|

جایگاه صنعت بیمه در اقتصاد ایران

بررسی صنعت بیمه در ایران درحال‌حاضر از دو جهت بسیار مهم است؛ نقش بیمه در تسهیل فعالیت‌های اقتصادی از یک طرف و ارتقای جایگاه صنعت بیمه در اقتصاد ملی از طرف دیگر. بیمه جزء جدانشدني نظام مالی در هر کشوری است. شرکت‌های بیمه از نهادهای مهم در بازار سرمایه هستند که در کنار دیگر نهادهای مالی به تهیه و تخصیص سرمایه و کمک به تأمین مالی واحدهای اقتصادی کمک می‌کنند. در این پژوهش با مروری بر تجربه چند کشور كه بازار مالی پیشرفته دارند و چند کشور درحال‌توسعه، جایگاه نهاد بیمه در بازار سرمایه بررسی و با مقایسه جایگاه نهادهای بیمه با سایر نهادهای بازار سرمایه، راهکارهای حضور فعالانه‌تر مؤسسات بیمه در بازار مالی کشور ارائه می‌شود. تجربه کشورهای مورد ‌بررسی نشان می‌دهد سهم صنعت بیمه از تولید ناخالص داخلی در کشورهای توسعه‌یافته و درحال توسعه به ترتیب 3./9 و 88/1 درصد است. همچنین، ترکیب دارایی صنعت بیمه در کشورهای يادشده نشان می‌دهد دارایی‌های شرکت‌های بیمه به اشکال مختلف وارد بازارهای مالی مي‌شود و سرمایه‌گذاری شكل مي‌گيرد. براساس ماده یک قانون بیمه مصوب سال 1316 «بیمه عقدی است که به موجب آن یک طرف تعهد می‌کند در ازاي پرداخت وجه یا وجوهی از طرف دیگر در صورت وقوع یا بروز حادثه، خسارت وارده بر او را جبران نموده یا وجه معینی بپردازد».
اگرچه سابقه فعالیت بیمه در ایران به صورت غیررسمی به حدود یک قرن پیش بازمی‌گردد؛ اما نخستین‌بار در سال ۱۲۸۹ شمسی، دو شرکت بیمه خارجی اقدام به تأسیس نمایندگی در ایران کردند. نخستین قانونی که در ایران درباره شرکت‌های بیمه به تصویب رسید، قانون مربوط به ثبت شرکت‌ها در سال ۱۳۱۰ بود. تأسیس شرکت سهامی بیمه ایران در آبا‌ن‌ماه ۱۳۱۴ و همچنین تصویب قانون بیمه در اردیبهشت‌ماه ۱۳۱۶ را باید نقطه آغاز تحولات بازار بیمه ایران دانست. نخستین شرکت بیمه خصوصی در ایران، در سال 1329 تأسیس شد. با تصویب قانون تأسیس بیمه‌ مرکزی در سال 1350، فعالیت‌های بیمه‌ای در ایران وارد مرحله جدیدی شد.
تا پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357، علاوه بر شرکت سهامی بیمه‌ ایران، 13 شرکت بیمه‌ خصوصی و دو نمایندگی خارجی راه‌اندازی شد. هم‌اکنون تعداد شرکت‌های بیمه به 36 شرکت بیمه‌ای بالغ می‌شود.
با توجه به فضای پساتحریم و امکان حضور سرمایه‌گذاران خارجی در ایران که باعث ورود اقتصاد کشور به فضای اقتصاد جهانی و همچنین حرکت به سوی اقتصاد مقاومتی در یک اقتصاد پویای تولیدی و بدون اتکای صرف بر نفت خواهد شد، نقش صنعت بیمه اهمیت خاصی دارد. زیرا حضور فعال صنعت بیمه از الزامات و یکی از مهم‌ترین و کلیدی‌ترین اقدامات برای ایجاد زمینه‌های مساعد برای جذب سرمایه‌ها به ایران به دلیل پوشش ریسک‌های سرمایه‌گذاری در ایران به وسیله صنعت بیمه است. در همین رابطه نرخ نفوذ بیمه‌ای به‌عنوان مهم‌ترین شاخص گسترش بیمه در اقتصاد که درحال‌حاضر به بیش از یک درصد بالغ شده، می‌تواند سکوی جهش این صنعت محسوب شود. افزایش جنبه تأمینی بیمه‌ای که می‌تواند موجب توسعه و تعمیم فرهنگ بیمه در جامعه شود، در شرایط کنونی بسیار مورد تأکید است که این امر با تغییر نظام نظارتی صنعت بیمه از نظارت تعرفه‌ای و موردی به نظارت غیرتعرفه‌ای و فنی است که در آن فضا به جای کنترل نرخ و بیمه‌نامه، صلاحیت فنی مدیران و توان مالی شرکت‌های بیمه یا همان شاخص توانگری بیمه برای ایفای تعهداتشان بررسی و نظارت می‌شود.
تصویب آیین‌نامه جدید سرمایه‌گذاری و ابلاغ آن به شرکت‌های بیمه‌ای و همچنین اجرای یکپارچه مجموعه اقدامات مشخص که شرکت‌های بیمه باید با هدف ترغیب اشخاص به خرید بیمه‌ای انجام دهند، می‌تواند باعث رشد و گسترش صنعت بیمه از طریق گسترش ضریب نفوذ بیمه شود.
حفظ ثروت ملی و تشکیل پس‌اندازهای بزرگ جز با پیشرفت صنعت بیمه در کشور انجام نخواهد شد به‌طوری‌که صنعت بیمه‌ای در ارتباطی متقابل با رشد و توسعه اقتصادی، موجب افزایش مبادلات و توسعه سرمایه‌گذاری‌ها می‌شود. در واقع صنعت بیمه، با توجه به نقش آن به‌عنوان یک نهاد سرمایه‌گذار و تعهدش در جبران خسارت، می‌تواند بر فعالیت‌های اقتصاد کلان و نیز در رشد اقتصادی کشور، تأثیر بسزایی داشته باشد.
از آنجا که سرمایه‌گذاری‌های جدید، باعث توسعه و رشد اقتصادی هر کشوری می‌شود، تأمین امنیت سرمایه‌ها در تداوم این رشد، از اهمیت خاصی برخوردار بوده و فقط در صورتی که سرمایه‌گذار بداند خطری سرمایه‌اش را تهدید نمی‌کند، اقدام به سرمایه‌گذاری جدید می‌کند که ملازمه چنین امری در این شرایط، حضور صنعت و فعالیت‌های بیمه‌ای متضمن پوشش ریسک بیمه می‌تواند نگرانی از وقوع این خطر را کاهش دهد زیرا در جهان پیشرفته کنونی، صنعت بیمه به چنان جایگاهی رسیده است که می‌تواند با ایجاد اطمینان در مجموعه فعالیت‌های اقتصادی کشورها، نقشی کلیدی در توسعه اجتماعی و اقتصادی آنها ایفا کند. مطالعات مختلف نیز نشان‌دهنده آن است که بین ضریب نفوذ بیمه و درآمد سرانه کشورها رابطه مستقیمی برقرار است. بنابراین می‌توان گفت توسعه و بیمه، لازم و ملزوم یکدیگر هستند و بنابراین اهمیت و نقش توسعه فرهنگی و فرهنگ‌سازی در زمینه بیمه بیش‌ازپیش نمایان می‌شود. به‌عنوان جمع‌بندی باید گفت در دوره پسا‌تحریم صنعت بیمه کشور با سه رویکرد زیر می‌تواند در رونق اقتصادی و توسعه صادرات نقش حیاتی خود را ایفا کند.
اولین رویکرد باید گرفتن رتبه اعتباری
(Credit rating) از مؤسسات معتبر بین‌المللی باشد. نداشتن رتبه اعتبار در سال‌های گذشته موجب شد بیمه‌گران ایرانی در داخل کشور به‌ناچار با مؤسسات بیمه‌ای داخلی همکاری و ریسک‌های داخلی را پوشش دهند، بدیهی است با اخذ رتبه اعتبار صنعت بیمه ایران قادر خواهد بود در قبولی اتکایی فعالیت‌های خود را توسعه دهد زیرا متأسفانه با وجود قدمت یک قرن فعالیت بیمه‌ای و بیمه‌گری در ایران، صنعت بیمه‌ای ایران هیچ‌گاه نتوانسته دارایی‌ها و مسئولیت‌های بیمه‌ای در خارج از کشور را خود رأسا بیمه کند و عملا این بازار را به رقبا واگذار کرده است درحالی‌که می‌توان با اخذ رتبه‌بندی در زمان قبولی اتکایی یا صادرات خدمات بیمه‌ای به خارج از کشور، ارزآوری قابل‌توجهی برای ایران به ارمغان آورد؛ علاوه بر آنکه صنعت بیمه می‌تواند در کنار واگذاری اتکایی و خرید بیمه از سایر کشورها، درآمد قابل‌توجهی از محل قبولی اتکایی یا فروش بیمه نیز کسب کند. نکته حائز اهمیت آنکه دسترسی به این مهم از طریق نیروهای متخصص بیمه‌ای امکان‌پذیر است که صنعت بیمه ایران به خلأ دانش مبتلاست و متأسفانه به اندازه ظرفیت و نیاز کشور، نیروی انسانی متخصص در این موضوع پرورش نیافته است که می‌توان از طریق برنامه‌ریزی عاجل با مراکز آموزشی کشور این کمبود را جبران کرد.

بررسی صنعت بیمه در ایران درحال‌حاضر از دو جهت بسیار مهم است؛ نقش بیمه در تسهیل فعالیت‌های اقتصادی از یک طرف و ارتقای جایگاه صنعت بیمه در اقتصاد ملی از طرف دیگر. بیمه جزء جدانشدني نظام مالی در هر کشوری است. شرکت‌های بیمه از نهادهای مهم در بازار سرمایه هستند که در کنار دیگر نهادهای مالی به تهیه و تخصیص سرمایه و کمک به تأمین مالی واحدهای اقتصادی کمک می‌کنند. در این پژوهش با مروری بر تجربه چند کشور كه بازار مالی پیشرفته دارند و چند کشور درحال‌توسعه، جایگاه نهاد بیمه در بازار سرمایه بررسی و با مقایسه جایگاه نهادهای بیمه با سایر نهادهای بازار سرمایه، راهکارهای حضور فعالانه‌تر مؤسسات بیمه در بازار مالی کشور ارائه می‌شود. تجربه کشورهای مورد ‌بررسی نشان می‌دهد سهم صنعت بیمه از تولید ناخالص داخلی در کشورهای توسعه‌یافته و درحال توسعه به ترتیب 3./9 و 88/1 درصد است. همچنین، ترکیب دارایی صنعت بیمه در کشورهای يادشده نشان می‌دهد دارایی‌های شرکت‌های بیمه به اشکال مختلف وارد بازارهای مالی مي‌شود و سرمایه‌گذاری شكل مي‌گيرد. براساس ماده یک قانون بیمه مصوب سال 1316 «بیمه عقدی است که به موجب آن یک طرف تعهد می‌کند در ازاي پرداخت وجه یا وجوهی از طرف دیگر در صورت وقوع یا بروز حادثه، خسارت وارده بر او را جبران نموده یا وجه معینی بپردازد».
اگرچه سابقه فعالیت بیمه در ایران به صورت غیررسمی به حدود یک قرن پیش بازمی‌گردد؛ اما نخستین‌بار در سال ۱۲۸۹ شمسی، دو شرکت بیمه خارجی اقدام به تأسیس نمایندگی در ایران کردند. نخستین قانونی که در ایران درباره شرکت‌های بیمه به تصویب رسید، قانون مربوط به ثبت شرکت‌ها در سال ۱۳۱۰ بود. تأسیس شرکت سهامی بیمه ایران در آبا‌ن‌ماه ۱۳۱۴ و همچنین تصویب قانون بیمه در اردیبهشت‌ماه ۱۳۱۶ را باید نقطه آغاز تحولات بازار بیمه ایران دانست. نخستین شرکت بیمه خصوصی در ایران، در سال 1329 تأسیس شد. با تصویب قانون تأسیس بیمه‌ مرکزی در سال 1350، فعالیت‌های بیمه‌ای در ایران وارد مرحله جدیدی شد.
تا پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357، علاوه بر شرکت سهامی بیمه‌ ایران، 13 شرکت بیمه‌ خصوصی و دو نمایندگی خارجی راه‌اندازی شد. هم‌اکنون تعداد شرکت‌های بیمه به 36 شرکت بیمه‌ای بالغ می‌شود.
با توجه به فضای پساتحریم و امکان حضور سرمایه‌گذاران خارجی در ایران که باعث ورود اقتصاد کشور به فضای اقتصاد جهانی و همچنین حرکت به سوی اقتصاد مقاومتی در یک اقتصاد پویای تولیدی و بدون اتکای صرف بر نفت خواهد شد، نقش صنعت بیمه اهمیت خاصی دارد. زیرا حضور فعال صنعت بیمه از الزامات و یکی از مهم‌ترین و کلیدی‌ترین اقدامات برای ایجاد زمینه‌های مساعد برای جذب سرمایه‌ها به ایران به دلیل پوشش ریسک‌های سرمایه‌گذاری در ایران به وسیله صنعت بیمه است. در همین رابطه نرخ نفوذ بیمه‌ای به‌عنوان مهم‌ترین شاخص گسترش بیمه در اقتصاد که درحال‌حاضر به بیش از یک درصد بالغ شده، می‌تواند سکوی جهش این صنعت محسوب شود. افزایش جنبه تأمینی بیمه‌ای که می‌تواند موجب توسعه و تعمیم فرهنگ بیمه در جامعه شود، در شرایط کنونی بسیار مورد تأکید است که این امر با تغییر نظام نظارتی صنعت بیمه از نظارت تعرفه‌ای و موردی به نظارت غیرتعرفه‌ای و فنی است که در آن فضا به جای کنترل نرخ و بیمه‌نامه، صلاحیت فنی مدیران و توان مالی شرکت‌های بیمه یا همان شاخص توانگری بیمه برای ایفای تعهداتشان بررسی و نظارت می‌شود.
تصویب آیین‌نامه جدید سرمایه‌گذاری و ابلاغ آن به شرکت‌های بیمه‌ای و همچنین اجرای یکپارچه مجموعه اقدامات مشخص که شرکت‌های بیمه باید با هدف ترغیب اشخاص به خرید بیمه‌ای انجام دهند، می‌تواند باعث رشد و گسترش صنعت بیمه از طریق گسترش ضریب نفوذ بیمه شود.
حفظ ثروت ملی و تشکیل پس‌اندازهای بزرگ جز با پیشرفت صنعت بیمه در کشور انجام نخواهد شد به‌طوری‌که صنعت بیمه‌ای در ارتباطی متقابل با رشد و توسعه اقتصادی، موجب افزایش مبادلات و توسعه سرمایه‌گذاری‌ها می‌شود. در واقع صنعت بیمه، با توجه به نقش آن به‌عنوان یک نهاد سرمایه‌گذار و تعهدش در جبران خسارت، می‌تواند بر فعالیت‌های اقتصاد کلان و نیز در رشد اقتصادی کشور، تأثیر بسزایی داشته باشد.
از آنجا که سرمایه‌گذاری‌های جدید، باعث توسعه و رشد اقتصادی هر کشوری می‌شود، تأمین امنیت سرمایه‌ها در تداوم این رشد، از اهمیت خاصی برخوردار بوده و فقط در صورتی که سرمایه‌گذار بداند خطری سرمایه‌اش را تهدید نمی‌کند، اقدام به سرمایه‌گذاری جدید می‌کند که ملازمه چنین امری در این شرایط، حضور صنعت و فعالیت‌های بیمه‌ای متضمن پوشش ریسک بیمه می‌تواند نگرانی از وقوع این خطر را کاهش دهد زیرا در جهان پیشرفته کنونی، صنعت بیمه به چنان جایگاهی رسیده است که می‌تواند با ایجاد اطمینان در مجموعه فعالیت‌های اقتصادی کشورها، نقشی کلیدی در توسعه اجتماعی و اقتصادی آنها ایفا کند. مطالعات مختلف نیز نشان‌دهنده آن است که بین ضریب نفوذ بیمه و درآمد سرانه کشورها رابطه مستقیمی برقرار است. بنابراین می‌توان گفت توسعه و بیمه، لازم و ملزوم یکدیگر هستند و بنابراین اهمیت و نقش توسعه فرهنگی و فرهنگ‌سازی در زمینه بیمه بیش‌ازپیش نمایان می‌شود. به‌عنوان جمع‌بندی باید گفت در دوره پسا‌تحریم صنعت بیمه کشور با سه رویکرد زیر می‌تواند در رونق اقتصادی و توسعه صادرات نقش حیاتی خود را ایفا کند.
اولین رویکرد باید گرفتن رتبه اعتباری
(Credit rating) از مؤسسات معتبر بین‌المللی باشد. نداشتن رتبه اعتبار در سال‌های گذشته موجب شد بیمه‌گران ایرانی در داخل کشور به‌ناچار با مؤسسات بیمه‌ای داخلی همکاری و ریسک‌های داخلی را پوشش دهند، بدیهی است با اخذ رتبه اعتبار صنعت بیمه ایران قادر خواهد بود در قبولی اتکایی فعالیت‌های خود را توسعه دهد زیرا متأسفانه با وجود قدمت یک قرن فعالیت بیمه‌ای و بیمه‌گری در ایران، صنعت بیمه‌ای ایران هیچ‌گاه نتوانسته دارایی‌ها و مسئولیت‌های بیمه‌ای در خارج از کشور را خود رأسا بیمه کند و عملا این بازار را به رقبا واگذار کرده است درحالی‌که می‌توان با اخذ رتبه‌بندی در زمان قبولی اتکایی یا صادرات خدمات بیمه‌ای به خارج از کشور، ارزآوری قابل‌توجهی برای ایران به ارمغان آورد؛ علاوه بر آنکه صنعت بیمه می‌تواند در کنار واگذاری اتکایی و خرید بیمه از سایر کشورها، درآمد قابل‌توجهی از محل قبولی اتکایی یا فروش بیمه نیز کسب کند. نکته حائز اهمیت آنکه دسترسی به این مهم از طریق نیروهای متخصص بیمه‌ای امکان‌پذیر است که صنعت بیمه ایران به خلأ دانش مبتلاست و متأسفانه به اندازه ظرفیت و نیاز کشور، نیروی انسانی متخصص در این موضوع پرورش نیافته است که می‌توان از طریق برنامه‌ریزی عاجل با مراکز آموزشی کشور این کمبود را جبران کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.