|

روايتي از سوادآموزی دختري نابينا در روستایی کردنشین

دو چشم بی‌سو، دو دست روشن

آزاده تاج‌علي

انتهای راه‌های فراخ، آنجا که همواری جاده‌ها به بضاعت مردمان روستا شبیه‌تر می‌شود، در میانه زیست بومی کهن، آبادی کوچکی هست که در آن زنان کرد هر روز با پیراهن‌های بلند رنگ‌به‌رنگ، نان و زندگی تقسیم می‌کنند؛ زنانی که با گذشت سده‌ها و دهه‌ها، دیواره‌های تنورها و اجاق خانه‌هاشان روشن مانده و روشنایی آبادی «ملکشان» (حومه آبیدر سنندج) از نجواهای آنان با دخترکانشان شکل می‌گیرد. زنانی مانند سعدیه، بلور، روناک (زلال) و دخترکان خنده‌رویی مثل آسو (طلوع خورشید)...

سعدیه و مادر آموزگاری

سعدیه 42 ساله است، مانند بسیاری از زنان کرد قدی بلند دارد و مثل همه زنان روستا، صورتش از شناسنامه‌اش بزرگ‌تر می‌زند. پوست دستان سعدیه زبر است. او دو فرزند نابینا دارد که 20 و 18 ساله هستند؛ ادریس و آسو، به همین خاطر، دست‌های سعدیه باید هر روز علاوه بر کارهای زنانه، کارهای دخترانه و پسرانه هم انجام دهد؛ سعدیه پنج سال پیش موفق شد نخستین خاطره‌هایش از الفبای فارسی را رقم بزند. او بسیار اتفاقی به کلاس نهضت روستا وارد شد و در حالی که نمی‌دانست اعضای اصلی کلاس درباره چه چیزی حرف می‌زنند، به آهستگی زمزمه کرد: «الف، ب، پ، ت...»

خودش درباره باسوادشدنش تعریف می‌کند: یک روز که داشتم خمیر برای «کولیره» (کلوچه‌های سنتی کردستان) درست می‌کردم، معلم نهضت، خانم «مخصوص» در زد، آمد کنار تنورم و اصرار کرد که بروم و باسواد شوم. آن سال اما به دلیل عروس کردن دخترم به قدری کار داشتم که خیال هم نمی‌کردم بتوانم یک ساعت هم که شده به کلاس نهضت سر بزنم، اما دبیر نهضت آنقدر اصرار کرد که راضی شدم. برای اینکه کلاسش به حدنصاب 11 نفر برسد، بروم و فقط مثل تماشاچی‌ها بنشینم روی زمین و به آنها نگاه کنم. روزهای اول که می‌رفتم، آسو خیلی دلتنگی می‌کرد و برای کارهای شخصی‌اش بدون من بهانه می‌گرفت. من هم خواستم عذرخواهی کنم و دیگر به کلاس نهضت نروم اما خانم مخصوص مجبورم کرد که دختر نابینایم را هم ببرم که بهانه‌ای نمانده باشد. آسو آن موقع 13 سال داشت و او هم مانند من سواد نداشت، البته نمی‌توانست هم که داشته باشد، چون باید از اول خط بریل یاد می‌گرفت که ما در روستایمان هیچ‌کس از این خط سر درنمی‌آورد و همه نابیناها مثل ادریس و آسوی من بی‌سواد مانده بودند. سعدیه ادامه می‌دهد: یکی دو جلسه هم با آسو در کلاس‌ها کنار زنان روستا نشستیم و دیدیم که آنها دارند کم‌کم مداد دستشان می‌گیرند و پیشرفت می‌کنند، ما هم حسرت خوردیم که چرا باید فقط تماشاچی و شنونده باشیم، به همین خاطر من بیشتر به حرف‌های خانم دبیر گوش کردم تا آنها را به دخترم یاد بدهم. وقتی از کلاس برمی‌گشتیم و شام ادریس را می‌دادیم، دو نفری می‌نشستیم و من با نخود و لوبیاهای آشپزخانه، روی گلیم شکل الف، ب و پ را می‌کشیدم و آن وقت دست راست آسو را می‌بردم نزدیک شکل‌ها تا با انگشتانش لمس کند و حفظ شود، شاید روزی به دردش بخورد. سعدیه درباره مرحله‌های سواد آموختن‌های مادرانه‌اش به آسو هم می‌گوید: بعد از چند شب متوجه شدم دخترم خیلی با استعداد است و این موضوع را به خانم دبیر نهضت گفتم که او هم با جدیت رو به ما کرد و گفت: من خط بریل را به او یاد می‌دهم. آسو حیف است که درس نخواند، بعدش هم رفت شهر و خط بریل یاد گرفت و برگشت. خانم مخصوص دیگر آخر کلاس‌های نهضت، آسو را می‌نشاند و با لوحه به او خط بریل یاد می‌داد و آنقدر زحمت کشید که دخترم توانست در چند هفته چهار کلاس دبستان را تمام کند و وقتی هم او را برای ادامه درسش به سنندج بردیم فقط در 20 روز کلاس پنجم را خواند و امتحان‌هایش را هم قبول شد. آسو الان در سنندج در کلاس معمولی درس دبیرستان را می‌خواند و می‌خواهد تا دانشگاه هم ادامه تحصیل بدهد.

شعر و کتاب

سعدیه در کنار مراقبت‌های مستمر و بسیار شادمانه‌اش از آسو، مثل زنان شهرها مطالعه می‌کند. او می‌گوید: به شعرهای کردی و فارسی خیلی علاقه دارم. از شاعر‌های فارسی حافظ را دوست دارم که خیلی وقت‌ها می‌نشینم روی ایوان و برای ادریس و آسو شعر از دیوان حافظ می‌خوانم، البته همه شعرها را بلد نیستم اما خب ما این کار را خیلی دوست داریم. از شاعرهای کرد هم «جلال ملکشا» را خیلی دوست دارم و این شعرش را همیشه برای بچه هایم می‌خوانم: شیعره کانم/ بوون به گول و/ که نیشکه کانی ئه م شاره/ چه پک چه پک کردیان به هدیه دلداری/ به لام هه رگیز کچی نه هات/ بلی جه لال: ئه‌ی خوت بو هینده خه مباری؟ شعرهایم گل شدند و دختران این شهر دسته‌دسته آن را هدیه عشق کردند اما هیچ وقت دختری نیامد بگوید جلال خودت چرا این‌قدر تنهایی...

انتهای راه‌های فراخ، آنجا که همواری جاده‌ها به بضاعت مردمان روستا شبیه‌تر می‌شود، در میانه زیست بومی کهن، آبادی کوچکی هست که در آن زنان کرد هر روز با پیراهن‌های بلند رنگ‌به‌رنگ، نان و زندگی تقسیم می‌کنند؛ زنانی که با گذشت سده‌ها و دهه‌ها، دیواره‌های تنورها و اجاق خانه‌هاشان روشن مانده و روشنایی آبادی «ملکشان» (حومه آبیدر سنندج) از نجواهای آنان با دخترکانشان شکل می‌گیرد. زنانی مانند سعدیه، بلور، روناک (زلال) و دخترکان خنده‌رویی مثل آسو (طلوع خورشید)...

سعدیه و مادر آموزگاری

سعدیه 42 ساله است، مانند بسیاری از زنان کرد قدی بلند دارد و مثل همه زنان روستا، صورتش از شناسنامه‌اش بزرگ‌تر می‌زند. پوست دستان سعدیه زبر است. او دو فرزند نابینا دارد که 20 و 18 ساله هستند؛ ادریس و آسو، به همین خاطر، دست‌های سعدیه باید هر روز علاوه بر کارهای زنانه، کارهای دخترانه و پسرانه هم انجام دهد؛ سعدیه پنج سال پیش موفق شد نخستین خاطره‌هایش از الفبای فارسی را رقم بزند. او بسیار اتفاقی به کلاس نهضت روستا وارد شد و در حالی که نمی‌دانست اعضای اصلی کلاس درباره چه چیزی حرف می‌زنند، به آهستگی زمزمه کرد: «الف، ب، پ، ت...»

خودش درباره باسوادشدنش تعریف می‌کند: یک روز که داشتم خمیر برای «کولیره» (کلوچه‌های سنتی کردستان) درست می‌کردم، معلم نهضت، خانم «مخصوص» در زد، آمد کنار تنورم و اصرار کرد که بروم و باسواد شوم. آن سال اما به دلیل عروس کردن دخترم به قدری کار داشتم که خیال هم نمی‌کردم بتوانم یک ساعت هم که شده به کلاس نهضت سر بزنم، اما دبیر نهضت آنقدر اصرار کرد که راضی شدم. برای اینکه کلاسش به حدنصاب 11 نفر برسد، بروم و فقط مثل تماشاچی‌ها بنشینم روی زمین و به آنها نگاه کنم. روزهای اول که می‌رفتم، آسو خیلی دلتنگی می‌کرد و برای کارهای شخصی‌اش بدون من بهانه می‌گرفت. من هم خواستم عذرخواهی کنم و دیگر به کلاس نهضت نروم اما خانم مخصوص مجبورم کرد که دختر نابینایم را هم ببرم که بهانه‌ای نمانده باشد. آسو آن موقع 13 سال داشت و او هم مانند من سواد نداشت، البته نمی‌توانست هم که داشته باشد، چون باید از اول خط بریل یاد می‌گرفت که ما در روستایمان هیچ‌کس از این خط سر درنمی‌آورد و همه نابیناها مثل ادریس و آسوی من بی‌سواد مانده بودند. سعدیه ادامه می‌دهد: یکی دو جلسه هم با آسو در کلاس‌ها کنار زنان روستا نشستیم و دیدیم که آنها دارند کم‌کم مداد دستشان می‌گیرند و پیشرفت می‌کنند، ما هم حسرت خوردیم که چرا باید فقط تماشاچی و شنونده باشیم، به همین خاطر من بیشتر به حرف‌های خانم دبیر گوش کردم تا آنها را به دخترم یاد بدهم. وقتی از کلاس برمی‌گشتیم و شام ادریس را می‌دادیم، دو نفری می‌نشستیم و من با نخود و لوبیاهای آشپزخانه، روی گلیم شکل الف، ب و پ را می‌کشیدم و آن وقت دست راست آسو را می‌بردم نزدیک شکل‌ها تا با انگشتانش لمس کند و حفظ شود، شاید روزی به دردش بخورد. سعدیه درباره مرحله‌های سواد آموختن‌های مادرانه‌اش به آسو هم می‌گوید: بعد از چند شب متوجه شدم دخترم خیلی با استعداد است و این موضوع را به خانم دبیر نهضت گفتم که او هم با جدیت رو به ما کرد و گفت: من خط بریل را به او یاد می‌دهم. آسو حیف است که درس نخواند، بعدش هم رفت شهر و خط بریل یاد گرفت و برگشت. خانم مخصوص دیگر آخر کلاس‌های نهضت، آسو را می‌نشاند و با لوحه به او خط بریل یاد می‌داد و آنقدر زحمت کشید که دخترم توانست در چند هفته چهار کلاس دبستان را تمام کند و وقتی هم او را برای ادامه درسش به سنندج بردیم فقط در 20 روز کلاس پنجم را خواند و امتحان‌هایش را هم قبول شد. آسو الان در سنندج در کلاس معمولی درس دبیرستان را می‌خواند و می‌خواهد تا دانشگاه هم ادامه تحصیل بدهد.

شعر و کتاب

سعدیه در کنار مراقبت‌های مستمر و بسیار شادمانه‌اش از آسو، مثل زنان شهرها مطالعه می‌کند. او می‌گوید: به شعرهای کردی و فارسی خیلی علاقه دارم. از شاعر‌های فارسی حافظ را دوست دارم که خیلی وقت‌ها می‌نشینم روی ایوان و برای ادریس و آسو شعر از دیوان حافظ می‌خوانم، البته همه شعرها را بلد نیستم اما خب ما این کار را خیلی دوست داریم. از شاعرهای کرد هم «جلال ملکشا» را خیلی دوست دارم و این شعرش را همیشه برای بچه هایم می‌خوانم: شیعره کانم/ بوون به گول و/ که نیشکه کانی ئه م شاره/ چه پک چه پک کردیان به هدیه دلداری/ به لام هه رگیز کچی نه هات/ بلی جه لال: ئه‌ی خوت بو هینده خه مباری؟ شعرهایم گل شدند و دختران این شهر دسته‌دسته آن را هدیه عشق کردند اما هیچ وقت دختری نیامد بگوید جلال خودت چرا این‌قدر تنهایی...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.