فرشاد فدائیان از سینمای مستند و «جَهله» میگوید
به دستِ این و آن نگاه نکنید
آرش یعقوبی
فرشاد فدائیان تا امروز بیش از 70 فیلم ساخته است. سیبلکردن فقط یکی از آنها، ازکفدادن فرصت کشف و آگاهی نهفته در حرکت هنری اوست. پس، در گفتوگویی که به خواسته کارگردان به شکل مکتوب انجام گرفت، با گریزی به «جهله»، سعی بر این بود تا به شناخت عمیقتری از روش فیلمسازی او برسیم. اضافه کنم مستندساز در «جَهله» با بهتصویرکشیدن ساخته و پرداخته و نواخته شدن این ساز پنج هزارساله، شمایی از زندگی سازندگان و نوازندگان اهل میناب را هم به نمایش گذاشته است.
چه شد سراغ «جَهله» رفتید؟ آیا این در ادامه نگاه فرشاد فدائیان است که سراغ سوژههای کمتردیدهشده یا انسانها و مناطق مهجور میرود؟
در این دو دهه سعی کردهام همچنان به تمهای مألوفم وفادار بمانم؛ تمهایی که ردشان را تقریبا در بیشتر مستندهایم نگه داشتهام. البته هیچوقت دچار شیدایی ارزشها و سنتهای دستوپاگیر و ایستا نبودهام؛ این ارزشها آنهایی بودند که بودنشان بر نبودنشان قطعا ارجح بود؛ یکیاش ارزشهای معطوف به ساحَت طبیعت، یکیاش ارزشهای معطوف به آدمها با لحاظکردن حریمهای انسانی، یکیاش دیوار و پنجره و سقفی که در آن زندگی میکنیم. یکیاش آنچه آدمی در هر سطح و قدی از خود به جا میگذارد و به حیاتش معنا میدهد، یکیاش هم خود چیزها مستقل از ابژهشدن. ارزش جهانِ مستقل از «من»؛ منی که هنوز از درک خودش هم عاجز مانده... .
در کارهای شما تنوع موضوعی- جغرافیایی را شاهدیم. از خراسان و ترکمنصحرا تا ماسوله و کویر و حالا هم جنوب. حتی به سراغ روشنفکران هم رفتهاید. از نگاه یک سازنده، برقراری ارتباط با این طیف مهارتی خاص میطلبد. چطور با این سوژهها ارتباط مؤثر برقرار کردید، هماهنگ شدید و توانستید تصویرشان را طوری که میخواهید، ثبت کنید؟ اساسا این مهم به چه پشتوانهای نیاز دارد؟
این مائده پروپیمان، سرزمین ماست. این موهبتی است که ما در آن هستیم. بههمیندلیل ناچاریم و باید به هر کجای این جای بزرگ برویم و به اقوام و ملتهای ایرانی بپردازیم. اما اینکه چطور با اینها میتوانم فیلم بسازم، به دو سه چیز مربوط میشود؛ در کارم از هیچ آموزگاری به اندازه سوژههایم چیز یاد نگرفتهام؛ وقتی این تجربهها انباشته میشود، آخرش میشود پشتوانه. به سوژههایم همکاران من را اضافه کنید. آنها آموزگاران دوم من در هر سطحی هستند. آموختههای شخصی مرا از سینما، مردم و موضوعات، بعد از اینها بگذارید.
در مستند «جَهله» شاهدیم راوی در ابتدا، ناظر و تا حدی ساکت است. بعد خودش را نشان میدهد و به عنوان ناظر فعال در کنار سوژه قرار میگیرد و سر آخر در خانه او باقی میماند حتی زمانی که او رفته است. از نگاه سازنده، با توجه به وجود تفاوتهایی، از جمله تفاوت زبانی با سوژه، چطور به این سیر رسیدید؟
شما وقتی سلطه را میان «من» و «سوژه» تقسیم کنید و زیادی به «من»تان بها ندهید، میتوانید به جاهای مقبولی برسید. شما اگر حتی با یک حیوان مثلا گاو، خرگوش یا یک گیاه در یک گلدان، یک روز خلوت کنید به دنیایشان نزدیک شوید، با یک نگاهِ متوجه به آنها اهمیت دهید، آخرِ روز حاصلش را میبینید. اغلب ما با ذهنیت پیشساخته و با انبانی از محفوظات و قضاوتهای جهتدار و به بهانه فرعیت سوژه و اصلیت ابژه، به سراغ واقعیت میرویم. در این شک ندارم شناخت ما از جهان همواره غیرقطعی و دائمالتغییر است. اگر جز این بود وضع جهان بهتر از این بود که هست. معرفت یکجور حاصلجمع ذهن ما و بیرون ماست. ولی معیار صحت آن ذهنهایی است که مدعی خلق واقعیت ثانویه هستند آنهم در حیطهای که قرار است حیطه بازنمایی صرف نباشد، بلکه بازتاب معرفتی از جهان بیرون باشد، من به عنوان یک فیلمساز مستند با چه توش و توان و جرئتی میتوانم به سلامت ذهن خود در مواجهه با جهان و واقعیت بیرونی و بازتاب دگرگونه آن متکی باشم و آن جهان خودساخته را به عنوان یک مستند درخور اتکا، به خورد خلایق دهم؟ ما جدابافته از سوژه و با بالانگری یکجانبه، قادر نخواهیم بود دست روی اجزای
سوژهها بگذاریم. «ذهنیکردن صرف سوژه» جز معرفتی بییالودُم حاصلی ندارد. از کجا ما گرفتار توهمات خود نباشیم و نشویم؟ در کنار سوژهبودن است که- به گفته شما- سیر ملموس با سوژه ممکن میشود. ما نباید به بهانه بازتاب پیچیدگی سوژه و مثلا رخنه به ورای آنچه هست و تکیه تاموتمام به ذهنی که به کیفیت و اعتبارش میشود و باید شک کرد به حاصل کار تمامشخصی و تمامذهنی خود مهر اعتبار بزنیم.
-داستان دگرسانیِ مستندسازی و تبدیل آن از جوهره اصلی خود که ثبت و بازتابِ فیزیک جهان بود به بازتابِ صرفِ ذهن از فیزیک جهان و به ورای آن، شاید در یک وجه، همان داستان تبدیل سینماتوگراف برسون به «تئاتر فیلمشده» است.
چطور میشود با این همه تفاوت کنار سوژه بود، فاصله را با آن به حداقل رساند و صادقانه روایتگر بود؟
چه مزیتی دارد که با روحیه بیشفهمی و القای تفاوت به سوژههایمان نزدیک شویم؟ به هر تفاوتی حتی آنها که مطابق سلیقه و تفکر ما نباشند باید اهمیت داد. به حسابشان آورد و از آنها لذت برد. با این روحیه و رویه، گاردها باز و ارتباطها آسان میشود.
آشنایی یا تسلط بر قواعد سینمای داستانی چه کمکی به مستندساز میتواند بکند؟
بسته به اینکه شما چه مستندی را مستند بدانید، جوابش فرق میکند. من هرگز از نوعی از سینما چیز یاد نگرفتهام. برای من مدرسه سینما، خودِ سینما، جدای از انواع آن بوده است.
آقای فدائیان! از مستندسازی خسته نشدهاید؟! هنوز چیز تازهای هست که فرشاد فدائیان نداند یا برای دانستش ذوق داشته باشد؟
اگر فرمان حیات و ممات دست من بود برای ساخت 70 فیلم دیگر آمادگی داشتم و اما اینکه سینما به کژراهه کشانده شده، تردیدی ندارم. با وجود این، شناختن سینما تمامی ندارد و من هنوز مثل سه دهه پیش از دنبالکردن سینما لحظهای غفلت نکردهام.
شما با وجود پرکاری -بر خلاف بعضی از همکاران بنام- بیتوجه به زرقوبرق فضاهای رسانهای، بیآنکه منتظر تأیید کسی باشید، کار خودتان را کردهاید. در فضای فراوانی رسانه، برای مستندسازان امروز، چه پیشنهاداتی دارید و چه نگرشی کارگشا خواهد بود تا آنها را از مسیر اصلی منحرف نکند؟
وقت توصیهکردن من هنوز نرسیده اگر برسد هم از توصیههای اندرزگونه پرهیز میکنم. آنچه را که میکنم میتوانم توصیه کنم:
- به دستِ این و آن نگاه نکنید.
- جشنوارهها را جدی نگیرید و کار خودتان را بکنید.
- مطمئن باشید از روی باور، مستندسازی را انتخاب کردهاید.
- از شناخت کاری که میکنید (جهان و سینما) لحظهای غافل نشوید.
- به کارتان بچسبید.
- به مخاطب بیش از منتقد حرفهای اهمیت دهید. آنها هستند که بیواسطه با کارهای شما برخورد میکنند. صداقتشان باورپذیرتر و ارزیابیهایشان سرراستتر است.
- سرانجام اینکه خود را فقط در قبال مخاطب مسئول بدانید نه جشنوارهها و نه منتقدان.
هنوز هم به خاطر تلخی نگاهتان به مقوله شهر و شهرنشینی، قصد ساخت فیلمی دراینباره را ندارید و به قول معروف، نمیخواهید به شهر برگردید؟
اگر این سؤال را در 50 سال فرضی قبل میکردید، جوابش سهلتر بود، شاید هم رویهام این نبود. چهار دهه است روی روستاهای ما خاک شهر و روی شهرهای ما خاک روستا پاشیدهاند. وای بر این دو که دارند از هویت پیشینشان خالی میشوند و به ملغمهای از روستا- شهر و شهر-روستا بدل شدهاند.
چطور مستندساز میتواند «شاهدِ فعال»ِ «خشکشدنِ کاریز...» «تبدیل آبادی به تلی از خاک و...»1 باشد و همچنان سرپا بماند و بسازد؟ این همه تلخی و گزندگی جهان را چطور میتواند تاب بیاورد و از پا نیفتد؟ تجربه شما دراینباره چه میگوید؟ نگاه و عقل و دل به کجا باید وصل باشد؟
یادم میآید سالها پیش وقتی فیلم «مسافرانِ کوچکِ سفری بیانتها» را با موضوع کودکانِ کوچ بختیاری میساختم، در کنار رودخانه- بازُفت- که روزی دریایی خروشان بود و آن زمان یعنی زمان فیلمبرداری ما، به جوي كوچكي بدل شده بود، شاهد واقعهای از یک خانوارِ کوچرو بودیم که واکنش من و مرتضی پورصمدی فیلمبردار و اصغر آبگون صدابردار جز این نمیتوانست باشد که هر کدام جداجدا دور از دوربین کاشتهشده، پشت درختی و به گوشهای بخزیم و به حال خود و آنها گریه کنیم. از این اتفاقها در این سالها زیاد داشتهام، ولی مدتهاست دیگر پوستکلفت شدهام. البته این برای آن است که در کارمان بمانیم نه آن که خنثی شده باشیم. ولی البته هنوز هم گاهی دل ما به پشت درختی و گوشهای پناه میبرد، ولی عقل ما کار خودش را میکند.
جایی گفتهاید فاصلهگذاری با موضوع برایتان همیشه به نفع کار تمام شده. به فرض یک مستندساز، هنگام کار در محیطی که چندان با گروه خو نگرفتهاند اگر قرار باشد با سوژه فاصله بگذارد احتمالا صمیمیت و راحتی مدنظر را از کف داده. حدومرز این فاصله کجاست؟ با چه بینش، منش یا ترفندی هم فضا را میتوان پیش برد و هم مطلوب را پیاده کرد؟ آیا روشی ثابت برای هر نوع مستندی در هر فضایی قابلیت اجرا دارد؟
این یک رویه و منش است تا یک ترفند. این فاصلهگذاری با موضوع نه به این معناست که تو شاخص و حاکم شوی. فاصلهگذاری، حفظ حریم است. در منش حفظ حریم، موضوع، خیلی زود با شما صمیمی میشود، شما را باور میکند و حضور شما را مزاحم تلقی نمیکند. حفظ حریم یعنی در عین نزدیکشدن به سوژه، محرمیت و حدود رابطه مخدوش نشود. شما نه عضو خانوادهاید و قرار هم نیست از خانواده باشید و شما حتی دوست خانواده هم نیستید. ازاینرو تنها راه ورود به این میهمانیهای گهگاهی یا یکباره، پیشگرفتن این رویه است. اصولا کنجکاویها و واکاویهای آشکار یک مستندساز چه در مرحله پژوهش و چه در مرحله انجام کار، خوشایند هیچکس نیست. این رویه کمک میکند رویههای شلخته و مثلا خودمانی در مواجهه با موضوع به کنار زده شود و نوعی از اخلاق در ورود به حریم موضوع، جایگزین آن شود و چون این رویه، ترفند نیست، قابلیت تسری به همه موضوعها را دارد.
پینوشت:
[1] اشاره به موضوع برخی مستندهای فرشاد فدائیان
فرشاد فدائیان تا امروز بیش از 70 فیلم ساخته است. سیبلکردن فقط یکی از آنها، ازکفدادن فرصت کشف و آگاهی نهفته در حرکت هنری اوست. پس، در گفتوگویی که به خواسته کارگردان به شکل مکتوب انجام گرفت، با گریزی به «جهله»، سعی بر این بود تا به شناخت عمیقتری از روش فیلمسازی او برسیم. اضافه کنم مستندساز در «جَهله» با بهتصویرکشیدن ساخته و پرداخته و نواخته شدن این ساز پنج هزارساله، شمایی از زندگی سازندگان و نوازندگان اهل میناب را هم به نمایش گذاشته است.
چه شد سراغ «جَهله» رفتید؟ آیا این در ادامه نگاه فرشاد فدائیان است که سراغ سوژههای کمتردیدهشده یا انسانها و مناطق مهجور میرود؟
در این دو دهه سعی کردهام همچنان به تمهای مألوفم وفادار بمانم؛ تمهایی که ردشان را تقریبا در بیشتر مستندهایم نگه داشتهام. البته هیچوقت دچار شیدایی ارزشها و سنتهای دستوپاگیر و ایستا نبودهام؛ این ارزشها آنهایی بودند که بودنشان بر نبودنشان قطعا ارجح بود؛ یکیاش ارزشهای معطوف به ساحَت طبیعت، یکیاش ارزشهای معطوف به آدمها با لحاظکردن حریمهای انسانی، یکیاش دیوار و پنجره و سقفی که در آن زندگی میکنیم. یکیاش آنچه آدمی در هر سطح و قدی از خود به جا میگذارد و به حیاتش معنا میدهد، یکیاش هم خود چیزها مستقل از ابژهشدن. ارزش جهانِ مستقل از «من»؛ منی که هنوز از درک خودش هم عاجز مانده... .
در کارهای شما تنوع موضوعی- جغرافیایی را شاهدیم. از خراسان و ترکمنصحرا تا ماسوله و کویر و حالا هم جنوب. حتی به سراغ روشنفکران هم رفتهاید. از نگاه یک سازنده، برقراری ارتباط با این طیف مهارتی خاص میطلبد. چطور با این سوژهها ارتباط مؤثر برقرار کردید، هماهنگ شدید و توانستید تصویرشان را طوری که میخواهید، ثبت کنید؟ اساسا این مهم به چه پشتوانهای نیاز دارد؟
این مائده پروپیمان، سرزمین ماست. این موهبتی است که ما در آن هستیم. بههمیندلیل ناچاریم و باید به هر کجای این جای بزرگ برویم و به اقوام و ملتهای ایرانی بپردازیم. اما اینکه چطور با اینها میتوانم فیلم بسازم، به دو سه چیز مربوط میشود؛ در کارم از هیچ آموزگاری به اندازه سوژههایم چیز یاد نگرفتهام؛ وقتی این تجربهها انباشته میشود، آخرش میشود پشتوانه. به سوژههایم همکاران من را اضافه کنید. آنها آموزگاران دوم من در هر سطحی هستند. آموختههای شخصی مرا از سینما، مردم و موضوعات، بعد از اینها بگذارید.
در مستند «جَهله» شاهدیم راوی در ابتدا، ناظر و تا حدی ساکت است. بعد خودش را نشان میدهد و به عنوان ناظر فعال در کنار سوژه قرار میگیرد و سر آخر در خانه او باقی میماند حتی زمانی که او رفته است. از نگاه سازنده، با توجه به وجود تفاوتهایی، از جمله تفاوت زبانی با سوژه، چطور به این سیر رسیدید؟
شما وقتی سلطه را میان «من» و «سوژه» تقسیم کنید و زیادی به «من»تان بها ندهید، میتوانید به جاهای مقبولی برسید. شما اگر حتی با یک حیوان مثلا گاو، خرگوش یا یک گیاه در یک گلدان، یک روز خلوت کنید به دنیایشان نزدیک شوید، با یک نگاهِ متوجه به آنها اهمیت دهید، آخرِ روز حاصلش را میبینید. اغلب ما با ذهنیت پیشساخته و با انبانی از محفوظات و قضاوتهای جهتدار و به بهانه فرعیت سوژه و اصلیت ابژه، به سراغ واقعیت میرویم. در این شک ندارم شناخت ما از جهان همواره غیرقطعی و دائمالتغییر است. اگر جز این بود وضع جهان بهتر از این بود که هست. معرفت یکجور حاصلجمع ذهن ما و بیرون ماست. ولی معیار صحت آن ذهنهایی است که مدعی خلق واقعیت ثانویه هستند آنهم در حیطهای که قرار است حیطه بازنمایی صرف نباشد، بلکه بازتاب معرفتی از جهان بیرون باشد، من به عنوان یک فیلمساز مستند با چه توش و توان و جرئتی میتوانم به سلامت ذهن خود در مواجهه با جهان و واقعیت بیرونی و بازتاب دگرگونه آن متکی باشم و آن جهان خودساخته را به عنوان یک مستند درخور اتکا، به خورد خلایق دهم؟ ما جدابافته از سوژه و با بالانگری یکجانبه، قادر نخواهیم بود دست روی اجزای
سوژهها بگذاریم. «ذهنیکردن صرف سوژه» جز معرفتی بییالودُم حاصلی ندارد. از کجا ما گرفتار توهمات خود نباشیم و نشویم؟ در کنار سوژهبودن است که- به گفته شما- سیر ملموس با سوژه ممکن میشود. ما نباید به بهانه بازتاب پیچیدگی سوژه و مثلا رخنه به ورای آنچه هست و تکیه تاموتمام به ذهنی که به کیفیت و اعتبارش میشود و باید شک کرد به حاصل کار تمامشخصی و تمامذهنی خود مهر اعتبار بزنیم.
-داستان دگرسانیِ مستندسازی و تبدیل آن از جوهره اصلی خود که ثبت و بازتابِ فیزیک جهان بود به بازتابِ صرفِ ذهن از فیزیک جهان و به ورای آن، شاید در یک وجه، همان داستان تبدیل سینماتوگراف برسون به «تئاتر فیلمشده» است.
چطور میشود با این همه تفاوت کنار سوژه بود، فاصله را با آن به حداقل رساند و صادقانه روایتگر بود؟
چه مزیتی دارد که با روحیه بیشفهمی و القای تفاوت به سوژههایمان نزدیک شویم؟ به هر تفاوتی حتی آنها که مطابق سلیقه و تفکر ما نباشند باید اهمیت داد. به حسابشان آورد و از آنها لذت برد. با این روحیه و رویه، گاردها باز و ارتباطها آسان میشود.
آشنایی یا تسلط بر قواعد سینمای داستانی چه کمکی به مستندساز میتواند بکند؟
بسته به اینکه شما چه مستندی را مستند بدانید، جوابش فرق میکند. من هرگز از نوعی از سینما چیز یاد نگرفتهام. برای من مدرسه سینما، خودِ سینما، جدای از انواع آن بوده است.
آقای فدائیان! از مستندسازی خسته نشدهاید؟! هنوز چیز تازهای هست که فرشاد فدائیان نداند یا برای دانستش ذوق داشته باشد؟
اگر فرمان حیات و ممات دست من بود برای ساخت 70 فیلم دیگر آمادگی داشتم و اما اینکه سینما به کژراهه کشانده شده، تردیدی ندارم. با وجود این، شناختن سینما تمامی ندارد و من هنوز مثل سه دهه پیش از دنبالکردن سینما لحظهای غفلت نکردهام.
شما با وجود پرکاری -بر خلاف بعضی از همکاران بنام- بیتوجه به زرقوبرق فضاهای رسانهای، بیآنکه منتظر تأیید کسی باشید، کار خودتان را کردهاید. در فضای فراوانی رسانه، برای مستندسازان امروز، چه پیشنهاداتی دارید و چه نگرشی کارگشا خواهد بود تا آنها را از مسیر اصلی منحرف نکند؟
وقت توصیهکردن من هنوز نرسیده اگر برسد هم از توصیههای اندرزگونه پرهیز میکنم. آنچه را که میکنم میتوانم توصیه کنم:
- به دستِ این و آن نگاه نکنید.
- جشنوارهها را جدی نگیرید و کار خودتان را بکنید.
- مطمئن باشید از روی باور، مستندسازی را انتخاب کردهاید.
- از شناخت کاری که میکنید (جهان و سینما) لحظهای غافل نشوید.
- به کارتان بچسبید.
- به مخاطب بیش از منتقد حرفهای اهمیت دهید. آنها هستند که بیواسطه با کارهای شما برخورد میکنند. صداقتشان باورپذیرتر و ارزیابیهایشان سرراستتر است.
- سرانجام اینکه خود را فقط در قبال مخاطب مسئول بدانید نه جشنوارهها و نه منتقدان.
هنوز هم به خاطر تلخی نگاهتان به مقوله شهر و شهرنشینی، قصد ساخت فیلمی دراینباره را ندارید و به قول معروف، نمیخواهید به شهر برگردید؟
اگر این سؤال را در 50 سال فرضی قبل میکردید، جوابش سهلتر بود، شاید هم رویهام این نبود. چهار دهه است روی روستاهای ما خاک شهر و روی شهرهای ما خاک روستا پاشیدهاند. وای بر این دو که دارند از هویت پیشینشان خالی میشوند و به ملغمهای از روستا- شهر و شهر-روستا بدل شدهاند.
چطور مستندساز میتواند «شاهدِ فعال»ِ «خشکشدنِ کاریز...» «تبدیل آبادی به تلی از خاک و...»1 باشد و همچنان سرپا بماند و بسازد؟ این همه تلخی و گزندگی جهان را چطور میتواند تاب بیاورد و از پا نیفتد؟ تجربه شما دراینباره چه میگوید؟ نگاه و عقل و دل به کجا باید وصل باشد؟
یادم میآید سالها پیش وقتی فیلم «مسافرانِ کوچکِ سفری بیانتها» را با موضوع کودکانِ کوچ بختیاری میساختم، در کنار رودخانه- بازُفت- که روزی دریایی خروشان بود و آن زمان یعنی زمان فیلمبرداری ما، به جوي كوچكي بدل شده بود، شاهد واقعهای از یک خانوارِ کوچرو بودیم که واکنش من و مرتضی پورصمدی فیلمبردار و اصغر آبگون صدابردار جز این نمیتوانست باشد که هر کدام جداجدا دور از دوربین کاشتهشده، پشت درختی و به گوشهای بخزیم و به حال خود و آنها گریه کنیم. از این اتفاقها در این سالها زیاد داشتهام، ولی مدتهاست دیگر پوستکلفت شدهام. البته این برای آن است که در کارمان بمانیم نه آن که خنثی شده باشیم. ولی البته هنوز هم گاهی دل ما به پشت درختی و گوشهای پناه میبرد، ولی عقل ما کار خودش را میکند.
جایی گفتهاید فاصلهگذاری با موضوع برایتان همیشه به نفع کار تمام شده. به فرض یک مستندساز، هنگام کار در محیطی که چندان با گروه خو نگرفتهاند اگر قرار باشد با سوژه فاصله بگذارد احتمالا صمیمیت و راحتی مدنظر را از کف داده. حدومرز این فاصله کجاست؟ با چه بینش، منش یا ترفندی هم فضا را میتوان پیش برد و هم مطلوب را پیاده کرد؟ آیا روشی ثابت برای هر نوع مستندی در هر فضایی قابلیت اجرا دارد؟
این یک رویه و منش است تا یک ترفند. این فاصلهگذاری با موضوع نه به این معناست که تو شاخص و حاکم شوی. فاصلهگذاری، حفظ حریم است. در منش حفظ حریم، موضوع، خیلی زود با شما صمیمی میشود، شما را باور میکند و حضور شما را مزاحم تلقی نمیکند. حفظ حریم یعنی در عین نزدیکشدن به سوژه، محرمیت و حدود رابطه مخدوش نشود. شما نه عضو خانوادهاید و قرار هم نیست از خانواده باشید و شما حتی دوست خانواده هم نیستید. ازاینرو تنها راه ورود به این میهمانیهای گهگاهی یا یکباره، پیشگرفتن این رویه است. اصولا کنجکاویها و واکاویهای آشکار یک مستندساز چه در مرحله پژوهش و چه در مرحله انجام کار، خوشایند هیچکس نیست. این رویه کمک میکند رویههای شلخته و مثلا خودمانی در مواجهه با موضوع به کنار زده شود و نوعی از اخلاق در ورود به حریم موضوع، جایگزین آن شود و چون این رویه، ترفند نیست، قابلیت تسری به همه موضوعها را دارد.
پینوشت:
[1] اشاره به موضوع برخی مستندهای فرشاد فدائیان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.