|

وقتی همه از فساد می‌گویند

مهدی قوامی‌پور.دکترای جامعه‌شناسی سیاسی

روزی روزگاری قرار بود فساد در این کشور ریشه‌کن شود، اما نشد و گویا نمی‌شود. این را اخبار فسادهای گسترده در رسانه‌های جمعی می‌گویند. از شهرام جزایری تا بابک زنجانی و خاوری؛ از فاضل خداد تا همین خبرهای اخیر.
دلایل و عوامل فساد چیست؟ چرا با وجود تلاش‌های فراوان و قوانین متعدد و ستادهای مختلف، فساد همچنان به پیش می‌تازد و هر بار مرزهای پیشین را درمی‌نوردد و ابعاد گسترده‌تری می‌یابد؟
در پاسخ به این پرسش‌ها، پژوهش‌ها و تحقیقات فراوانی صورت گرفته است و هریک راهکاری ارائه داده‌اند. بنابراین به نظر می‌رسد مسئولان برای یافتن دلایل و عوامل و راهکارها مشکلی نداشته باشند، پس آنچه می‌ماند، عزم جدی آنان است در به‌کاربستن این پژوهش‌ها. اما موضوعی که کمتر به آن پرداخته می‌شود، تأثیر فساد اداری و اقتصادی بر جامعه و بازتاب آن بر امر سیاسی است.
اگر امر سیاسی را کنش معطوف به خیر جمعی تعریف کنیم، آن‌گاه مهم‌ترین شرط تحقق این امر، پیوند اجتماعی افراد است. مادامی که فرد قادر به ایجاد رابطه با دیگری نباشد، امر سیاسی بی‌معنا خواهد بود. هر امر سیاسی، در حوزه عمومی و در پیوند آزادانه افراد شکل می‌گیرد و افراد برای حضور در حوزه عمومی و ایجاد ارتباط علاوه بر منافع مشترک، نیازمند اعتماد به یکدیگر هستند تا از «طبقه در خود» به «طبقه برای خود»، از انسان خمیده بر خود به انسانی گشوده بر جامعه، تبدیل شوند. آنچه به انسان‌ها اجازه و امکان می‌دهد تا درباره وضعیت و مسائل خود با یکدیگر سخن بگویند و با کسب آگاهی، از پیله تنهایی به در آیند و برای تغییر وضع موجود و تحقق وضع مطلوب در تلاشی جمعی، دست به کار شوند، عنصر اعتماد است؛ اما آن‌گاه که اعتماد سلب شود، رابطه مختل می‌شود و جامعه به سمت منفعت‌طلبی‌ها و سودجویی‌های فردی عقب‌نشینی می‌کند.
فساد اداری و اقتصادی، بیش از آسیب‌های اقتصادی، اعتماد را به‌عنوان مهم‌ترین عنصر سرمایه اجتماعی زایل می‌کند؛ به فردگرایی منفی دامن می‌زند و از آدمی، انسانی قرار‌گرفته در «وضع طبیعی هابزی» می‌سازد که جز به سود خود نمی‌اندیشد و قانون و اخلاق را به بازیچه می‌گیرد. بنابراین هنگامی که افراد جامعه به شکل‌های رسمی و غیررسمی از انواع فسادها و رانت‌خواری‌ها سخن می‌گویند، هر فرد به این نتیجه می‌رسد که به جای تلاش برای تحقق خیر جمعی، باید به فکر منافع فردی خود باشد. این فردگرایی منفی در بُعد سیاسی منجر به منحل‌شدن امر سیاسی و شکل‌گیری کانفورمیسم و اپورتونیسم می‌شود. در واقع جامعه گرفتار در فردگرایی منفی، بهشت کانفورمیست‌ها و اپورتونیست‌هاست.
از این رو فردگرایی منفی و کانفورمیسم و اپورتونیسم در یک رابطه دوسویه، با تشدید و تقویت همدیگر، جامعه را به ورطه سقوط می‌کشانند و شاید این مهم‌ترین نکته‌ای است که در برخورد با فساد اداری و اقتصادی در نظر گرفته نمی‌شود.

روزی روزگاری قرار بود فساد در این کشور ریشه‌کن شود، اما نشد و گویا نمی‌شود. این را اخبار فسادهای گسترده در رسانه‌های جمعی می‌گویند. از شهرام جزایری تا بابک زنجانی و خاوری؛ از فاضل خداد تا همین خبرهای اخیر.
دلایل و عوامل فساد چیست؟ چرا با وجود تلاش‌های فراوان و قوانین متعدد و ستادهای مختلف، فساد همچنان به پیش می‌تازد و هر بار مرزهای پیشین را درمی‌نوردد و ابعاد گسترده‌تری می‌یابد؟
در پاسخ به این پرسش‌ها، پژوهش‌ها و تحقیقات فراوانی صورت گرفته است و هریک راهکاری ارائه داده‌اند. بنابراین به نظر می‌رسد مسئولان برای یافتن دلایل و عوامل و راهکارها مشکلی نداشته باشند، پس آنچه می‌ماند، عزم جدی آنان است در به‌کاربستن این پژوهش‌ها. اما موضوعی که کمتر به آن پرداخته می‌شود، تأثیر فساد اداری و اقتصادی بر جامعه و بازتاب آن بر امر سیاسی است.
اگر امر سیاسی را کنش معطوف به خیر جمعی تعریف کنیم، آن‌گاه مهم‌ترین شرط تحقق این امر، پیوند اجتماعی افراد است. مادامی که فرد قادر به ایجاد رابطه با دیگری نباشد، امر سیاسی بی‌معنا خواهد بود. هر امر سیاسی، در حوزه عمومی و در پیوند آزادانه افراد شکل می‌گیرد و افراد برای حضور در حوزه عمومی و ایجاد ارتباط علاوه بر منافع مشترک، نیازمند اعتماد به یکدیگر هستند تا از «طبقه در خود» به «طبقه برای خود»، از انسان خمیده بر خود به انسانی گشوده بر جامعه، تبدیل شوند. آنچه به انسان‌ها اجازه و امکان می‌دهد تا درباره وضعیت و مسائل خود با یکدیگر سخن بگویند و با کسب آگاهی، از پیله تنهایی به در آیند و برای تغییر وضع موجود و تحقق وضع مطلوب در تلاشی جمعی، دست به کار شوند، عنصر اعتماد است؛ اما آن‌گاه که اعتماد سلب شود، رابطه مختل می‌شود و جامعه به سمت منفعت‌طلبی‌ها و سودجویی‌های فردی عقب‌نشینی می‌کند.
فساد اداری و اقتصادی، بیش از آسیب‌های اقتصادی، اعتماد را به‌عنوان مهم‌ترین عنصر سرمایه اجتماعی زایل می‌کند؛ به فردگرایی منفی دامن می‌زند و از آدمی، انسانی قرار‌گرفته در «وضع طبیعی هابزی» می‌سازد که جز به سود خود نمی‌اندیشد و قانون و اخلاق را به بازیچه می‌گیرد. بنابراین هنگامی که افراد جامعه به شکل‌های رسمی و غیررسمی از انواع فسادها و رانت‌خواری‌ها سخن می‌گویند، هر فرد به این نتیجه می‌رسد که به جای تلاش برای تحقق خیر جمعی، باید به فکر منافع فردی خود باشد. این فردگرایی منفی در بُعد سیاسی منجر به منحل‌شدن امر سیاسی و شکل‌گیری کانفورمیسم و اپورتونیسم می‌شود. در واقع جامعه گرفتار در فردگرایی منفی، بهشت کانفورمیست‌ها و اپورتونیست‌هاست.
از این رو فردگرایی منفی و کانفورمیسم و اپورتونیسم در یک رابطه دوسویه، با تشدید و تقویت همدیگر، جامعه را به ورطه سقوط می‌کشانند و شاید این مهم‌ترین نکته‌ای است که در برخورد با فساد اداری و اقتصادی در نظر گرفته نمی‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.