنین و یهودا در شعر الماغوط همنشینی خیر و شر در یک شعر نیست. همنشینی شر و شر است. حتی بهار و خزان نیز دوروی سکه طبیعت نیستند: یکی زندگیبخش و یکی یادآور زوال. هردو یادآور زوال هستند. شعری که الماغوط خطاب به مادرش درباره آزادی سروده است، بیاعتمادی او حتی به آزادی را، که برایش همهچیز بود نشان میدهد: «آه مادر!/ اگر آزادی برف بود/ تمام عمر بیسرپناه میخفتم»: تشبیه آزادی به چیزی سرد و در فضای آزاد زیستن به معنای بیسرپناه زیستن. الماغوط گویی زندگیاش را در این شعر سروده است. بیسرپناه و بیآنکه چیزی داشته باشد گاهی در شهرت و گاهی در گمنامی، گاهی در خوشنامی و گاهی در بدنامی زندگی کرد. اما آنچه از دست نداد بیسرپناهی و آزادی بود. آزادی که برای او رستگاری نبود بلکه خود او بود. رها از قیدوبندهای سیاسی، روشنفکری و حتی گاهی اخلاقی. بیآنکه علیه کسی توطئه کند یا برای بهدستآوردن چیزی جز بالشی گرم مبارزه کند.
محمد الماغوط شاعری است که خیلی دیر به فارسی برگردانده شد. الماغوط دستکم در زبان فارسی شاعری خوشاقبال بهشمار نمیرود. الماغوط را پایهگذار شعر منثور عرب دانستهاند. او تقریبا همزمان با دورهای که احمد شاملو در ایران شعر سپید را پایهگذاری کرد در جهان عرب شعرهایی سرود که بهعنوان قصاید منثور شناخته شد. جهان شعری الماغوط و شاملو شباهتهای زیادی دارد. مخالفتهایی که این روزها از سوی طرفداران ادبیات کهن با شاملو و جریان شعری او میشود نیز شبیه به همان مخالفتهایی است که با شعر الماغوط در زمان انتشار اولین آثارش میشد. ادیبان سنتی در زمان انتشار اولین کتابهای الماغوط چنان از شعر او آشفته شدند که ناشر را وادار کردند بر روی جلد کتاب واژه «نصوص» به معنای «متن» در برابر شعر را بگنجاند. بااینهمه شعر الماغوط با گذشت زمان و حمایت کسانی چون آدونیس راه خود را پیدا و جای خود را باز کرد. زبان شعری الماغوط زبانی پیچیده نیست. پیچیدگی در صور خیال و همنشینی عناصر نامتجانس در شعر او چهره مینماید. او را گذشته از شاعر، طنزنویسی بزرگ میدانند. طنز او هم در شعرش هویداست و هم در نمایشنامهها و فیلمنامههایش. اما زبان شعری الماغوط طنزی سیاه را نمایندگی میکند. طنز الماغوط تلخ است. چونان زندگی اجتماعیای که با زندان شروع میشود. ترس و تلخی دو همزاد الماغوط است که تا آخرین نوشتههای او تجلی یافته است؛ چنانکه یکبار در شعری تعداد زیاد کودکان روستایی سرگردان در کوچهها را به پشهٔ مالاریا تشبیه کرده است. آنچه شعر او را برجسته میکند نه انتخاب فرم سپید است و نه مضمونهای سیاسی. خودش بارها در مصاحبهها اشاره کرده که تا مدتها نمیدانسته چیزهایی که مینویسد شعر است. الماغوط میدانسته باید بنویسد و برایش انتخاب «ژانر» تقریبا اهمیتی نداشته. ویژگیای که از زمان عضویتش در یکی از احزاب سوسیالیست سوری با او بوده است. دلایل او برای انجام کارها، همواره، با دیگران متفاوت بوده است: «من حزب قومی را انتخاب کردم که نزدیک خانهمان بود و در دفترش بخاری داشت و گرم بود. مرامنامه حزب را نخوانده بودم و در جلساتشان هم خمیازه میکشیدم و چرت میزدم. یادم است وقتی از رؤیاهای حزب حرف میزدند من در رؤیای بالش و متکایی بودم که سرم را روی آن بگذارم. همینکه کمی گرم میشدم، درمیرفتم. یکبار به من مأموریت دادند که برای حزب کمکهای مردمی جمع کنم. وقتی پولهایی که جمع کردم، اندازه پول یک شلوار شد، آن را برداشتم و زدم به چاک.»دلیلهای متفاوت و نیازهای متفاوت از الماغوط چهرهای ساخته است مستقل. شاید در زندگی الماغوط از این خارج از چارچوببودن لطمههای فراوان دیده باشد اما شعر الماغوط بیش از هر چیزی از همین نگاه مستقل و خلاق او سرچشمه میگیرد. کسی که برای خرید شلوار و پیداکردن جایی گرم عضو یک حزب میشود و به خاطر آن زندان میرود بیگمان اگر به کار نوشتن بپردازد روزگاری شاعری بزرگ خواهد شد. درست همین روحیه که با رکگویی همراه بوده، الماغوط را سالها منزوی و خانهنشین کرد. او هرچند خودش میگفت با کسی سر جنگ ندارد اما قرار نداشت باکسی تعارف کند. درباره دو شاعر سوری مشهور، نزار قبانی که دوستش بود و آدونیس که دوست و خویشاوندش بود، اظهارنظرهای تندی کرده است. درباره نزار قبانی گفته که بااینکه شاعر بزرگی است اما اصرار دارد درباره چیزهای بیاهمیت شعر بنویسد و به همین دلیل شعر او همهجا در تلویزیون و روزنامه منتشر میشود. درباره آدونیس نیز بیش از هر چیز به روحیه آریستوکرات و عادتهای نامألوف اشاره کرده است. به پیپکشیدن و در پاریس زندگیکردن. او آدونیس را شاعری میداند که با قصد خود از ریشههایش کنده شده و دیگر توانایی خلق ندارد. الماغوط برخلاف آدونیس زیستن در میان سوریها و نشستن و شعرخواندن در قهوهخانهها را برگزید و تیغ قلمش را بر روی هر آنچه نادرست میدانست میکشید. شعر «استالین» او این روحیه را بهخوبی نشان میدهد: بگویید فورا به دفترم بیایند/ بهار و خزان و خطوط عرض و طول و همه فصول/ دریا و بیابان/ افق و پرندگان/ زغال و طلا/ شاهزاده و بنده/ پاپ و لنین/ یهودا و مسیح/ هزینه بهداشت و فعالیتهای چریکی/ ناله و گرسنگان و نمایش مد/ اشکهای الزا و رقص شمشیر/ تألیفات مارکس و انگلس و فن آشپزی/ کلاه چهگوارا، سیگار کاسترو، سل شوپن/ تریاک و زهر کشنده/ میخواهم لبخند هراسانگیز جاودانه را/ روی لبهای استالین نقش بزنم/ درحالیکه در جشنهای انقلاب/ و روز اول ماه مه/ مشتش را گرهکرده و/ قربانیان و دشمنانش در انحای جهان/ مات و مبهوتاند. (بدوی سرخ، ترجمه موسی بیدج) طنز تلخ الماغوط و البته بیاعتمادیش به تمام چیزهایی که قرار است یا قرار بوده است سبب خیر عمومی شود در شعر «استالین» نمایان است. همنشینی پاپ و لنین و یهودا در شعر الماغوط همنشینی خیر و شر در یک شعر نیست. همنشینی شر و شر است. حتی بهار و خزان نیز دوروی سکه طبیعت نیستند: یکی زندگیبخش و یکی یادآور زوال. هردو یادآور زوال هستند. شعری که الماغوط خطاب به مادرش درباره آزادی سروده است، بیاعتمادی او حتی به آزادی را، که برایش همهچیز بود نشان میدهد: «آه مادر!/ اگر آزادی برف بود/ تمام عمر بیسرپناه میخفتم»: تشبیه آزادی به چیزی سرد و در فضای آزاد زیستن به معنای بیسرپناه زیستن. الماغوط گویی زندگیاش را در این شعر سروده است. بیسرپناه و بیآنکه چیزی داشته باشد گاهی در شهرت و گاهی در گمنامی، گاهی در خوشنامی و گاهی در بدنامی زندگی کرد. اما آنچه از دست نداد بیسرپناهی و آزادی بود. آزادی که برای او رستگاری نبود بلکه خود او بود. رها از قیدوبندهای سیاسی، روشنفکری و حتی گاهی اخلاقی. بیآنکه علیه کسی توطئه کند یا برای بهدستآوردن چیزی جز بالشی گرم مبارزه کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.