برخورد تمدنها و منتقدانش
محمود صدری استاد جامعهشناسی در دانشگاه تگزاس ایالات متحده است. او بهتازگی گفتوگويی با سايت بنياد باران درباره نظریه برخورد تمدنها و نقش مذهب کرده است که بخشهای کوتاهی از آن را در ادامه میخوانید: نظريه گفتوگوي تمدنها نخست از سوی برنارد لوئیس مطرح شد. سپس ساموئل هانتینگتون این نظریه را گسترش داد و بعدها بر آن تبصرههایی نیز زد. در طول سالها، انتقادهایی جدی و اساسی از این نظریه صورت گرفت بهطوریکه امروز به لحاظ علمی چندان مقبولیتی ندارد. محور اصلی انتقاد نیز این بود که تمدنها مجموعهای پیچیده و مشتمل بر سایهروشنهای عقیدتی، اردوگاههای فرهنگی و حاشیههای فکری فراوانند. بنابراین تعریف کلیتی با عنوان تمدن غرب یا تمدن اسلامی کار دقیق و مثمرثمری نیست. در زمینه تز برخورد میان تمدنها بسیاری از پژهشگران باور دارند اگر برخوردی هست میان تمدنها نیست، بلکه درون تمدنهاست. از نظر این منتقدان، در درون هر تمدنی دو طیف قدرتمند با یکدیگر درگیرند. برای نمونه در تمدن اسلامی طیفهای افراطگرا و بنیادگرا خوانشی از اسلام دارند که در برابر اندیشه و رویکرد اکثریت مطلق جهان اسلام قرار میگیرد که در قالبهای اصلاحطلب، اعتدالطلب و جنبشهای وسطیه بروز کردهاند. در جهان مسیحیت نیز ما شاهد افراطگریهایی هستیم. اندیشه افراطگراها در درون هر تمدنی مبتنی بر خودمرکزانگاری است. یعنی تعبیرشان از آیین مسیح را تنها تفسیر ممکن میدانند و هر خوانش دیگری در درون مسیحیت و به طریق اولی هر ایمان غیرمسیحی را محکوم میکنند. این طیف در مقابل اکثریت مطلق مسیحیان معتدل ایستاده است. جالب این است که در عمل افراطگرایان همه تمدنها با هم همدست هستند. ازاینرو کابوس یکدیگر را درباره تنفر و تنافر رقبایشان تعبیر میکنند. جنگ تمدنها به نحوهای که آقای هانتینگتون آن را مطرح کردهاند، میانفرهنگی است. از این زوایه دولتها واحدهای کوچکتری از این فرهنگها را تشکیل میدهند. در معدودی از موارد دولت و فرهنگ یکی هستند. برای نمونه دولت و فرهنگ ژاپن را یکی میبینند. اما وقتی به سراغ اسلام میرویم طبیعی است که دهها دولت و کشور کوچک و بزرگ و صدها فرهنگ و خردهفرهنگ گوناگون را دربر میگیرد. همچنین در مسیحیت قلمروهای ارتدکس، کاتولیک و پروتستان که شامل، دهها دولت -ملت است، قابل تفکیک است. یکی از مسائلی که در برخورد تمدنها مطرح میشود این است که هانتینگتون نتیجه میگیرد در نهایت این تمدن مسیحی و پروتستان سکولار غرب است كه در برابر بقیه جهان قرار میگیرد. او دراینباره اصطلاح «غرب در برابر همه» را به نام غرب جا زده است. البته آشکار است که قدرتمندترین کشور در جهان غرب هم آمریکاست. بر این اساس، هانتینگتون پس از افول نبرد کاپیتالیسم و سوسیالیسم در دهه ۱۹۹۰ جهان دوقطبی جدیدی را تصویر میکند که در آن دو فرهنگ غربی و غیرغربی به رقابت ایستادهاند. در این ایماژ فرهنگی، خودمرکزبینی فرهنگ غربی به رهبری آمریکا بهراحتی قابل مشاهده است.
محمود صدری استاد جامعهشناسی در دانشگاه تگزاس ایالات متحده است. او بهتازگی گفتوگويی با سايت بنياد باران درباره نظریه برخورد تمدنها و نقش مذهب کرده است که بخشهای کوتاهی از آن را در ادامه میخوانید: نظريه گفتوگوي تمدنها نخست از سوی برنارد لوئیس مطرح شد. سپس ساموئل هانتینگتون این نظریه را گسترش داد و بعدها بر آن تبصرههایی نیز زد. در طول سالها، انتقادهایی جدی و اساسی از این نظریه صورت گرفت بهطوریکه امروز به لحاظ علمی چندان مقبولیتی ندارد. محور اصلی انتقاد نیز این بود که تمدنها مجموعهای پیچیده و مشتمل بر سایهروشنهای عقیدتی، اردوگاههای فرهنگی و حاشیههای فکری فراوانند. بنابراین تعریف کلیتی با عنوان تمدن غرب یا تمدن اسلامی کار دقیق و مثمرثمری نیست. در زمینه تز برخورد میان تمدنها بسیاری از پژهشگران باور دارند اگر برخوردی هست میان تمدنها نیست، بلکه درون تمدنهاست. از نظر این منتقدان، در درون هر تمدنی دو طیف قدرتمند با یکدیگر درگیرند. برای نمونه در تمدن اسلامی طیفهای افراطگرا و بنیادگرا خوانشی از اسلام دارند که در برابر اندیشه و رویکرد اکثریت مطلق جهان اسلام قرار میگیرد که در قالبهای اصلاحطلب، اعتدالطلب و جنبشهای وسطیه بروز کردهاند. در جهان مسیحیت نیز ما شاهد افراطگریهایی هستیم. اندیشه افراطگراها در درون هر تمدنی مبتنی بر خودمرکزانگاری است. یعنی تعبیرشان از آیین مسیح را تنها تفسیر ممکن میدانند و هر خوانش دیگری در درون مسیحیت و به طریق اولی هر ایمان غیرمسیحی را محکوم میکنند. این طیف در مقابل اکثریت مطلق مسیحیان معتدل ایستاده است. جالب این است که در عمل افراطگرایان همه تمدنها با هم همدست هستند. ازاینرو کابوس یکدیگر را درباره تنفر و تنافر رقبایشان تعبیر میکنند. جنگ تمدنها به نحوهای که آقای هانتینگتون آن را مطرح کردهاند، میانفرهنگی است. از این زوایه دولتها واحدهای کوچکتری از این فرهنگها را تشکیل میدهند. در معدودی از موارد دولت و فرهنگ یکی هستند. برای نمونه دولت و فرهنگ ژاپن را یکی میبینند. اما وقتی به سراغ اسلام میرویم طبیعی است که دهها دولت و کشور کوچک و بزرگ و صدها فرهنگ و خردهفرهنگ گوناگون را دربر میگیرد. همچنین در مسیحیت قلمروهای ارتدکس، کاتولیک و پروتستان که شامل، دهها دولت -ملت است، قابل تفکیک است. یکی از مسائلی که در برخورد تمدنها مطرح میشود این است که هانتینگتون نتیجه میگیرد در نهایت این تمدن مسیحی و پروتستان سکولار غرب است كه در برابر بقیه جهان قرار میگیرد. او دراینباره اصطلاح «غرب در برابر همه» را به نام غرب جا زده است. البته آشکار است که قدرتمندترین کشور در جهان غرب هم آمریکاست. بر این اساس، هانتینگتون پس از افول نبرد کاپیتالیسم و سوسیالیسم در دهه ۱۹۹۰ جهان دوقطبی جدیدی را تصویر میکند که در آن دو فرهنگ غربی و غیرغربی به رقابت ایستادهاند. در این ایماژ فرهنگی، خودمرکزبینی فرهنگ غربی به رهبری آمریکا بهراحتی قابل مشاهده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.