|

گفت‌وگو با ادیسه لطفی، نقاش

در جست‌وجوی هویت ازدست‌رفته

گالری عقیلی به‌تازگی میزبان نمایشگاه نقاشی ادیسه لطفی با عنوان «راز هستی» بود. در این نمایشگاه 20 اثر نقاشی در سبک انتزاعی و غیرفیگوراتیو روی دیوار رفت که گویای نگاه معماگونه و رازآلود این هنرمند نقاش به جهان پیرامون خود بود. ادیسه لطفی می‌گوید هنر در خانواده آنها موروثی است و بزرگ‌ترین مشوقش را عمویش یعنی زنده‌یاد محمدرضا لطفی می‌داند.

شما به‌تازگی یک نمایشگاه در گالری عقیلی برگزار کرده‌اید، کمی درباره آن توضیح دهید؟
این نمایشگاه دوره‌ای از زندگی‌ام را شامل می‌شود که در حال کشف و شهود پیرامون جهان هستی بودم و به‌شدت درون‌گرا شده بودم و دوست نداشتم هیچ‌کس وارد خلوتم شود. به‌نوعی جذب رازهای هستی شده بودم و هر روز دوست داشتم بیشتر بدانم و بر دانسته‌هایم اضافه شود. در کارهایم به دنبال جواب‌هایم بودم و برای همین اسم نمایشگاه را «راز هستی» گذاشتم. شاید با دیدن کارها، بتوان به صحبت‌های من پی برد. صحبت‌هایی که گاهی نقاش صرفا برای روشن‌کردن یک موضوع می‌كند.
دنیای نقاشی ایرانی چه بوده است و درحال‌حاضر چگونه است؟
نقاشی سنتی و اصیل ایرانی از دیرباز همان «نگارگری» بوده است. نقاشان آن دوره متأثر از عرفا و شاعران عارف‌مسلك بوده‌اند. این تأثیر در آثار آنان هویداست. عالمی که این نقاشان بازگو می‌کنند، «عالم مثال» نامیده می‌شود و نوعی جهان برزخی بین ماده و روح را بیان می‌کند و با حقایق معنوی و روحانی در ارتباط است. این دنیای نقاشی ایرانی مربوط به گذشته است. اما درحال‌حاضر نقاشان ایرانی سعی دارند با نقاشی و اتفاقات روز دنیا در هنر پیش بروند که البته در واقعیت چنین اتفاقی نمی‌تواند بیفتد. چون بستر متفاوت است و در ضمن نقاشی این رسالت را دارد که باید بازگو‌کننده دغدغه‌های روز جامعه خود باشد. حالا به هر شکلی که هست. اینکه درحال‌حاضر ادبیات از نقاشی جداست، درست است. اما عناصر تجسمی مانند اشکال، فرم‌ها، رنگ‌ها، خط‌ها، بافت‌ها، المان‌ها و... باید در خدمت جامعه واقعی باشد. نه جامعه خیالی که نقاشان از دور آن را تجسم می‌کنند. حتی نقاشانی که خارج از کشور زندگی می‌کنند هم، چون بار فرهنگی آن جامعه را بر خود ندارند، کارهایشان صرفا شبیه‌سازی است.
از چه دوره‌ای توجه نقاشان ایرانی به نقاشی غربی آغاز شد؟
از زمان «کمال‌الملک» شروع شد. ایشان در سفری که به خارج از کشور داشتند، تحت‌تأثیر نقاشی کلاسیسیم و ناتورالیسم غربی قرار گرفتند. بعد از ایشان می‌توان راجع به دانشکده هنرهای زیبا صحبت کرد که توجه خاصی به نقاشی غربی داشت و بازشدن این دانشکده سبب شد توجه به ناتورالیسم «کمال‌الملک» کم‌رنگ شود و عقب‌ماندگی ده‌هاساله هنرهای تجسمی ایران که از جریان‌های هنری نوین غرب باز مانده بود، آشکار شود. پس از آن گالری‌ها در تهران تأسیس شدند که بخش مهمی از کارهای هنری را ارائه دادند. موزه هنرهای معاصر هم در سال ۱۳۵۶ با هدف حفظ و نگهداری آثار هنرمندان معاصر افتتاح شد. در ضمن، سفر برخی از هنرمندان به خارج از کشور و سفر برخی هنرمندان غربی به ایران نیز سبب شد نقاشان ایرانی بیشتر تحت‌تأثیر نقاشان غربی قرار گیرند.
منظور از جست‌وجوی هویت و ایرانیزه‌کردن در آثار نقاشان ایرانی چیست؟
با ورود اطلاعات راجع به نقاشی غربی به ایران و روندی که دانشکده هنرهای زیبا داشت، برخی نقاشان بر آن شدند به هنر غربی وارداتی به نوعی هویت ایرانی ببخشند و آن را ایرانیزه کنند. کارهایی مانند تغییر شکل نقاشی‌های قاجار به کمک ترفندهای کوبیسمی و استفاده از مضامین ایرانی مذهبی صورت گرفت و نقاشان از فرم‌ها و اشکال تزیینی ایرانی یا المان‌های ایرانی در کارهایشان استفاده می‌کردند. حالا کار می‌توانست فیگوراتیو باشد یا غیرفیگوراتیو.
آیا هم‌زمان با اتفاقاتی که در نقاشی به‌اصطلاح غربی می‌افتد، این اتفاقات در نقاشی ایرانی هم می‌افتد؟
خیر. اگر سبکی در کشورهای غربی ایجاد شده، به دلیل اتفاقات تاریخی، سیاسی و فرهنگی آن کشور بوده که هنرش عکس‌العمل نشان داده است. مثل انقلاب اسلامی در ایران که ما نقاشی انقلاب اسلامی و هویت‌گرایی دینی و ملی را در پی آن داشتیم. اینکه ما از اتفاقاتی در نقاشی یا هنر یک کشور یا به‌اصطلاح غرب تقلید کنیم، درواقع کاری برای نقاشی و هنر مملکتمان انجام نداده‌ایم. سبک مربوط می‌شود به اتفاقات هنری که در یک زمان و مکان خاص اتفاق افتاده باشد؛ هم زمان آن مشخص است و هم مکان آن. اینکه ما به‌عنوان مثال یک سبک را کار کنیم، در واقع داریم تقلید می‌کنیم.
تقلید در نقاشی چیست و آیا این اتفاق در نقاشی ایرانی می‌افتد؟
تقلید در نقاشی یعنی اینکه به‌عنوان مثال شما به‌عنوان یک نقاش به یک‌سری نقاشی نگاه کنید و بعد تصمیم بگیرید کاری در آن زمینه انجام دهید. اما ظاهر قضیه را تغییر دهید. مثلا ما در کار بعضی نقاشان این تقلید را داریم. مخصوصا آنهایی که از سبک‌های غربی الهام گرفته‌اند و بعد از خطوط فارسی، المان‌های فارسی و فرم‌های ایرانی استفاده کرده‌اند و کارهای جدیدی ارائه داده‌اند که من اینجا از کلمه خلق‌کردن استفاده نمی‌کنم. چون این کار تقلیدکردن است، نه خلق‌کردن. متأسفانه این اتفاق در نقاشی ایرانی زیاد می‌افتد و هیچ‌کس هم از آن انتقاد نمی‌کند.
نقاش چگونه حرف خود را می‌زند و صحبت‌کردن در نقاشی چگونه صورت می‌گیرد؟ آیا حتما باید کار فیگوراتیو باشد؟
تا پیش از هنر و نقاشی مدرن، نقاشی روایتگر بود و داستان داشت و این‌چنین حرف خود را می‌زد. نقاشی با بیان داستانی که حالا سیاسی یا اجتماعی بود یا... حرف خود را می‌زد. پس از دوران مدرن، داستان از نقاشی حذف شد و نقاش صرفا با المان‌های تجسمی می‌توانست صحبت کند و اتفاقا این کار نسبت به قبل پیچیده‌تر بود. چون دیگر داستانی وجود نداشت که نقاش به آن متوسل شود و صرفا فرم، رنگ، خط، حجم و ... صحبت می‌کردند و حسی را القا می‌کردند و حرفی را به بیننده انتقال می‌دادند که کار ساده‌ای هم نبود.
در مورد سؤال دومتان شاید باید بگویم صحبت‌کردن نقاش هیچ ربطی به فیگوراتیوبودن یا نبودن کار ندارد. نقاش در این دوره از هنر، حرف خود را با المان‌های تجسمی می‌زند نه با داستان. این در اختیار خودش است که کارش فیگوراتیو باشد یا غیرفیگوراتیو.
روند نقاشی در ایران را از زمان نگارگری تا الان چگونه می‌بینید؟
«نگارگری» نقاشی اصیل و سنتی ایرانی است که هنوز هم متقاضی خود را دارد، مانند موسیقی سنتی ایرانی. اینکه بعد از نگارگری چه اتفاقاتی افتاده، خیلی طولانی است که من آن را خیلی کوتاه می‌کنم. برخی نقاشان در دوره قاجار و بعد از آن در دوره دانشکده هنرهای زیبا به خارج از ایران سفر می‌کنند و با سبک‌های غربی آشنا می‌شوند و برمی‌گردند و برای سایر نقاشان، پیام‌آور می‌شوند و بعد از آن نقاشان ایرانی می‌خواستند ره صدساله را یک‌شبه بروند که این عملا امکان‌پذیر نبود و به‌عنوان‌مثال نمی‌شود امپرسیونیسم را که خود یک سبک در غرب بوده است چندماهه تجربه کرد یا سایر سبک‌های غربی را. این بود که متأسفانه نقاش ایرانی پای جای پای نقاشان غربی نهاد و سعی کرد کارهای آنها را تکرار کند. این روند همچنان ادامه دارد و ما شاهد نقاشی و هنرهایی هستیم که از فرهنگ ما دور افتاده‌اند. ببینید فرهنگ خودش زایش دارد. نقاش باید به آن زایش توجه کند، نه به فرهنگ کشور دیگر.
لطفا یک مقدار راجع به ادبیات در نقاشی توضیح دهید.
اگر شما به یک نقاشی نگاه کنید و آن نقاشی برای شما داستانی را روایت یا تداعی کند، یعنی اینکه آن نقاشی دارای ادبیات است. در زمان به‌وجودآمدن هنر مدرن، نقاشی کم‌کم مستقل شد و ادبیات از نقاشی جدا شد. مهم این نیست که یک نقاشی فیگوراتیو باشد یا غیرفیگوراتیو. انتزاعی باشد یا غیرانتزاعی. مهم این است که در پس آن داستانی نداشته باشد و راوی نباشد.
نقاشی مدرن در غرب از چه زمانی به وجود آمد و چه تحولی بود و تأثیر آن بر نقاشی ایرانی چگونه بود؟
نقاشی مدرن در غرب از زمان پست‌امپرسیونیست‌ها و از زمان پل سزان به وجود آمد. به پل سزان، پدر هنر مدرن نیز گفته می‌شود. او در نقاشی‌هایش هنگام طراحی و کشیدن فرم‌ها، زاویه دید خود را اندکی تغییر می‌داد؛ به ‌این‌گونه که مثلا ظرف میوه را از یک زاویه می‌کشید و بعد میز را از زاویه‌ای دیگر و صندلی را باز از زاویه دید دیگر. این‌طور شد که پیکاسو بعد از آن کوبیسم را به وجود آورد؛ به ‌این‌گونه که هنگام نقاشی‌کردن، دور کار می‌چرخید و بعد از آن هم سبک‌های مختلف دیگر به وجود آمدند. ایرانیانی که بعدها پیگیر اتفاقات هنری در غرب شدند، با هنر مدرن آشنا شدند و سعی کردند کارهای مدرن انجام دهند. اتفاقا ایرانی‌ها استقبال خوبی از هنر مدرن داشتند و فضای مدرن دریچه‌ای پررمزوراز را برای آنها می‌گشود. منتها ایرانی‌ها در این میان دنبال هویت ازدست‌رفته‌شان بودند و تلاش می‌کردند کارها را ایرانیزه کنند.

گالری عقیلی به‌تازگی میزبان نمایشگاه نقاشی ادیسه لطفی با عنوان «راز هستی» بود. در این نمایشگاه 20 اثر نقاشی در سبک انتزاعی و غیرفیگوراتیو روی دیوار رفت که گویای نگاه معماگونه و رازآلود این هنرمند نقاش به جهان پیرامون خود بود. ادیسه لطفی می‌گوید هنر در خانواده آنها موروثی است و بزرگ‌ترین مشوقش را عمویش یعنی زنده‌یاد محمدرضا لطفی می‌داند.

شما به‌تازگی یک نمایشگاه در گالری عقیلی برگزار کرده‌اید، کمی درباره آن توضیح دهید؟
این نمایشگاه دوره‌ای از زندگی‌ام را شامل می‌شود که در حال کشف و شهود پیرامون جهان هستی بودم و به‌شدت درون‌گرا شده بودم و دوست نداشتم هیچ‌کس وارد خلوتم شود. به‌نوعی جذب رازهای هستی شده بودم و هر روز دوست داشتم بیشتر بدانم و بر دانسته‌هایم اضافه شود. در کارهایم به دنبال جواب‌هایم بودم و برای همین اسم نمایشگاه را «راز هستی» گذاشتم. شاید با دیدن کارها، بتوان به صحبت‌های من پی برد. صحبت‌هایی که گاهی نقاش صرفا برای روشن‌کردن یک موضوع می‌كند.
دنیای نقاشی ایرانی چه بوده است و درحال‌حاضر چگونه است؟
نقاشی سنتی و اصیل ایرانی از دیرباز همان «نگارگری» بوده است. نقاشان آن دوره متأثر از عرفا و شاعران عارف‌مسلك بوده‌اند. این تأثیر در آثار آنان هویداست. عالمی که این نقاشان بازگو می‌کنند، «عالم مثال» نامیده می‌شود و نوعی جهان برزخی بین ماده و روح را بیان می‌کند و با حقایق معنوی و روحانی در ارتباط است. این دنیای نقاشی ایرانی مربوط به گذشته است. اما درحال‌حاضر نقاشان ایرانی سعی دارند با نقاشی و اتفاقات روز دنیا در هنر پیش بروند که البته در واقعیت چنین اتفاقی نمی‌تواند بیفتد. چون بستر متفاوت است و در ضمن نقاشی این رسالت را دارد که باید بازگو‌کننده دغدغه‌های روز جامعه خود باشد. حالا به هر شکلی که هست. اینکه درحال‌حاضر ادبیات از نقاشی جداست، درست است. اما عناصر تجسمی مانند اشکال، فرم‌ها، رنگ‌ها، خط‌ها، بافت‌ها، المان‌ها و... باید در خدمت جامعه واقعی باشد. نه جامعه خیالی که نقاشان از دور آن را تجسم می‌کنند. حتی نقاشانی که خارج از کشور زندگی می‌کنند هم، چون بار فرهنگی آن جامعه را بر خود ندارند، کارهایشان صرفا شبیه‌سازی است.
از چه دوره‌ای توجه نقاشان ایرانی به نقاشی غربی آغاز شد؟
از زمان «کمال‌الملک» شروع شد. ایشان در سفری که به خارج از کشور داشتند، تحت‌تأثیر نقاشی کلاسیسیم و ناتورالیسم غربی قرار گرفتند. بعد از ایشان می‌توان راجع به دانشکده هنرهای زیبا صحبت کرد که توجه خاصی به نقاشی غربی داشت و بازشدن این دانشکده سبب شد توجه به ناتورالیسم «کمال‌الملک» کم‌رنگ شود و عقب‌ماندگی ده‌هاساله هنرهای تجسمی ایران که از جریان‌های هنری نوین غرب باز مانده بود، آشکار شود. پس از آن گالری‌ها در تهران تأسیس شدند که بخش مهمی از کارهای هنری را ارائه دادند. موزه هنرهای معاصر هم در سال ۱۳۵۶ با هدف حفظ و نگهداری آثار هنرمندان معاصر افتتاح شد. در ضمن، سفر برخی از هنرمندان به خارج از کشور و سفر برخی هنرمندان غربی به ایران نیز سبب شد نقاشان ایرانی بیشتر تحت‌تأثیر نقاشان غربی قرار گیرند.
منظور از جست‌وجوی هویت و ایرانیزه‌کردن در آثار نقاشان ایرانی چیست؟
با ورود اطلاعات راجع به نقاشی غربی به ایران و روندی که دانشکده هنرهای زیبا داشت، برخی نقاشان بر آن شدند به هنر غربی وارداتی به نوعی هویت ایرانی ببخشند و آن را ایرانیزه کنند. کارهایی مانند تغییر شکل نقاشی‌های قاجار به کمک ترفندهای کوبیسمی و استفاده از مضامین ایرانی مذهبی صورت گرفت و نقاشان از فرم‌ها و اشکال تزیینی ایرانی یا المان‌های ایرانی در کارهایشان استفاده می‌کردند. حالا کار می‌توانست فیگوراتیو باشد یا غیرفیگوراتیو.
آیا هم‌زمان با اتفاقاتی که در نقاشی به‌اصطلاح غربی می‌افتد، این اتفاقات در نقاشی ایرانی هم می‌افتد؟
خیر. اگر سبکی در کشورهای غربی ایجاد شده، به دلیل اتفاقات تاریخی، سیاسی و فرهنگی آن کشور بوده که هنرش عکس‌العمل نشان داده است. مثل انقلاب اسلامی در ایران که ما نقاشی انقلاب اسلامی و هویت‌گرایی دینی و ملی را در پی آن داشتیم. اینکه ما از اتفاقاتی در نقاشی یا هنر یک کشور یا به‌اصطلاح غرب تقلید کنیم، درواقع کاری برای نقاشی و هنر مملکتمان انجام نداده‌ایم. سبک مربوط می‌شود به اتفاقات هنری که در یک زمان و مکان خاص اتفاق افتاده باشد؛ هم زمان آن مشخص است و هم مکان آن. اینکه ما به‌عنوان مثال یک سبک را کار کنیم، در واقع داریم تقلید می‌کنیم.
تقلید در نقاشی چیست و آیا این اتفاق در نقاشی ایرانی می‌افتد؟
تقلید در نقاشی یعنی اینکه به‌عنوان مثال شما به‌عنوان یک نقاش به یک‌سری نقاشی نگاه کنید و بعد تصمیم بگیرید کاری در آن زمینه انجام دهید. اما ظاهر قضیه را تغییر دهید. مثلا ما در کار بعضی نقاشان این تقلید را داریم. مخصوصا آنهایی که از سبک‌های غربی الهام گرفته‌اند و بعد از خطوط فارسی، المان‌های فارسی و فرم‌های ایرانی استفاده کرده‌اند و کارهای جدیدی ارائه داده‌اند که من اینجا از کلمه خلق‌کردن استفاده نمی‌کنم. چون این کار تقلیدکردن است، نه خلق‌کردن. متأسفانه این اتفاق در نقاشی ایرانی زیاد می‌افتد و هیچ‌کس هم از آن انتقاد نمی‌کند.
نقاش چگونه حرف خود را می‌زند و صحبت‌کردن در نقاشی چگونه صورت می‌گیرد؟ آیا حتما باید کار فیگوراتیو باشد؟
تا پیش از هنر و نقاشی مدرن، نقاشی روایتگر بود و داستان داشت و این‌چنین حرف خود را می‌زد. نقاشی با بیان داستانی که حالا سیاسی یا اجتماعی بود یا... حرف خود را می‌زد. پس از دوران مدرن، داستان از نقاشی حذف شد و نقاش صرفا با المان‌های تجسمی می‌توانست صحبت کند و اتفاقا این کار نسبت به قبل پیچیده‌تر بود. چون دیگر داستانی وجود نداشت که نقاش به آن متوسل شود و صرفا فرم، رنگ، خط، حجم و ... صحبت می‌کردند و حسی را القا می‌کردند و حرفی را به بیننده انتقال می‌دادند که کار ساده‌ای هم نبود.
در مورد سؤال دومتان شاید باید بگویم صحبت‌کردن نقاش هیچ ربطی به فیگوراتیوبودن یا نبودن کار ندارد. نقاش در این دوره از هنر، حرف خود را با المان‌های تجسمی می‌زند نه با داستان. این در اختیار خودش است که کارش فیگوراتیو باشد یا غیرفیگوراتیو.
روند نقاشی در ایران را از زمان نگارگری تا الان چگونه می‌بینید؟
«نگارگری» نقاشی اصیل و سنتی ایرانی است که هنوز هم متقاضی خود را دارد، مانند موسیقی سنتی ایرانی. اینکه بعد از نگارگری چه اتفاقاتی افتاده، خیلی طولانی است که من آن را خیلی کوتاه می‌کنم. برخی نقاشان در دوره قاجار و بعد از آن در دوره دانشکده هنرهای زیبا به خارج از ایران سفر می‌کنند و با سبک‌های غربی آشنا می‌شوند و برمی‌گردند و برای سایر نقاشان، پیام‌آور می‌شوند و بعد از آن نقاشان ایرانی می‌خواستند ره صدساله را یک‌شبه بروند که این عملا امکان‌پذیر نبود و به‌عنوان‌مثال نمی‌شود امپرسیونیسم را که خود یک سبک در غرب بوده است چندماهه تجربه کرد یا سایر سبک‌های غربی را. این بود که متأسفانه نقاش ایرانی پای جای پای نقاشان غربی نهاد و سعی کرد کارهای آنها را تکرار کند. این روند همچنان ادامه دارد و ما شاهد نقاشی و هنرهایی هستیم که از فرهنگ ما دور افتاده‌اند. ببینید فرهنگ خودش زایش دارد. نقاش باید به آن زایش توجه کند، نه به فرهنگ کشور دیگر.
لطفا یک مقدار راجع به ادبیات در نقاشی توضیح دهید.
اگر شما به یک نقاشی نگاه کنید و آن نقاشی برای شما داستانی را روایت یا تداعی کند، یعنی اینکه آن نقاشی دارای ادبیات است. در زمان به‌وجودآمدن هنر مدرن، نقاشی کم‌کم مستقل شد و ادبیات از نقاشی جدا شد. مهم این نیست که یک نقاشی فیگوراتیو باشد یا غیرفیگوراتیو. انتزاعی باشد یا غیرانتزاعی. مهم این است که در پس آن داستانی نداشته باشد و راوی نباشد.
نقاشی مدرن در غرب از چه زمانی به وجود آمد و چه تحولی بود و تأثیر آن بر نقاشی ایرانی چگونه بود؟
نقاشی مدرن در غرب از زمان پست‌امپرسیونیست‌ها و از زمان پل سزان به وجود آمد. به پل سزان، پدر هنر مدرن نیز گفته می‌شود. او در نقاشی‌هایش هنگام طراحی و کشیدن فرم‌ها، زاویه دید خود را اندکی تغییر می‌داد؛ به ‌این‌گونه که مثلا ظرف میوه را از یک زاویه می‌کشید و بعد میز را از زاویه‌ای دیگر و صندلی را باز از زاویه دید دیگر. این‌طور شد که پیکاسو بعد از آن کوبیسم را به وجود آورد؛ به ‌این‌گونه که هنگام نقاشی‌کردن، دور کار می‌چرخید و بعد از آن هم سبک‌های مختلف دیگر به وجود آمدند. ایرانیانی که بعدها پیگیر اتفاقات هنری در غرب شدند، با هنر مدرن آشنا شدند و سعی کردند کارهای مدرن انجام دهند. اتفاقا ایرانی‌ها استقبال خوبی از هنر مدرن داشتند و فضای مدرن دریچه‌ای پررمزوراز را برای آنها می‌گشود. منتها ایرانی‌ها در این میان دنبال هویت ازدست‌رفته‌شان بودند و تلاش می‌کردند کارها را ایرانیزه کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.