|

تکمله‌ای بر یک گفت‌وگو

در پی انتشار گفت‌وگوی «شرق» با آقای محسن رفیق‌دوست، در سالگرد ربوده‌شدن امام‌موسی صدر، آقای سیدمحمدحسین لواسانی که نامشان در بخشی از این مصاحبه آورده شده بود، توضیحی ارسال کرده‌اند که در ادامه می‌خوانید:
با سلام
درباره مصاحبه جناب آقای رفیق‌دوست با روزنامه «شرق»، به نظرم سرکار خانم مرجان توحیدی، به‌عنوان گزارشگر و خبرنگار، مصاحبه خوبی را انجام داده بود. ولی به نظرم بهتر این بود که جناب آقای رفیق‌دوست این مصاحبه را انجام نمی‌دادند که بین لیبی، قذافی، موشک، جنگ و امام موسی صدر، برابر سؤال‌های مختلف قرار بگیرند.
به‌عنوان مدیرکل سیاسی سابق وزارت امور خارجه، در بیشتر سفرها به سوریه و لیبی، حضور داشته‌ام و نسبت به واقعه‌ای که در لیبی برای امام‌موسی صدر رخ داد، از همان ابتدای امر و بعد از انقلاب، با توجه به جایگاه اداری در وزارت خارجه، کم‌وبیش درگیر بوده‌ام. به‌دلیل حضورم در سفرهای لبنان، ‌سوریه و لیبی چه سفرهای شخصی چه در معیت دیگران و همچنین به دلیل مطرح‌بودن اهمیت موشک‌های اسکاد بی، این سلاح ویژه روسی که به ایران فروخته نمی‌شود و تأثیرگذاری کاربرد آنها در جنگ، گفتنی‌ها کم نیست و بالاخره کوشش‌هایی که قذافی و جلود برای پاک‌کردن دامن خودشان از ناپدیدشدن امام‌موسی در لیبی به عمل می‌آوردند، نکات پیچیده‌ای است که نیاز به بررسی همه‌جانبه دارد.
واقعه‌ای که جناب آقای رفیق‌دوست از جلسه مذاکرات قذافی با ریاست محترم جمهوری اسلامی ایران در خیمه‌ای وصف کردند، ‌درست بیان شده بود؛ مگر آنجاکه این‌جانب را مترجم و کارمند وزارت خارجه ذکر کردند. در‌حالی‌که این‌جانب مدیرکل سیاسی وزارت خارجه بودم و مترجم مذاکرات، یکی دیگر از دوستان وزارت خارجه بود. اینکه ریاست محترم جمهور به نام آقای لواسانی به‌عنوان سیدی که هوای رهبری جهان اسلام را در سر ندارد، اشاره کردند، دلیلش این بود که این‌جانب بلافاصله بعد از جناب وزیر خارجه نشسته بودم، یعنی نزدیک‌ترین فردِ سیدی که کنار ریاست‌جمهوری نشسته بود. البته جناب آقای دعایی نیز در جلسه حضور داشتند که ملبس به زی روحانیت بودند که چهره شاخص‌تری داشتند؛ ولی به ایشان و نام ایشان اشاره نشد.
نکته‌ای هم درباره بیانیه مشترک سفر هیأت به لیبی پیش آمد که چون جناب آقای رفیق‌دوست به آن اشاره نکرده بود، بنابراین نیازی به ذکر آن نیست.
در مصاحبه جناب آقای رفیق‌دوست به اهمیت جنگ و دریافت موشک‌های اسکاد بی از لیبی و همچنین به جایگاه امام‌موسی صدر، نکاتی ذکر شده بود. درباره اهمیت جایگاه امام‌موسی صدر، همین بس که قذافی، بارها مستقیم و غیرمستقیم درخواست سفر به ایران و ملاقات با حضرت امام را کرده بود. ولی حضرت امام (ره) در پاسخ فرموده بودند تا‌زمانی‌که سرنوشت موسی صدر مشخص نشده است، قذافی را نخواهند دید. البته استنباط من این است که حضرت امام(ره) مخالفتی با سفر قذافی به ایران نداشتند؛ ولی ملاقات با خودشان را مشروط به این امر کرده بودند که نشان از اهمیت جایگاه امام‌موسی صدر در نزد ایشان بود.
اینکه جناب آقای رفیق‌دوست نکاتی درباره جناب آقای خرم گفته بودند و جناب آقای خرم هم در حاشیه همان مصاحبه، نکاتی درباره دشمنی قذافی با ایران اسلامی را بیان کرده بودند، به نظرم نکات واردی نبود. جناب آقای رفیق‌دوست از اولویت جنگ برای جمهوری اسلامی ایران و اهمیت‌یافتن موشک‌های اسکاد بی‌ نکاتی ذکر کردند و جایگاه امام‌موسی صدر نزد امام (ره) را نیز من بیان کردم. بنابراین پرداختن به این موضوع که قذافی با ایران دشمنی داشت، جای بحث دارد. جناب آقای رفیق‌دوست درباره سرنوشت قذافی آن را هدایت‌شده عنوان کردند و درعین‌حال در برابر سؤال‌های مکرر سرکار خانم توحیدی درباره روابط شخصی ایشان ... ... با قذافی و سؤال اینکه احساس شخصی آقای رفیق‌دوست نسبت به قذافی چگونه بود، پاسخ‌هایی دادند و از سوی دیگر جناب آقای خرم، قذافی را دشمن ایران قلمداد کرده بود و بعد می‌بینیم که یکی از منابع تأمین برخی اقلام ویژه ایران، کشور لیبی بوده است؛ در اینجا تضادی وجود دارد که نیاز به بررسی بیشتر دارد.

به نظرم جناب آقای دکتر ولایتی، وزیر محترم وزارت خارجه وقت، بهتر از هرکس می‌توانند ابعاد این تعارض‌ها و تضادها را توضیح دهند.
جایگاه حمایت لیبی از ایران نسبت به جنگ در بین کشورهای عربی، دادن موشک‌های اسکاد بی و اینکه آیا با موافقت شوروی، موشک‌ها به ایران داده می‌شد یا انگیزه فردی قذافی بود، جایگاه امام‌موسی صدر در جهان تشیع و در لبنان و جهان عرب و همچنین قطعیت ناپدیدشدن ایشان در لیبی، موضع امل و حزب‌الله در قبال امام‌موسی و نسبت به شخص قذافی و کوشش‌هایی که قذافی و جلود به عمل می‌آوردند تا کراهیت شدید امل و حزب‌الله بالاخص و لبنانی‌ها را به وجه عام نسبت به خودشان و ناپدیدشدن امام موسی در لیبی را تعدیل کنند، نکاتی است که جناب آقای ولایتی بهتر می‌توانند توضیح دهند.
با اجازه جناب آقای رفیق‌دوست، می‌خواهم برخی نکات ذکرشده در مصاحبه از گفته‌های هر دو جانب سرکار خانم توحیدی و جناب آقای رفیق‌دوست را بیان کنم و چند جمله‌ای بر هریک اضافه کنم، در حدی که گمان می‌کنم، می‌تواند مفید واقع شود:
- آیا رودربایستی مانع از طرح موضوع امام‌موسی شده بود. نه موضوع امام‌موسی از اولویت خارج شده بود و نه، آن‌قدر نیاز به تأمین سلاح پررنگ شده بود که موجب کنار گذاشته شدن موضوع ناپدیدشدن امام موسی شود. اینها موضوع‌های متفاوتی بودند که هریک جایگاه خودشان را داشتند و همان‌گونه که بیان شد، موضوع ناپدیدشدن امام موسی در لیبی، امر مسلمی بود و مورد توجه ویژه حضرت امام(ره) بود...
- موضوع ملاقات جناب آقای خرم با موسی کوسا و سؤال از سرنوشت امام موسی که سبب شده بود، آقای خرم را از اتاق بیرون کردند. نکته‌ای شنیدنی است، درحالی‌که سفیر (جناب آقای خرم، کاردار بود) نمی‌باید با توجه به حساسیت موضوع بی‌محابا سؤال می‌کرد. البته جناب آقای خرم از دوستان بسیار قدیمی من است و فرد محتاطی است، ولی چون مستقیما از خود ایشان نقل شده بود، توجه‌دادن به این نکته، شاید بجا بود.
- موضوع دخالت‌ندادن حزب‌الله در موضوع ناپدیدشدن امام موسی صدر که بیان شد «حزب‌الله اگر ایران می‌گفت با قذافی رابطه برقرار کنید، فوری رابطه برقرار می‌کردند و مانعی برای آنها وجود نداشت» به نظر من با دقت بیان نشده بود. گرفتن موشک از لیبی موضوع پیچیده‌ای بود و چند طرف داشت و برقراری رابطه حزب‌الله با لیبی به دستور ایران با توجه به شرایط لبنان و حساسیت حضرت امام نسبت به ناپدیدشدن امام موسی به این سادگی نبود. روابط عاطفی حزب‌الله لبنان با ایران انکارناپذیر است، ولی اینکه آنان تابع نظرات سیاسی ایران باشند، کمی جای تأمل دارد، موضوع ناپدیدشدن امام موسی فقط یک‌طرف نداشت.
- اهانت قذافی به حضرت امیرالمؤمنین، در جلسه سه‌جانبه با اسد و امام موسی می‌تواند درست باشد چون من هم چنین مواضعی (نه اهانت) را مستقیم و یا به نقل از دیگران شنیده بودم که قذافی نسبت به موضوع معاویه و حضرت امیرالمؤمنین، نظر افراطی‌ خودش را داشت.
- نقش آقای رفیقدوست در فراهم‌کردن زمینه برای گرفتن موشک از لیبی انکارناپذیر است، ولی این امر ساده‌ای نبود که با خواندن شعر «دیمه دیمه یا ابن‌الخیمه» فراهم آمده باشد. موضوعی با این اهمیت، قبل از اینکه به دلیل روابط عاطفی باشد یک امر سیاسی بود، چون نیاز به مجوز شوروی داشت. این سؤال در وزارت خارجه مطرح بود که آیا دادن موشک به ایران با مجوز شوروی بوده یا بدون مجوز بوده است. شوروی به ایران سلاح نمی‌فروخت یا سلاح استراتژیک نمی‌داد و مهم‌تر اینکه این‌چنین سلاحی نمی‌داد. آیا ممکن است باور کنیم که قذافی دیوانگی کرده و این سلاح را در اختیار ایران قرار داده است؛ سلاحی که بنا بر نقل آقای رفیقدوست که آقای هاشمی گفته «مایه عزت اسلام و مسلمین» شده است.
- نگاه گروهی در داخل که مخالف پیگیری موضوع امام موسی صدر بوده‌اند، حرف دقیقی نیست، بلکه برخی از افراد بودند که گمان می‌کردند لیبی یک کشور انقلابی است و بنابراین نمی‌خواستند خدشه‌ای به روابط ایران با این کشور به وجود‌ آید. یادمان باشد که ما صحبت از سال‌های اول و دوم بعد از پیروزی انقلاب می‌کنیم، ولی بعدها اولویت‌های دیگری وارد معادله شدند که نمونه آن ایجاد رابطه بین حزب‌الله با لیبی بود و نکات دیگری که همچنان ناگفتنی است.

در پی انتشار گفت‌وگوی «شرق» با آقای محسن رفیق‌دوست، در سالگرد ربوده‌شدن امام‌موسی صدر، آقای سیدمحمدحسین لواسانی که نامشان در بخشی از این مصاحبه آورده شده بود، توضیحی ارسال کرده‌اند که در ادامه می‌خوانید:
با سلام
درباره مصاحبه جناب آقای رفیق‌دوست با روزنامه «شرق»، به نظرم سرکار خانم مرجان توحیدی، به‌عنوان گزارشگر و خبرنگار، مصاحبه خوبی را انجام داده بود. ولی به نظرم بهتر این بود که جناب آقای رفیق‌دوست این مصاحبه را انجام نمی‌دادند که بین لیبی، قذافی، موشک، جنگ و امام موسی صدر، برابر سؤال‌های مختلف قرار بگیرند.
به‌عنوان مدیرکل سیاسی سابق وزارت امور خارجه، در بیشتر سفرها به سوریه و لیبی، حضور داشته‌ام و نسبت به واقعه‌ای که در لیبی برای امام‌موسی صدر رخ داد، از همان ابتدای امر و بعد از انقلاب، با توجه به جایگاه اداری در وزارت خارجه، کم‌وبیش درگیر بوده‌ام. به‌دلیل حضورم در سفرهای لبنان، ‌سوریه و لیبی چه سفرهای شخصی چه در معیت دیگران و همچنین به دلیل مطرح‌بودن اهمیت موشک‌های اسکاد بی، این سلاح ویژه روسی که به ایران فروخته نمی‌شود و تأثیرگذاری کاربرد آنها در جنگ، گفتنی‌ها کم نیست و بالاخره کوشش‌هایی که قذافی و جلود برای پاک‌کردن دامن خودشان از ناپدیدشدن امام‌موسی در لیبی به عمل می‌آوردند، نکات پیچیده‌ای است که نیاز به بررسی همه‌جانبه دارد.
واقعه‌ای که جناب آقای رفیق‌دوست از جلسه مذاکرات قذافی با ریاست محترم جمهوری اسلامی ایران در خیمه‌ای وصف کردند، ‌درست بیان شده بود؛ مگر آنجاکه این‌جانب را مترجم و کارمند وزارت خارجه ذکر کردند. در‌حالی‌که این‌جانب مدیرکل سیاسی وزارت خارجه بودم و مترجم مذاکرات، یکی دیگر از دوستان وزارت خارجه بود. اینکه ریاست محترم جمهور به نام آقای لواسانی به‌عنوان سیدی که هوای رهبری جهان اسلام را در سر ندارد، اشاره کردند، دلیلش این بود که این‌جانب بلافاصله بعد از جناب وزیر خارجه نشسته بودم، یعنی نزدیک‌ترین فردِ سیدی که کنار ریاست‌جمهوری نشسته بود. البته جناب آقای دعایی نیز در جلسه حضور داشتند که ملبس به زی روحانیت بودند که چهره شاخص‌تری داشتند؛ ولی به ایشان و نام ایشان اشاره نشد.
نکته‌ای هم درباره بیانیه مشترک سفر هیأت به لیبی پیش آمد که چون جناب آقای رفیق‌دوست به آن اشاره نکرده بود، بنابراین نیازی به ذکر آن نیست.
در مصاحبه جناب آقای رفیق‌دوست به اهمیت جنگ و دریافت موشک‌های اسکاد بی از لیبی و همچنین به جایگاه امام‌موسی صدر، نکاتی ذکر شده بود. درباره اهمیت جایگاه امام‌موسی صدر، همین بس که قذافی، بارها مستقیم و غیرمستقیم درخواست سفر به ایران و ملاقات با حضرت امام را کرده بود. ولی حضرت امام (ره) در پاسخ فرموده بودند تا‌زمانی‌که سرنوشت موسی صدر مشخص نشده است، قذافی را نخواهند دید. البته استنباط من این است که حضرت امام(ره) مخالفتی با سفر قذافی به ایران نداشتند؛ ولی ملاقات با خودشان را مشروط به این امر کرده بودند که نشان از اهمیت جایگاه امام‌موسی صدر در نزد ایشان بود.
اینکه جناب آقای رفیق‌دوست نکاتی درباره جناب آقای خرم گفته بودند و جناب آقای خرم هم در حاشیه همان مصاحبه، نکاتی درباره دشمنی قذافی با ایران اسلامی را بیان کرده بودند، به نظرم نکات واردی نبود. جناب آقای رفیق‌دوست از اولویت جنگ برای جمهوری اسلامی ایران و اهمیت‌یافتن موشک‌های اسکاد بی‌ نکاتی ذکر کردند و جایگاه امام‌موسی صدر نزد امام (ره) را نیز من بیان کردم. بنابراین پرداختن به این موضوع که قذافی با ایران دشمنی داشت، جای بحث دارد. جناب آقای رفیق‌دوست درباره سرنوشت قذافی آن را هدایت‌شده عنوان کردند و درعین‌حال در برابر سؤال‌های مکرر سرکار خانم توحیدی درباره روابط شخصی ایشان ... ... با قذافی و سؤال اینکه احساس شخصی آقای رفیق‌دوست نسبت به قذافی چگونه بود، پاسخ‌هایی دادند و از سوی دیگر جناب آقای خرم، قذافی را دشمن ایران قلمداد کرده بود و بعد می‌بینیم که یکی از منابع تأمین برخی اقلام ویژه ایران، کشور لیبی بوده است؛ در اینجا تضادی وجود دارد که نیاز به بررسی بیشتر دارد.

به نظرم جناب آقای دکتر ولایتی، وزیر محترم وزارت خارجه وقت، بهتر از هرکس می‌توانند ابعاد این تعارض‌ها و تضادها را توضیح دهند.
جایگاه حمایت لیبی از ایران نسبت به جنگ در بین کشورهای عربی، دادن موشک‌های اسکاد بی و اینکه آیا با موافقت شوروی، موشک‌ها به ایران داده می‌شد یا انگیزه فردی قذافی بود، جایگاه امام‌موسی صدر در جهان تشیع و در لبنان و جهان عرب و همچنین قطعیت ناپدیدشدن ایشان در لیبی، موضع امل و حزب‌الله در قبال امام‌موسی و نسبت به شخص قذافی و کوشش‌هایی که قذافی و جلود به عمل می‌آوردند تا کراهیت شدید امل و حزب‌الله بالاخص و لبنانی‌ها را به وجه عام نسبت به خودشان و ناپدیدشدن امام موسی در لیبی را تعدیل کنند، نکاتی است که جناب آقای ولایتی بهتر می‌توانند توضیح دهند.
با اجازه جناب آقای رفیق‌دوست، می‌خواهم برخی نکات ذکرشده در مصاحبه از گفته‌های هر دو جانب سرکار خانم توحیدی و جناب آقای رفیق‌دوست را بیان کنم و چند جمله‌ای بر هریک اضافه کنم، در حدی که گمان می‌کنم، می‌تواند مفید واقع شود:
- آیا رودربایستی مانع از طرح موضوع امام‌موسی شده بود. نه موضوع امام‌موسی از اولویت خارج شده بود و نه، آن‌قدر نیاز به تأمین سلاح پررنگ شده بود که موجب کنار گذاشته شدن موضوع ناپدیدشدن امام موسی شود. اینها موضوع‌های متفاوتی بودند که هریک جایگاه خودشان را داشتند و همان‌گونه که بیان شد، موضوع ناپدیدشدن امام موسی در لیبی، امر مسلمی بود و مورد توجه ویژه حضرت امام(ره) بود...
- موضوع ملاقات جناب آقای خرم با موسی کوسا و سؤال از سرنوشت امام موسی که سبب شده بود، آقای خرم را از اتاق بیرون کردند. نکته‌ای شنیدنی است، درحالی‌که سفیر (جناب آقای خرم، کاردار بود) نمی‌باید با توجه به حساسیت موضوع بی‌محابا سؤال می‌کرد. البته جناب آقای خرم از دوستان بسیار قدیمی من است و فرد محتاطی است، ولی چون مستقیما از خود ایشان نقل شده بود، توجه‌دادن به این نکته، شاید بجا بود.
- موضوع دخالت‌ندادن حزب‌الله در موضوع ناپدیدشدن امام موسی صدر که بیان شد «حزب‌الله اگر ایران می‌گفت با قذافی رابطه برقرار کنید، فوری رابطه برقرار می‌کردند و مانعی برای آنها وجود نداشت» به نظر من با دقت بیان نشده بود. گرفتن موشک از لیبی موضوع پیچیده‌ای بود و چند طرف داشت و برقراری رابطه حزب‌الله با لیبی به دستور ایران با توجه به شرایط لبنان و حساسیت حضرت امام نسبت به ناپدیدشدن امام موسی به این سادگی نبود. روابط عاطفی حزب‌الله لبنان با ایران انکارناپذیر است، ولی اینکه آنان تابع نظرات سیاسی ایران باشند، کمی جای تأمل دارد، موضوع ناپدیدشدن امام موسی فقط یک‌طرف نداشت.
- اهانت قذافی به حضرت امیرالمؤمنین، در جلسه سه‌جانبه با اسد و امام موسی می‌تواند درست باشد چون من هم چنین مواضعی (نه اهانت) را مستقیم و یا به نقل از دیگران شنیده بودم که قذافی نسبت به موضوع معاویه و حضرت امیرالمؤمنین، نظر افراطی‌ خودش را داشت.
- نقش آقای رفیقدوست در فراهم‌کردن زمینه برای گرفتن موشک از لیبی انکارناپذیر است، ولی این امر ساده‌ای نبود که با خواندن شعر «دیمه دیمه یا ابن‌الخیمه» فراهم آمده باشد. موضوعی با این اهمیت، قبل از اینکه به دلیل روابط عاطفی باشد یک امر سیاسی بود، چون نیاز به مجوز شوروی داشت. این سؤال در وزارت خارجه مطرح بود که آیا دادن موشک به ایران با مجوز شوروی بوده یا بدون مجوز بوده است. شوروی به ایران سلاح نمی‌فروخت یا سلاح استراتژیک نمی‌داد و مهم‌تر اینکه این‌چنین سلاحی نمی‌داد. آیا ممکن است باور کنیم که قذافی دیوانگی کرده و این سلاح را در اختیار ایران قرار داده است؛ سلاحی که بنا بر نقل آقای رفیقدوست که آقای هاشمی گفته «مایه عزت اسلام و مسلمین» شده است.
- نگاه گروهی در داخل که مخالف پیگیری موضوع امام موسی صدر بوده‌اند، حرف دقیقی نیست، بلکه برخی از افراد بودند که گمان می‌کردند لیبی یک کشور انقلابی است و بنابراین نمی‌خواستند خدشه‌ای به روابط ایران با این کشور به وجود‌ آید. یادمان باشد که ما صحبت از سال‌های اول و دوم بعد از پیروزی انقلاب می‌کنیم، ولی بعدها اولویت‌های دیگری وارد معادله شدند که نمونه آن ایجاد رابطه بین حزب‌الله با لیبی بود و نکات دیگری که همچنان ناگفتنی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.