|

بوف کور و رمان نو

شيما بهره‌مند

«گفتم: آقای مالرو، مدتی‌ست که دیگر رمانی ننوشته‌اید. راستی چرا دیگر رمان نمی‌نویسید؟ آیا تنها تصادف است که در زمان ما رمان‌نویسان از این رشته اعراض می‌کنند یا علت دیگری در میان‌ست؟ مالرو گفت: زمان ما دیگر دوره رمان‌نویسی نیست. به این سبب است که رمان به معنی واقعی کمتر نوشته می‌شود. آنها هم که رمان می‌نویسند بیشتر صورت نقل و روایت را در رمان‌های خود اقتباس می‌کنند. گفتم: اما نگفتید که علت عدم رواج رمان چیست؟ مالرو گفت: علت آن‌ست که چیزهایی جای رمان را گرفته‌. آنچه در زمان ما با رمان رقابت می‌کند خبر حوادث روزنامه‌هاست. از این حرف تعجب نکنید. استخوان‌بندی هر رمانی جز چند حادثه غیرمترقب چیزی نیست... گفتم: بنابراین گمان می‌کنید رمان‌نویسی متروک خواهد شد؟ گفت: نه، اما رمان باید بعد از این راه دیگری بجوید. به این سبب است که بسیاری از نویسندگان امروز در رمان‌های خود از عالم واقع روگردان شده و به عوالم خیالی پناه برده‌اند. همین صادق هدایتِ شما نمونه و مثلی برای این معنی است. سراسر داستان در دنیایی میان خواب و خیال می‌گذرد. بسیاری از رمان‌نویسان دوران من هم می‌کوشند دنیایی کنایه‌آمیز یا تمثیلی بیافرینند. این یک راه است. اما یگانه راه نیست.»1 آندره مالرو در پاییز 1337 در تهران با پرویز ناتل‌خانلری درباره ضرورت دگرگونیِ رمان به گفت‌وگو نشسته‌اند. مالرو از رئالیسمی سخن می‌گوید که دورانش به‌سر رسیده و انتظار برای طرحی نو در رمان. اگر تعریف مالرو از «بوف کور» را تعارف میهمان به میزبان تعبیر نکنیم و آن را با تلقیِ روب‌گری‌یه از واقعیت و واقع‌گرایی پیوند دهیم، خواهیم دید که نسبت ادبیات با واقعیت در تمام دوران‌ها مسئله بوده است. در مقاله «از واقع‌گرایی به واقعیت»2، روب‌گری‌یه معتقد است که «همه نویسندگان خود را واقع‌گرا می‌پندارند» و حتی پا را فراتر می‌گذارد و اعلام می‌کند که تمام انقلاب‌های ادبی به‌نام واقع‌گرایی صورت گرفته است. واقع‌گرایی در نظر او نوعی نظریه نیست که تعریف سرراستی داشته باشد و بتواند برخی از نویسندگان را در تقابل با برخی دیگر بنشاند. واقع‌گرایی پرچمی است که غالب نویسندگان زیر آن صف کشیده‌اند. او با اشاره به تاریخ مکاتب ادبی نشان می‌دهد که چطور هر مکتبی کوشیده با آویختن به واقع‌گرایی دخلِ مکتب پیش از خود را بیاورد. اما در نهایت یک چیز نویسندگانِ منتقد و خلاق را برخلاف تفاوت‌های بنیادی متحد می‌کند و آن چیز، ازکارافتادن طرز نوشتنی است که رمق خود را از کف داده و به ‌صورت‌جلسه‌های کلیشه‌ای بدل شده. آن وقت به‌تعبیر روب‌گری‌یه بازگشت به واقعیت است که قواعد بی‌رمق را بر صندلی اتهام می‌نشاند تا تفکر در باب طرز تازه‌نوشتن ممکن شود. «واقعیت به پیشرفت خود ادامه نمی‌دهد مگر آنکه از روش‌های فرسوده دست برداریم.» بنابر این تلقی، واقعیت چیزی حی‌وحاضر نیست که نویسنده آن را در رمان به‌کار بگیرد، بلکه واقعیت و عالم هنوز به‌تمامی شناخته نشده، چه اگر چنین بود نویسنده عاقل از نوشتن دست می‌کشید زیرا راه نرفته و ناشناخته‌ای نمانده بود که در ادبیات به دست آورد. «هنر نمی‌تواند وجود داشته باشد مگر با زیر سؤال‌رفتن مدام.» از این منظر دوران رمان نو به‌سر نرسیده است. اینک که مرگِ یکی از آخرین رمان نو نویسان، میشل بوتور بهانه‌ای برای بازنگری و درنگ بر ایده رمان نو را فراهم آورده، می‌توان گفت که حق با رب‌گری‌یه بود که تصور رایج درباره رمان نو، اینکه «رمان نو مُدی است که می‌گذرد» نامربوط است. زیرا ایده رمان نو این بود که «قالب‌های رمان (بخوانید ادبی) گذرا هستند، این درست همان است که رمان نو می‌گوید.» رولان بارت در مقاله «مکتب روب‌گری‌یه وجود ندارد» با اشاره به تقابل بوتور و رب‌گری‌یه این ایده را پیش می‌کشد که رب‌گری‌یه می‌خواست رمان را از قید بازتاب‌های شرطی سنتی، یا بازنمایی صرف واقعیت آزاد کند و آن را به بیان جهانی عاری کیفیت وادار کند و این در نظر بارت تمرین آزادی مطلق بود. خب، آزادی ایده‌ رمان نو بود و برهمین‌اساس رمان نو نسبتش را با واقعیت تعیین می‌کرد. روب‌گری‌یه از ضرورت نوشدنِ هنر که می‌گوید از خطری در کمین هنر نو نیز پرده برمی‌دارد. اینکه همواره نیروهایی از میان محافظه‌کاران و مدافعان وضع موجود وجود دارند که از گذرابودنِ شیوه‌های نو، خوابیدن مُدها و بازگشتِ ناگزیر به سنت‌ سخن می‌گویند، تا در عین درماندگی ثابت کنند که «هیچ‌چیز از بُن تغییر نمی‌کند» و «زیر آفتاب هیچ چیز تازه‌ای نیست»، حال آنکه در حقیقت «همه‌چیز بی‌وقفه تغییر می‌کند.» و باید تغییر کند. همین تک‌پرده از صحنه رمان نو، ادبیات اخیر ما را بس. چه آنکه وجه غالب مکتوبات ما در پیِ حفظ وضع موجود است و در کار بازنمایی، اگر هم چرخشی هست فرمانِ رد فرم‌های ادبی چون داستان کوتاه است و نوشتن از رمان‌های پُرماجرا در زمینه‌هایی عمدتا تاریخی. گریزی بزنیم به «بوف کور» هدایت که از شورشی‌ترین فرم‌های نوشتن برخوردار است و هنوز مسئله ادبیات ماست. «بوف کور» برمبنای مفهومی جنایی شکل گرفت و ادبیات مدرن ما را پدید آورد، حال‌آنکه جنایت و اتفاقاتی مشابه صفحات حوادث روزنامه‌ها به‌طرزی اخته و کلیشه‌ای سر از رمان‌های اخیر ما درآورده‌اند. همان‌طور که مالرو در بحث از رمان و واقعیت دیگر از «بوف کور» نام می‌برد که واقعیتِ زمانه‌اش را طرز دیگری شناخت و در جهانی میان خواب و بیداری ترسیم کرد، لوسین گلدمن نیز در برابر منتقدانِ رمان نو جانب ساروت و روب‌گری‌یه را می‌گیرد که خود را وفادار به واقعیت یا رئالیسم ادبی می‌دانستند. بسیاری از منتقدان در رمان نو گریز به فراسوی واقعیت را می‌دیدند اما آنان سرسختانه آثارشان را کوششی برای درک اساسی‌ترین وجوه واقعیت روزگار خود می‌خوانند. گلدمن با تکیه بر مفهوم «شی‌وارگی» و اهمیت اشیا در رمان نو نشان می‌دهد که چگونه دو دوره از تاریخ سرمایه‌داری غرب با دو دوره بزرگ در تاریخ تحولات ادبیات همراه است: دوره اول، سرمایه‌داری آزاد که وجه مشخص آن محو شخصیت است و نمایندگان آن، جویس و کافکا و موزیل و سارتر و کامو و ساروت‌اند و دوره دوم، سرمایه‌داری سازمان‌یافته معاصر که روب‌گری‌یه نماینده اصیل آن است. اوست که هم‌زمان با تأکید بر محو شخصیت نشان می‌دهد «جای این شخصیت را واقعیت مستقل دیگری گرفته است: دنیای شی‌واره اشیا.»3 همان کاری که هدایت در «بوف کور» کرد و با پس‌زدنِ واقعیت جاافتاده، واقعیت را در میانه خواب و بیداری ساخت. شاید همین یافتنِ روح زمانه باشد که از پسِ سالیان نویسندگانی چون روب‌گری‌یه و هدایت را مسئله‌زا و مهم نگاه داشته و نماینده تام‌وتمامِ دوران خود.
1، 2. آری و نه به رمان نو، ترجمه منوچهر بدیعی، نشر نیلوفر
3. جامعه‌شناسی ادبیات، لوسین گلدمن، ترجمه محمد پوینده،
نشر هوش و ابتکار

«گفتم: آقای مالرو، مدتی‌ست که دیگر رمانی ننوشته‌اید. راستی چرا دیگر رمان نمی‌نویسید؟ آیا تنها تصادف است که در زمان ما رمان‌نویسان از این رشته اعراض می‌کنند یا علت دیگری در میان‌ست؟ مالرو گفت: زمان ما دیگر دوره رمان‌نویسی نیست. به این سبب است که رمان به معنی واقعی کمتر نوشته می‌شود. آنها هم که رمان می‌نویسند بیشتر صورت نقل و روایت را در رمان‌های خود اقتباس می‌کنند. گفتم: اما نگفتید که علت عدم رواج رمان چیست؟ مالرو گفت: علت آن‌ست که چیزهایی جای رمان را گرفته‌. آنچه در زمان ما با رمان رقابت می‌کند خبر حوادث روزنامه‌هاست. از این حرف تعجب نکنید. استخوان‌بندی هر رمانی جز چند حادثه غیرمترقب چیزی نیست... گفتم: بنابراین گمان می‌کنید رمان‌نویسی متروک خواهد شد؟ گفت: نه، اما رمان باید بعد از این راه دیگری بجوید. به این سبب است که بسیاری از نویسندگان امروز در رمان‌های خود از عالم واقع روگردان شده و به عوالم خیالی پناه برده‌اند. همین صادق هدایتِ شما نمونه و مثلی برای این معنی است. سراسر داستان در دنیایی میان خواب و خیال می‌گذرد. بسیاری از رمان‌نویسان دوران من هم می‌کوشند دنیایی کنایه‌آمیز یا تمثیلی بیافرینند. این یک راه است. اما یگانه راه نیست.»1 آندره مالرو در پاییز 1337 در تهران با پرویز ناتل‌خانلری درباره ضرورت دگرگونیِ رمان به گفت‌وگو نشسته‌اند. مالرو از رئالیسمی سخن می‌گوید که دورانش به‌سر رسیده و انتظار برای طرحی نو در رمان. اگر تعریف مالرو از «بوف کور» را تعارف میهمان به میزبان تعبیر نکنیم و آن را با تلقیِ روب‌گری‌یه از واقعیت و واقع‌گرایی پیوند دهیم، خواهیم دید که نسبت ادبیات با واقعیت در تمام دوران‌ها مسئله بوده است. در مقاله «از واقع‌گرایی به واقعیت»2، روب‌گری‌یه معتقد است که «همه نویسندگان خود را واقع‌گرا می‌پندارند» و حتی پا را فراتر می‌گذارد و اعلام می‌کند که تمام انقلاب‌های ادبی به‌نام واقع‌گرایی صورت گرفته است. واقع‌گرایی در نظر او نوعی نظریه نیست که تعریف سرراستی داشته باشد و بتواند برخی از نویسندگان را در تقابل با برخی دیگر بنشاند. واقع‌گرایی پرچمی است که غالب نویسندگان زیر آن صف کشیده‌اند. او با اشاره به تاریخ مکاتب ادبی نشان می‌دهد که چطور هر مکتبی کوشیده با آویختن به واقع‌گرایی دخلِ مکتب پیش از خود را بیاورد. اما در نهایت یک چیز نویسندگانِ منتقد و خلاق را برخلاف تفاوت‌های بنیادی متحد می‌کند و آن چیز، ازکارافتادن طرز نوشتنی است که رمق خود را از کف داده و به ‌صورت‌جلسه‌های کلیشه‌ای بدل شده. آن وقت به‌تعبیر روب‌گری‌یه بازگشت به واقعیت است که قواعد بی‌رمق را بر صندلی اتهام می‌نشاند تا تفکر در باب طرز تازه‌نوشتن ممکن شود. «واقعیت به پیشرفت خود ادامه نمی‌دهد مگر آنکه از روش‌های فرسوده دست برداریم.» بنابر این تلقی، واقعیت چیزی حی‌وحاضر نیست که نویسنده آن را در رمان به‌کار بگیرد، بلکه واقعیت و عالم هنوز به‌تمامی شناخته نشده، چه اگر چنین بود نویسنده عاقل از نوشتن دست می‌کشید زیرا راه نرفته و ناشناخته‌ای نمانده بود که در ادبیات به دست آورد. «هنر نمی‌تواند وجود داشته باشد مگر با زیر سؤال‌رفتن مدام.» از این منظر دوران رمان نو به‌سر نرسیده است. اینک که مرگِ یکی از آخرین رمان نو نویسان، میشل بوتور بهانه‌ای برای بازنگری و درنگ بر ایده رمان نو را فراهم آورده، می‌توان گفت که حق با رب‌گری‌یه بود که تصور رایج درباره رمان نو، اینکه «رمان نو مُدی است که می‌گذرد» نامربوط است. زیرا ایده رمان نو این بود که «قالب‌های رمان (بخوانید ادبی) گذرا هستند، این درست همان است که رمان نو می‌گوید.» رولان بارت در مقاله «مکتب روب‌گری‌یه وجود ندارد» با اشاره به تقابل بوتور و رب‌گری‌یه این ایده را پیش می‌کشد که رب‌گری‌یه می‌خواست رمان را از قید بازتاب‌های شرطی سنتی، یا بازنمایی صرف واقعیت آزاد کند و آن را به بیان جهانی عاری کیفیت وادار کند و این در نظر بارت تمرین آزادی مطلق بود. خب، آزادی ایده‌ رمان نو بود و برهمین‌اساس رمان نو نسبتش را با واقعیت تعیین می‌کرد. روب‌گری‌یه از ضرورت نوشدنِ هنر که می‌گوید از خطری در کمین هنر نو نیز پرده برمی‌دارد. اینکه همواره نیروهایی از میان محافظه‌کاران و مدافعان وضع موجود وجود دارند که از گذرابودنِ شیوه‌های نو، خوابیدن مُدها و بازگشتِ ناگزیر به سنت‌ سخن می‌گویند، تا در عین درماندگی ثابت کنند که «هیچ‌چیز از بُن تغییر نمی‌کند» و «زیر آفتاب هیچ چیز تازه‌ای نیست»، حال آنکه در حقیقت «همه‌چیز بی‌وقفه تغییر می‌کند.» و باید تغییر کند. همین تک‌پرده از صحنه رمان نو، ادبیات اخیر ما را بس. چه آنکه وجه غالب مکتوبات ما در پیِ حفظ وضع موجود است و در کار بازنمایی، اگر هم چرخشی هست فرمانِ رد فرم‌های ادبی چون داستان کوتاه است و نوشتن از رمان‌های پُرماجرا در زمینه‌هایی عمدتا تاریخی. گریزی بزنیم به «بوف کور» هدایت که از شورشی‌ترین فرم‌های نوشتن برخوردار است و هنوز مسئله ادبیات ماست. «بوف کور» برمبنای مفهومی جنایی شکل گرفت و ادبیات مدرن ما را پدید آورد، حال‌آنکه جنایت و اتفاقاتی مشابه صفحات حوادث روزنامه‌ها به‌طرزی اخته و کلیشه‌ای سر از رمان‌های اخیر ما درآورده‌اند. همان‌طور که مالرو در بحث از رمان و واقعیت دیگر از «بوف کور» نام می‌برد که واقعیتِ زمانه‌اش را طرز دیگری شناخت و در جهانی میان خواب و بیداری ترسیم کرد، لوسین گلدمن نیز در برابر منتقدانِ رمان نو جانب ساروت و روب‌گری‌یه را می‌گیرد که خود را وفادار به واقعیت یا رئالیسم ادبی می‌دانستند. بسیاری از منتقدان در رمان نو گریز به فراسوی واقعیت را می‌دیدند اما آنان سرسختانه آثارشان را کوششی برای درک اساسی‌ترین وجوه واقعیت روزگار خود می‌خوانند. گلدمن با تکیه بر مفهوم «شی‌وارگی» و اهمیت اشیا در رمان نو نشان می‌دهد که چگونه دو دوره از تاریخ سرمایه‌داری غرب با دو دوره بزرگ در تاریخ تحولات ادبیات همراه است: دوره اول، سرمایه‌داری آزاد که وجه مشخص آن محو شخصیت است و نمایندگان آن، جویس و کافکا و موزیل و سارتر و کامو و ساروت‌اند و دوره دوم، سرمایه‌داری سازمان‌یافته معاصر که روب‌گری‌یه نماینده اصیل آن است. اوست که هم‌زمان با تأکید بر محو شخصیت نشان می‌دهد «جای این شخصیت را واقعیت مستقل دیگری گرفته است: دنیای شی‌واره اشیا.»3 همان کاری که هدایت در «بوف کور» کرد و با پس‌زدنِ واقعیت جاافتاده، واقعیت را در میانه خواب و بیداری ساخت. شاید همین یافتنِ روح زمانه باشد که از پسِ سالیان نویسندگانی چون روب‌گری‌یه و هدایت را مسئله‌زا و مهم نگاه داشته و نماینده تام‌وتمامِ دوران خود.
1، 2. آری و نه به رمان نو، ترجمه منوچهر بدیعی، نشر نیلوفر
3. جامعه‌شناسی ادبیات، لوسین گلدمن، ترجمه محمد پوینده،
نشر هوش و ابتکار

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.