|

به بهانه کنسرت پژوهشی استاد علی جهاندار در گیلان

حاشیه‌ای بیشتر از متن

حامد پورشعبان

«آواز ایرانی» از آن دسته از پدیده‌های ارزشمند سنتی ماست که می‌توانست و (می‌تواند) قابلیت عرضه در جهان معاصر را داشته باشد، مشروط به اینکه اسباب اطلاع‌رسانی فراگیر برای آن فراهم شود و شناساندن ظرایف و دقایق آن به علاقه‌مندان، با شیوه‌ای مناسب صورت بگیرد. آن هم ـ به طریق اولی ـ از طرف متخصصان کاربلد؛ نه با پادرمیانی ژورنالیست‌هایی که برخی از آنان، گاه میز را از خانواده چهارپایان معرفی می‌کنند! این چند جمله، برای پرداختن و نقد برنامه‌ای است با عنوان «سیر و تطوری در آواز ایرانی» که بیست‌ونهم فروردین، به همت برخی از دوستداران آواز ایرانی در سالن اداره ارشاد اسلامی رودسر برگزار شد. حضور استاد علی جهاندار صدالبته اعتبار ویژه‌ای به این برنامه پژوهشی- آموزشی بخشید؛ از آن‌رو که جهاندار از چهره‌های برجسته آواز ایرانی است که حجم مناسب، تحریرهای روان، تمبر خاص و لحن‌گیرای صدایش به اضافه بیان درست شعر، از او خواننده‌ای مقبول ساخته است. بدون اغراق، تنها کاست «صبح مشتاقان» (به آهنگسازی استاد پرویز مشکاتیان) کفایت می‌کند. تا کسی ویژگی‌های مذکور را در صدای او بیابد و قدر بودن او را بلامنازعه بپذیرد. ملاحت صدای جهاندار در صبح مشتاقان آنقدر هست که حتی اگر او اثر دیگری منتشر نمی‌کرد، باز نام او در ردیف خوانندگان برتر آواز ایرانی، در تاریخ موسیقی ثبت می‌شد. با این همه، برنامه یا برنامه‌هایی از این دست که جهاندار وعده آن را در سراسر کشور داده، نه به نفع آواز ایرانی است و نه به نفع تبلیغ صدای خود او؛ البته اگر قرار باشد با همین منوال ادامه پیدا کند؛ چراکه برنامه مذکور، چنان‌که در عنوان آن ذکر شده بود، بررسی سیر تکامل آواز ایرانی نبود بلکه صرفا تقلید صدای سه نفر از پیشکسوتان آواز ایران بود! با چنان عنوان دهن‌پرکنی، از جهاندار انتظار می‌رفت مکاتب آوازی ایران و ویژگی‌های آن را به شکل تحقیقی مدنظر قرار دهد؛ اما عملا کل برنامه چیزی شبیه یک «شو»ی موسیقی ایرانی بود که حاشیه‌هایی بیشتر از متن داشت. گمان می‌رود برنامه‌ریزان این کار، اصولا به کم و کیف آن نیندیشیده و اهمیت چنین موضوعی را درنیافته‌اند. از طرفی بخش‌های خسته‌کننده و نالازم این برنامه، ظاهرا بیشتر برای معرفی مجری برنامه (عزیز قاسم‌زاده) تدارک دیده شده بود؛ زیرا گفت‌وگوهای تلفنی و تهیه‌کنندگی فیلم زندگی جهاندار، حاصل تلاش ایشان بوده! و مجری محترم اصرار قابل ستایشی داشت که به هر طریق ممکن آن بخش‌ها را به‌خورد مخاطب بدهد! اگرنه برای معرفی جهاندار، تنها همان ویدیوکلیپ پخش شده (با‌همه عیب‌هایش) کفایت می‌کرد. اگر گردانندگان این کار، تا این حد سهل‌انگار بوده‌اند که هر چیزی را برای پر کردن فضای برنامه به سلیقه خود در آن بگنجانند، دست‌کم برای استاد جهاندار باید این سوال مطرح می‌بود که مثلا تصنیف «مرا مگذار و مگذر» اثر نوربخش ـ هرچند که کار مقبولی باشد- چرا در آن برنامه گنجانده شده است؟ یا از ایشان انتظار می‌رفت که عنوان برنامه خود را با دقت و وسواس مرور کنند تا اگر کسانی برای بزرگ جلوه دادن کار، کلمات قلمبه‌ای به کار گرفته بودند و آن ـ اتفاقا غلط بود- اصلاح شود. «تطور» یعنی دگرگون شدن یا از حالی به حال دیگر درآمدن. بنابراین اگر بگوییم: «تطوری در آواز ایرانی» طبعا غلط است. به عبارت دیگر «تطور» مترادف «سیر» نیست. مگر اینکه گفته شود: «سیری در تطور آواز ایرانی»، نه «سیر و تطوری در آواز ایرانی». وقتی قرار است در آواز ایرانی از تکامل تا تحول سیر کنیم، یعنی تحول آواز ایرانی را از ابتدا تا اکنون مورد مداقه قرار دهیم؛ ویژگی‌های هر مکتب آوازی را برشماریم و تفاوت‌هایشان را بیان کنیم؛ نه اینکه فقط از سه خواننده مطرح تقلید صدا کنیم، بی‌آنکه به ویژگی‌های هر یک بپردازیم. هرچند که به‌زعم این قلم، چنین قیاسی اساسا مع‌الفارق است، زیرا استاد شجریان یک استثنا در آواز ایرانی‌ است و فراگیر بودن و جذابیت صدای اوست که هر خواننده‌ای می‌کوشد صدای خود را به فرم خوانندگی او نزدیک کند؛ چنان‌که در بخش‌سازی هم چنین مصداقی وجود دارد. از این‌رو علت این‌گونه تقلیدها را باید در عوامل دیگری جست‌وجو کرد که مجال بحث آن بیرون از حوصله این نوشته است. متصدیان امر می‌توانستند به جای آن همه بخش‌های عریض و طویل خسته‌کننده، پس از بخش مقایسه سه خواننده موردنظر، جلسه پرسش و پاسخی با استاد جهاندار بگذارند تا مگر سوالات مخاطبان، برنامه را به هدف اصلی‌اش نزدیک کند. نگارنده (به‌عنوان یکی از دوستداران صدای جهاندار و به‌طور کلی آواز ایرانی) پیشنهاد می‌کند. اگر قصد آن است که سیر تحول آواز مورد بررسی قرار گیرد، لازم است ایشان از حاشیه‌هایی که چندان کمکی به اصل نمی‌کند بکاهند و برنامه‌های آتی را ریشه‌ای‌تر و علمی‌تر برگزار کنند، تا هم عظمت آواز ایرانی، بیش از پیش به مخاطبان عرضه شود و هم حیثیت تحقیقی- علمی ایشان حفظ گردد. «گاهی نمی‌توان به خدا، حرف درد را / با خود نگاه داشت و روز معاد زد»
«آواز ایرانی» از آن دسته از پدیده‌های ارزشمند سنتی ماست که می‌توانست و (می‌تواند) قابلیت عرضه در جهان معاصر را داشته باشد، مشروط به اینکه اسباب اطلاع‌رسانی فراگیر برای آن فراهم شود و شناساندن ظرایف و دقایق آن به علاقه‌مندان، با شیوه‌ای مناسب صورت بگیرد. آن هم ـ به طریق اولی ـ از طرف متخصصان کاربلد؛ نه با پادرمیانی ژورنالیست‌هایی که برخی از آنان، گاه میز را از خانواده چهارپایان معرفی می‌کنند! این چند جمله، برای پرداختن و نقد برنامه‌ای است با عنوان «سیر و تطوری در آواز ایرانی» که بیست‌ونهم فروردین، به همت برخی از دوستداران آواز ایرانی در سالن اداره ارشاد اسلامی رودسر برگزار شد. حضور استاد علی جهاندار صدالبته اعتبار ویژه‌ای به این برنامه پژوهشی- آموزشی بخشید؛ از آن‌رو که جهاندار از چهره‌های برجسته آواز ایرانی است که حجم مناسب، تحریرهای روان، تمبر خاص و لحن‌گیرای صدایش به اضافه بیان درست شعر، از او خواننده‌ای مقبول ساخته است. بدون اغراق، تنها کاست «صبح مشتاقان» (به آهنگسازی استاد پرویز مشکاتیان) کفایت می‌کند. تا کسی ویژگی‌های مذکور را در صدای او بیابد و قدر بودن او را بلامنازعه بپذیرد. ملاحت صدای جهاندار در صبح مشتاقان آنقدر هست که حتی اگر او اثر دیگری منتشر نمی‌کرد، باز نام او در ردیف خوانندگان برتر آواز ایرانی، در تاریخ موسیقی ثبت می‌شد. با این همه، برنامه یا برنامه‌هایی از این دست که جهاندار وعده آن را در سراسر کشور داده، نه به نفع آواز ایرانی است و نه به نفع تبلیغ صدای خود او؛ البته اگر قرار باشد با همین منوال ادامه پیدا کند؛ چراکه برنامه مذکور، چنان‌که در عنوان آن ذکر شده بود، بررسی سیر تکامل آواز ایرانی نبود بلکه صرفا تقلید صدای سه نفر از پیشکسوتان آواز ایران بود! با چنان عنوان دهن‌پرکنی، از جهاندار انتظار می‌رفت مکاتب آوازی ایران و ویژگی‌های آن را به شکل تحقیقی مدنظر قرار دهد؛ اما عملا کل برنامه چیزی شبیه یک «شو»ی موسیقی ایرانی بود که حاشیه‌هایی بیشتر از متن داشت. گمان می‌رود برنامه‌ریزان این کار، اصولا به کم و کیف آن نیندیشیده و اهمیت چنین موضوعی را درنیافته‌اند. از طرفی بخش‌های خسته‌کننده و نالازم این برنامه، ظاهرا بیشتر برای معرفی مجری برنامه (عزیز قاسم‌زاده) تدارک دیده شده بود؛ زیرا گفت‌وگوهای تلفنی و تهیه‌کنندگی فیلم زندگی جهاندار، حاصل تلاش ایشان بوده! و مجری محترم اصرار قابل ستایشی داشت که به هر طریق ممکن آن بخش‌ها را به‌خورد مخاطب بدهد! اگرنه برای معرفی جهاندار، تنها همان ویدیوکلیپ پخش شده (با‌همه عیب‌هایش) کفایت می‌کرد. اگر گردانندگان این کار، تا این حد سهل‌انگار بوده‌اند که هر چیزی را برای پر کردن فضای برنامه به سلیقه خود در آن بگنجانند، دست‌کم برای استاد جهاندار باید این سوال مطرح می‌بود که مثلا تصنیف «مرا مگذار و مگذر» اثر نوربخش ـ هرچند که کار مقبولی باشد- چرا در آن برنامه گنجانده شده است؟ یا از ایشان انتظار می‌رفت که عنوان برنامه خود را با دقت و وسواس مرور کنند تا اگر کسانی برای بزرگ جلوه دادن کار، کلمات قلمبه‌ای به کار گرفته بودند و آن ـ اتفاقا غلط بود- اصلاح شود. «تطور» یعنی دگرگون شدن یا از حالی به حال دیگر درآمدن. بنابراین اگر بگوییم: «تطوری در آواز ایرانی» طبعا غلط است. به عبارت دیگر «تطور» مترادف «سیر» نیست. مگر اینکه گفته شود: «سیری در تطور آواز ایرانی»، نه «سیر و تطوری در آواز ایرانی». وقتی قرار است در آواز ایرانی از تکامل تا تحول سیر کنیم، یعنی تحول آواز ایرانی را از ابتدا تا اکنون مورد مداقه قرار دهیم؛ ویژگی‌های هر مکتب آوازی را برشماریم و تفاوت‌هایشان را بیان کنیم؛ نه اینکه فقط از سه خواننده مطرح تقلید صدا کنیم، بی‌آنکه به ویژگی‌های هر یک بپردازیم. هرچند که به‌زعم این قلم، چنین قیاسی اساسا مع‌الفارق است، زیرا استاد شجریان یک استثنا در آواز ایرانی‌ است و فراگیر بودن و جذابیت صدای اوست که هر خواننده‌ای می‌کوشد صدای خود را به فرم خوانندگی او نزدیک کند؛ چنان‌که در بخش‌سازی هم چنین مصداقی وجود دارد. از این‌رو علت این‌گونه تقلیدها را باید در عوامل دیگری جست‌وجو کرد که مجال بحث آن بیرون از حوصله این نوشته است. متصدیان امر می‌توانستند به جای آن همه بخش‌های عریض و طویل خسته‌کننده، پس از بخش مقایسه سه خواننده موردنظر، جلسه پرسش و پاسخی با استاد جهاندار بگذارند تا مگر سوالات مخاطبان، برنامه را به هدف اصلی‌اش نزدیک کند. نگارنده (به‌عنوان یکی از دوستداران صدای جهاندار و به‌طور کلی آواز ایرانی) پیشنهاد می‌کند. اگر قصد آن است که سیر تحول آواز مورد بررسی قرار گیرد، لازم است ایشان از حاشیه‌هایی که چندان کمکی به اصل نمی‌کند بکاهند و برنامه‌های آتی را ریشه‌ای‌تر و علمی‌تر برگزار کنند، تا هم عظمت آواز ایرانی، بیش از پیش به مخاطبان عرضه شود و هم حیثیت تحقیقی- علمی ایشان حفظ گردد. «گاهی نمی‌توان به خدا، حرف درد را / با خود نگاه داشت و روز معاد زد»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.