علی معظمی:
امکان آیرونی امکان سیاست است
در ابتدا درباره ترجمه کتاب بگویم: به خاطر شغلم ترجمه کتاب حاضر را یک بار بهطور کامل و قسمت اعظم آن را در مقابله با زبان اصلی خواندهام. کتاب در کل متن دشواری دارد. متن انگلیسی آن نیز ساده نیست؛ پر است از جملاتی بهاندازه یک پاراگراف و توصیفاتی که به توصیفات قبل برمیگردد. وجه ممیز ترجمه، سازگاری واژگانی در متن فارسی کتاب است. مترجم توانسته منظومهای از واژگان را بهنحوی کنار هم بچیند که نه به هم تنه بزنند و نه همدیگر را از متن بیرون کنند. ازاینرو، خواننده میان انتخابهای مترجم دچار ستیز نمیشود و این موفقیت مترجم است. البته این مسئله بهتنهایی نمیتواند متن کتاب را ساده کند - چون اساسا متن سادهای نیست - ولی مطالعه آن را روان میکند. فایده یک متن روان با سازگاری واژگانی درونی این است که در صورت فهم و درک کتاب، میتوان با واژگان کتاب فکر کرد، از نویسنده فاصله گرفت، او را نقد کرد، به برونداد و سنتز خود از متن رسید و پا را از متن فراتر گذاشت. رسیدن به این زبان ترجمه توفیق بسیار مهمی است. مفهوم آیرونی در ربع اول کتاب با ارجاع به یونان باستان و دوران اوج فلسفه آغاز میشود. کیرکگور در مقایسه کسنوفون و
افلاطون، منتقد کسنوفون است؛ چون در نظر کیرکگور، او جایگاه بحثها را نمیفهمید و میکوشید با نجات وجهه سقراط نشان دهد نهتنها فرد مضری نبوده بلکه بسیار هم مفید بوده است. ما در سقراط (و سپس افلاطون و ارسطو) نه با نقطه زایش فلسفه بلکه با اوج آن مواجهیم. فلسفه یونان پیش از سقراط در محیطهای غیردموکراتیک و دولتشهرهای استبدادی ساخته شد. درحالیکه آتن در زمان سقراط از اوج دموکراسی گذشته بود. زمانی که افلاطون محاورات را مینویسد از قضا دوران افول سیاسی یونان است. خبری از اوج و طراوت سیاسی نیست. محاوره جمهوری زمانی رخ میدهد که حکومت سیجبار پایان یافته. بد نیست اشاره کنم که از این رساله تفسیرهای بسیار مختلفی میشود. سقراط نیز به واسطه شاگردش افلاطون که در میان سیجبار خویشاوندانی داشت با این جباران علیالادعا پیوند داشت. بسیاری حکم قتل سقراط را در دادگاه بهخاطر نسبت او با این حاکمیت میدانند درحالیکه میبینیم در دادگاه چنین اتهامی به او نمیزنند و اصلا چنین نسبتی مطرح نمیشود. نکته این است که اگر چنین چیزی صحت داشت احتمالا در دادگاه هم پیش کشیده میشد. در تفسیر لئو اشتراوس از جمهوری، کتاب اول این رساله نوعی
اعاده حیثیت و بزرگداشت قربانيان استبداد سیجبار است. در این لحظه دموکراسی افول کرده است؛ در اولین محاورات افلاطونی دموکراسی سقراط را محاکمه میکند و سرانجام بهدست دموکراسی به قتل میرسد. قتل سقراط بهدست دموکراسی افلاطون را نهفقط به دموکراسی بلکه به سیاست بدبین کرد و این سرآغاز شقاق بین فلسفه و سیاست در روایت افلاطون است. هرچه افلاطون افلاطونیتر میشود گسست بین سیاست و فلسفه در او تشدید میشود. هرچه پیش میرود به استبداد حقیقت نزدیک و از دوکسا و عقیده دور میشود. درحالیکه از نظر سقراط حقیقت فراچنگ موجودات میرا نخواهد آمد، بلکه همه سر جای خود نشستهاند و به بیرون از خود مینگرند و با هم حرف میزنند و هیچکس به حقیقت دسترسی ندارد.
در محاورات افلاطونی و در تتمه دموکراسی آتنی سقراط با بقیه حرف میزند. یک جمله در کتاب «مفهوم آیرونی» بسیار مهم است: سقراط وقتی به سوفیستها اشاره میکرد میگفت آنها گفتن بلدند ولی گفتوگوکردن بلد نیستند. این وجه افتراق سقراط با سوفیستها است. سقراط در جایی گفتوگو میکند که گفتوگوکردن را فراموش کردهاند. سقراط برای فهم چیزی که نیست سؤال میپرسد. کیرکگور روش آیرونی در پرسیدن را در تقابل با پرسش برای فهمیدن میداند: «ممکن است کسی سؤال کند و علاقهای به شنیدن پاسخ نداشته باشد و فقط بخواهد به وسیله سؤالکردن محتوای ظاهر را بیرون بکشد و بدینسان اندرون پاسخدهنده را خالی گرداند». این کاری است که سقراط با مخاطبان خود میکند و نهایتا هم جان خود را پای آن میگذارد. همینجاست که کیرکگور روشن میکند فلسفه سقراط از این پیششرط آغاز میکند که او هیچ نمیداند و به این نتیجه میرسد که ابنای بشر هیچ نمیدانند. کار سقراط با خطاب پیشگوی دلفی آغاز میشود که به او میگوید داناترین مردم است؛ با این آیرونی سقراط سقراط میشود. او میگوید کسی از همه داناتر است که هیچ نمیداند. پس تنها داناییای که به دست این میرا آمده این است
که بقیه در توهم داناییاند. کیرکگور این برداشت را در مقابل برداشت افلاطون میگذارد: فلسفه افلاطون از وحدت بلاواسطه تفکر و وجود آغاز کرد و بر همان اصل ایستاد. در اینجا نویسنده سعی میکند سقراط تاریخی را از دل افلاطون بیرون بکشد. با نشاندادن ناموجهی روایت کسنوفون تنها چیزی که میماند روایت افلاطون است.
اصل مسئله همینجاست؛ آن شأنی که آیرونی دارد نشاندادن نادانی بشر است توسط کسی که پیش از همه خود معترف به نادانی خود است. در دموکراسی، سقراط خود را مقابل سوفیستها و کار اصلیاش را مقابله با آنها میبیند. آنها کسانی هستند که به قول او گفتن میدانستند و گفتوگو نه و از آن بدتر کسانی بودند که گفتار خود را به پول میفروختند. به این ترتیب برخلاف تصور مرسوم حقیقتی برای آنها متصور نمیشود. اهمیت سیاسی آیرونی در همینجاست. سقراط در جامعهای که سیاست و دموکراسی فاسد شده عزم خود را بر نشاندادن نادانی دیگران گذاشته است.
حتی در رسالههای جدی افلاطون مثل «مهمانی» ناگهان در مورد چیزهای پیشپاافتاده صحبت میشود مثل عوارض جسمانی، سکسکهکردن و... چرا افلاطون این کار را کرده؟ میتوان فکر کرد که واردکردن آیرونیهای فرعی به فرم کلی ماجرا بدین منظور بوده که ادعای صاحب حقیقت بودن و از موضع بالا حرفزدن پایین کشیده شود. در این کتاب به جنبه سیاسی آیرونی چندان پرداخته نمیشود. چون در انتهای سنتی است که فلسفه از سیاست فاصله گرفته است. سقراط فهمیده بود که فقط همین دوکساها وجود دارند و حقیقتی در کار نیست که فراچنگ انسانهای میرا درآید. اما با کشتهشدن سقراط همه تلاش آیرونیک او بیثمر میماند. سقراط دفاعیهای عالی در دادگاه ایراد میکند که قرنهاست از خواندن آن لذت میبریم و مبهوتش میشویم و همین شکست چنین خطابهای در ترغیب آتنیان به پذیرش بیگناهی سقراط، به تعبیر هانا آرنت، افلاطون را به سیاست بدبین میکند. یونانیها تمایز خود را با بربرها در این میدیدند که بربرها خشونت میورزند و آنها اهل گفتوگو هستند. اوج فن ترغیب در رساله آپولوژی است که در همان سقراط ناکام میماند و نمیتواند آتنیان را متقاعد کند که بیگناه است. در نقطه مقابل،
وقتی او را به مرگ محکوم میکنند شاگردانش میخواهند نجاتش دهند. سقراط به آنها توضیح میدهد که نباید فرار کند و علیه آن چیزی که خود از آن دفاع میکرده، علیه آن سلامت سیاسی، اقدام کند. با اینحال، شاگردان خودش را هم نمیتواند متقاعد کند. سقراط با آیرونی خویش در فن ترغیب شکست میخورد. از اینجا راه فلسفه از سیاست جدا میشود. فیلسوفان فاصلهای بین خود و عوام احساس میکنند و این اتفاق در مغز افلاطون میافتد.
فضای گفتوگو فضای لازم برای امکان اقامه گفتار آیرونیک است؛ گفتوگو باید آنقدر مجال بیابد که نادانی طرف مقابل را بر او عیان کند. این جایی است که سیاست در اوج میتوانسته امکان داشته باشد. امکان آیرونی به یک معنا امکان سیاست هم هست: اینکه بتوانیم به همدیگر نشان دهیم نادانیم، نه من میدانم و نه شما.
در ابتدا درباره ترجمه کتاب بگویم: به خاطر شغلم ترجمه کتاب حاضر را یک بار بهطور کامل و قسمت اعظم آن را در مقابله با زبان اصلی خواندهام. کتاب در کل متن دشواری دارد. متن انگلیسی آن نیز ساده نیست؛ پر است از جملاتی بهاندازه یک پاراگراف و توصیفاتی که به توصیفات قبل برمیگردد. وجه ممیز ترجمه، سازگاری واژگانی در متن فارسی کتاب است. مترجم توانسته منظومهای از واژگان را بهنحوی کنار هم بچیند که نه به هم تنه بزنند و نه همدیگر را از متن بیرون کنند. ازاینرو، خواننده میان انتخابهای مترجم دچار ستیز نمیشود و این موفقیت مترجم است. البته این مسئله بهتنهایی نمیتواند متن کتاب را ساده کند - چون اساسا متن سادهای نیست - ولی مطالعه آن را روان میکند. فایده یک متن روان با سازگاری واژگانی درونی این است که در صورت فهم و درک کتاب، میتوان با واژگان کتاب فکر کرد، از نویسنده فاصله گرفت، او را نقد کرد، به برونداد و سنتز خود از متن رسید و پا را از متن فراتر گذاشت. رسیدن به این زبان ترجمه توفیق بسیار مهمی است. مفهوم آیرونی در ربع اول کتاب با ارجاع به یونان باستان و دوران اوج فلسفه آغاز میشود. کیرکگور در مقایسه کسنوفون و
افلاطون، منتقد کسنوفون است؛ چون در نظر کیرکگور، او جایگاه بحثها را نمیفهمید و میکوشید با نجات وجهه سقراط نشان دهد نهتنها فرد مضری نبوده بلکه بسیار هم مفید بوده است. ما در سقراط (و سپس افلاطون و ارسطو) نه با نقطه زایش فلسفه بلکه با اوج آن مواجهیم. فلسفه یونان پیش از سقراط در محیطهای غیردموکراتیک و دولتشهرهای استبدادی ساخته شد. درحالیکه آتن در زمان سقراط از اوج دموکراسی گذشته بود. زمانی که افلاطون محاورات را مینویسد از قضا دوران افول سیاسی یونان است. خبری از اوج و طراوت سیاسی نیست. محاوره جمهوری زمانی رخ میدهد که حکومت سیجبار پایان یافته. بد نیست اشاره کنم که از این رساله تفسیرهای بسیار مختلفی میشود. سقراط نیز به واسطه شاگردش افلاطون که در میان سیجبار خویشاوندانی داشت با این جباران علیالادعا پیوند داشت. بسیاری حکم قتل سقراط را در دادگاه بهخاطر نسبت او با این حاکمیت میدانند درحالیکه میبینیم در دادگاه چنین اتهامی به او نمیزنند و اصلا چنین نسبتی مطرح نمیشود. نکته این است که اگر چنین چیزی صحت داشت احتمالا در دادگاه هم پیش کشیده میشد. در تفسیر لئو اشتراوس از جمهوری، کتاب اول این رساله نوعی
اعاده حیثیت و بزرگداشت قربانيان استبداد سیجبار است. در این لحظه دموکراسی افول کرده است؛ در اولین محاورات افلاطونی دموکراسی سقراط را محاکمه میکند و سرانجام بهدست دموکراسی به قتل میرسد. قتل سقراط بهدست دموکراسی افلاطون را نهفقط به دموکراسی بلکه به سیاست بدبین کرد و این سرآغاز شقاق بین فلسفه و سیاست در روایت افلاطون است. هرچه افلاطون افلاطونیتر میشود گسست بین سیاست و فلسفه در او تشدید میشود. هرچه پیش میرود به استبداد حقیقت نزدیک و از دوکسا و عقیده دور میشود. درحالیکه از نظر سقراط حقیقت فراچنگ موجودات میرا نخواهد آمد، بلکه همه سر جای خود نشستهاند و به بیرون از خود مینگرند و با هم حرف میزنند و هیچکس به حقیقت دسترسی ندارد.
در محاورات افلاطونی و در تتمه دموکراسی آتنی سقراط با بقیه حرف میزند. یک جمله در کتاب «مفهوم آیرونی» بسیار مهم است: سقراط وقتی به سوفیستها اشاره میکرد میگفت آنها گفتن بلدند ولی گفتوگوکردن بلد نیستند. این وجه افتراق سقراط با سوفیستها است. سقراط در جایی گفتوگو میکند که گفتوگوکردن را فراموش کردهاند. سقراط برای فهم چیزی که نیست سؤال میپرسد. کیرکگور روش آیرونی در پرسیدن را در تقابل با پرسش برای فهمیدن میداند: «ممکن است کسی سؤال کند و علاقهای به شنیدن پاسخ نداشته باشد و فقط بخواهد به وسیله سؤالکردن محتوای ظاهر را بیرون بکشد و بدینسان اندرون پاسخدهنده را خالی گرداند». این کاری است که سقراط با مخاطبان خود میکند و نهایتا هم جان خود را پای آن میگذارد. همینجاست که کیرکگور روشن میکند فلسفه سقراط از این پیششرط آغاز میکند که او هیچ نمیداند و به این نتیجه میرسد که ابنای بشر هیچ نمیدانند. کار سقراط با خطاب پیشگوی دلفی آغاز میشود که به او میگوید داناترین مردم است؛ با این آیرونی سقراط سقراط میشود. او میگوید کسی از همه داناتر است که هیچ نمیداند. پس تنها داناییای که به دست این میرا آمده این است
که بقیه در توهم داناییاند. کیرکگور این برداشت را در مقابل برداشت افلاطون میگذارد: فلسفه افلاطون از وحدت بلاواسطه تفکر و وجود آغاز کرد و بر همان اصل ایستاد. در اینجا نویسنده سعی میکند سقراط تاریخی را از دل افلاطون بیرون بکشد. با نشاندادن ناموجهی روایت کسنوفون تنها چیزی که میماند روایت افلاطون است.
اصل مسئله همینجاست؛ آن شأنی که آیرونی دارد نشاندادن نادانی بشر است توسط کسی که پیش از همه خود معترف به نادانی خود است. در دموکراسی، سقراط خود را مقابل سوفیستها و کار اصلیاش را مقابله با آنها میبیند. آنها کسانی هستند که به قول او گفتن میدانستند و گفتوگو نه و از آن بدتر کسانی بودند که گفتار خود را به پول میفروختند. به این ترتیب برخلاف تصور مرسوم حقیقتی برای آنها متصور نمیشود. اهمیت سیاسی آیرونی در همینجاست. سقراط در جامعهای که سیاست و دموکراسی فاسد شده عزم خود را بر نشاندادن نادانی دیگران گذاشته است.
حتی در رسالههای جدی افلاطون مثل «مهمانی» ناگهان در مورد چیزهای پیشپاافتاده صحبت میشود مثل عوارض جسمانی، سکسکهکردن و... چرا افلاطون این کار را کرده؟ میتوان فکر کرد که واردکردن آیرونیهای فرعی به فرم کلی ماجرا بدین منظور بوده که ادعای صاحب حقیقت بودن و از موضع بالا حرفزدن پایین کشیده شود. در این کتاب به جنبه سیاسی آیرونی چندان پرداخته نمیشود. چون در انتهای سنتی است که فلسفه از سیاست فاصله گرفته است. سقراط فهمیده بود که فقط همین دوکساها وجود دارند و حقیقتی در کار نیست که فراچنگ انسانهای میرا درآید. اما با کشتهشدن سقراط همه تلاش آیرونیک او بیثمر میماند. سقراط دفاعیهای عالی در دادگاه ایراد میکند که قرنهاست از خواندن آن لذت میبریم و مبهوتش میشویم و همین شکست چنین خطابهای در ترغیب آتنیان به پذیرش بیگناهی سقراط، به تعبیر هانا آرنت، افلاطون را به سیاست بدبین میکند. یونانیها تمایز خود را با بربرها در این میدیدند که بربرها خشونت میورزند و آنها اهل گفتوگو هستند. اوج فن ترغیب در رساله آپولوژی است که در همان سقراط ناکام میماند و نمیتواند آتنیان را متقاعد کند که بیگناه است. در نقطه مقابل،
وقتی او را به مرگ محکوم میکنند شاگردانش میخواهند نجاتش دهند. سقراط به آنها توضیح میدهد که نباید فرار کند و علیه آن چیزی که خود از آن دفاع میکرده، علیه آن سلامت سیاسی، اقدام کند. با اینحال، شاگردان خودش را هم نمیتواند متقاعد کند. سقراط با آیرونی خویش در فن ترغیب شکست میخورد. از اینجا راه فلسفه از سیاست جدا میشود. فیلسوفان فاصلهای بین خود و عوام احساس میکنند و این اتفاق در مغز افلاطون میافتد.
فضای گفتوگو فضای لازم برای امکان اقامه گفتار آیرونیک است؛ گفتوگو باید آنقدر مجال بیابد که نادانی طرف مقابل را بر او عیان کند. این جایی است که سیاست در اوج میتوانسته امکان داشته باشد. امکان آیرونی به یک معنا امکان سیاست هم هست: اینکه بتوانیم به همدیگر نشان دهیم نادانیم، نه من میدانم و نه شما.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.