ایوانفِ «چخوف»، روایت زوال و ملال
محمدحسن خدائی
پس از پنج سال بار دیگر امیررضا کوهستانی خوانش خود از «ایوانفِ» چخوف را بر صحنه تماشاخانه ایرانشهر آورده است؛ خوانشی نابهنگام و البته شخصی که تمنای معاصرشدن دارد برای اینجا و اکنون ما؛ خوانشی متفاوت با ایوانفِ سال 1877 چخوف که در دو هفته برای تئاتر کُرش مسکو نوشته شد و بعدها در سنپترزبورگ با تغییراتی به اجرا درآمد. کوهستانی ایوانف را از عناصر محلی و تاریخی روسیه قرن نوزدهم پیراسته است؛ روسیهای گرفتارِ ایدئولوژی رسمی «سنت، اشرافیت، ملیت» که سرگردان است میان سنت روسی و تجدد غربی. روسیه ناکام از اصلاحات فراگیر دهه 1860 تزار آلکساندر دوم در قالب «آزادی سرفها، ایجاد حاکمیت محلی زمستووها، اصلاح نظام قضائی برمبنای الگوهای غربی، وضع قانون جزائی جدید و حتی برنامهریزی برای تاسیس یک مجلس انتخابی یا دوما» که متفکران رادیکال روس را کفایت نمیکند و در نهایت به ترور تزار در سال 1881 منتهی میشود. روسیهای که بعد از ترور، گرفتار سرکوبهای آلکساندر سوم میشود. پسر تزار مقتول پس از بهقدرترسیدن مشغول به قلعوقمع سازمانهای انقلابی و برچیدن بساط اصلاحات و آزادیهای مدنی میشود. ایوانفِ کوهستانی اما از این تاریخیت و انضمامیبودن فاصله میگیرد تا مناسبات و روابط شخصیتها، بازنمایی معاصر «امر روزمره» باشد. همان ابتذال گریزناپذیر که زندگی را از معنا تهی میکند و ملال میآفریند. در این فروکاستن امر انضمامی است که امر انتزاعی مشغول بازنمایی ملال عصر حاضر میشود؛ ملالی که «امتیاز» انسان مدرن است و فرق او با اشیا و حیوانات و انسان پیشامدرن. ازاینباب، کوهستانی با صحنهآرایی انتزاعی و بازنمایی روابط انتزاعیشده، با تقلیل امر تاریخی مستتر در «ایوانف» چخوف، به ملال امکان بهصحنهآمدنی خلاقانه میدهد؛ ملالی که «بر پیشفرض فاعلیت، یعنی خودآگاهی، استوار است». ایوانفِ کوهستانی از این عاملیت دست شسته است یا حداقل آن را تبدیل کرده به عاملیتی منفعل. حسن معجونی در قامت ایوانف، با آن سنگینی و رخوت و بیتحرکی، بهترین انتخاب است برای این انفعال شدتیافته. ایوانف معجونی، به نظر استعارهای است از کسانی که بیکنشی و سترونی را انتخاب کرده و دیگر دست به عمل نمیزنند؛ همان کسانی که گاهی از سر استیصال، خشمی میورزند و بر سر رقیبان خود فریاد هم میزنند، اما توان تغییر مسیر زندگی و حرکتکردن را ندارند و مانند اشیا گرفتار سکون و زوالند. البته میتوان از منظری دیگر به این بیکنشی نظر افکند؛ آن هنگام که بیکنشی ایوانف، نوعی انتخاب رادیکال و مقاومت است. آگامبن در جُستار کوتاهِ «در باب آنچه نمیتوانیم کرد» متذکر میشود که «... انسان امروز توانایی خود را باور کرده و «بیخیال، مسئلهای نیستِ» سرخوشانهاش و «تو میتوانی»ی غیرمسئولانهاش را تکرار میکند، آنهم درست وقتی باید بفهمد که بهحدی نگفته و نشنفته محکوم نیروها و روندهاییست که تسلط خود را بر آنها از دست داده است. او چشمها را نه بر تواناییهاش که بر ناتواناییهاش بسته است؛ نه بر آنچه که میتواند بکند، بل بر آنچه نمیتواند، یا میتواند نکند». از این منظر، حتی آن پایان رخوتناک و بدون مرگ/ خودکشی در روایتِ ایوانفِ کوهستانی، میتواند شهادتدادنی باشد بر ناتوانیها، بر توان انجامندادنها. «ایوانفِ چخوف»، میان کنش و ملال، جانب ملال را میگیرد؛ ملال که همان غیبت معنای شخصی است در جایی که زندگی بههرحال بیمعنا شده و باید معنایی بیابد و از شر تهیبودن زمان رها شود و چه چیزی بهتر از فناوری مدرن برای پرکردن این تهیبودن زمان. لارس اسوِندسن در کتابِ «فلسفه ملال» در اینباره میگوید: «مسئله اینجاست که فناوری مدرن هرروز بیش از پیش ما را به ناظران و مصرفکنندگان منفعل تبدیل میکند و هرچه میگذرد، از اینکه بازیگری فعال باشیم بیشتر فاصله میگیریم. این مسئله ما را به کمبود معنا دچار میکند». ایوانف کوهستانی، شخصیتهایی چون ایوانف، کوسیخ، مارتا و... را چنان بر صحنه، نمایش میدهد که مدام مشغول گجتهای شخصی و مدرن هستند، آنهم در حال مصرف اطلاعات، از طریق فناوری مدرن موبایل و واکمن برای یافتن معنایی برای زندگی. ویکتور تراس در کتاب تاریخ ادبیات روس مینویسد: «اندوه او برخاسته از گناهان کوچکی است که سنگینی گناهان بزرگ را ندارد اما زندگی انسان را دشوار میکند، خودکامگی، بیتوجهی به دیگران، بیوفایی، پیمانشکنی، بداخلاقی. خشم چخوف از این گناهان با شعلهای یکنواخت میسوزد ولی هرگز به حد انفجار نمیرسد». شاید در قبال ایوانف چخوف، باید از به حد انفجاررسیدن صحبت کرد در جاییکه او خود را میکشد. همان انتحاری که پس از مرگ «آنا» او را گرفتار وجدانی معذب میکند، اما در روایتِ کوهستانی، بیکنشی ایوانف در انتها، نشان از تغییر مناسبات اخلاقی زمانه ماست. حالا میتوان با وجدان معذب بهنوعی کنار آمد و بهجای انتخاب اخلاقی مرگ، ملالِ زندگی را برگزید؛ ملالی که همچنان میان گجتها، آموختن زبان انگلیسی به قصد مهاجرت و مصاحبتهای بیسروته روزگار، تحملپذیر میشود؛ ملالی که هیچ نیست الا تفوق تمامعیار امر مبتذل روزمره. طراحی صحنه کمینهگرایانه ایوانف، هرچهبیشتر تفاوت مابینِ فضای داخلی و بیرونی را کمرنگ کرده و حسِ هراسناکِ خلأ و تهیبودگی را منتقل میکند. دیگر از آن طراحی فضاهای چخوفی، خبری نیست؛ آن باغها، ساختمانهای دوطبقه روستایی و عمارتها. اینجا بیشتر با فضاهای داخلی مواجه هستیم. ایوانف معاصر ما، دیگر آنچنان امکان تجربه فضاهای بیرونی را ندارد. چراکه پیشتر، بورژوازی آن فضاها را از دسترس خارج کرده است. همچنان که عنوان «عضو دائمی شورای امور روستایی»، زمانهاش گذشته. روایت مینیمالیستی ایوانف، روح زمانه خود را بهتر بازمیتاباند. زیستن سرخوشانه با ملال، مشغولیت با تکنولوژی و صدالبته توهم کاریکردن در زمانهای که هر نوع کنشورزی رادیکال به میانجی ساختارهای قدرت و سرمایه، ناممکن شده است. ایوانف شمایل «مرد زیادی» روس است. همان «هرکس» که شباهت غریبی به روشنفکرانِ سترون ماقبل انقلاب اکتبر دارد. یک مقروضِ بیآرمان. کسی که از زن کلیمی مسلولش که در اوج آرمانگرایی با او وصلت کرده، به تنگ آمده و عاشق ساشای جوان شده است. مردی که اقتدار از کف داده و اوج این استیصال را میتوان در صحنهای مشاهده کرد که بورکین مباشر، در اتاق خواب ایوانف، مشغول تهیه کباب است. یک مضحکه غمبار از نمایش زوال و تهیگشتگی و ملال.
پس از پنج سال بار دیگر امیررضا کوهستانی خوانش خود از «ایوانفِ» چخوف را بر صحنه تماشاخانه ایرانشهر آورده است؛ خوانشی نابهنگام و البته شخصی که تمنای معاصرشدن دارد برای اینجا و اکنون ما؛ خوانشی متفاوت با ایوانفِ سال 1877 چخوف که در دو هفته برای تئاتر کُرش مسکو نوشته شد و بعدها در سنپترزبورگ با تغییراتی به اجرا درآمد. کوهستانی ایوانف را از عناصر محلی و تاریخی روسیه قرن نوزدهم پیراسته است؛ روسیهای گرفتارِ ایدئولوژی رسمی «سنت، اشرافیت، ملیت» که سرگردان است میان سنت روسی و تجدد غربی. روسیه ناکام از اصلاحات فراگیر دهه 1860 تزار آلکساندر دوم در قالب «آزادی سرفها، ایجاد حاکمیت محلی زمستووها، اصلاح نظام قضائی برمبنای الگوهای غربی، وضع قانون جزائی جدید و حتی برنامهریزی برای تاسیس یک مجلس انتخابی یا دوما» که متفکران رادیکال روس را کفایت نمیکند و در نهایت به ترور تزار در سال 1881 منتهی میشود. روسیهای که بعد از ترور، گرفتار سرکوبهای آلکساندر سوم میشود. پسر تزار مقتول پس از بهقدرترسیدن مشغول به قلعوقمع سازمانهای انقلابی و برچیدن بساط اصلاحات و آزادیهای مدنی میشود. ایوانفِ کوهستانی اما از این تاریخیت و انضمامیبودن فاصله میگیرد تا مناسبات و روابط شخصیتها، بازنمایی معاصر «امر روزمره» باشد. همان ابتذال گریزناپذیر که زندگی را از معنا تهی میکند و ملال میآفریند. در این فروکاستن امر انضمامی است که امر انتزاعی مشغول بازنمایی ملال عصر حاضر میشود؛ ملالی که «امتیاز» انسان مدرن است و فرق او با اشیا و حیوانات و انسان پیشامدرن. ازاینباب، کوهستانی با صحنهآرایی انتزاعی و بازنمایی روابط انتزاعیشده، با تقلیل امر تاریخی مستتر در «ایوانف» چخوف، به ملال امکان بهصحنهآمدنی خلاقانه میدهد؛ ملالی که «بر پیشفرض فاعلیت، یعنی خودآگاهی، استوار است». ایوانفِ کوهستانی از این عاملیت دست شسته است یا حداقل آن را تبدیل کرده به عاملیتی منفعل. حسن معجونی در قامت ایوانف، با آن سنگینی و رخوت و بیتحرکی، بهترین انتخاب است برای این انفعال شدتیافته. ایوانف معجونی، به نظر استعارهای است از کسانی که بیکنشی و سترونی را انتخاب کرده و دیگر دست به عمل نمیزنند؛ همان کسانی که گاهی از سر استیصال، خشمی میورزند و بر سر رقیبان خود فریاد هم میزنند، اما توان تغییر مسیر زندگی و حرکتکردن را ندارند و مانند اشیا گرفتار سکون و زوالند. البته میتوان از منظری دیگر به این بیکنشی نظر افکند؛ آن هنگام که بیکنشی ایوانف، نوعی انتخاب رادیکال و مقاومت است. آگامبن در جُستار کوتاهِ «در باب آنچه نمیتوانیم کرد» متذکر میشود که «... انسان امروز توانایی خود را باور کرده و «بیخیال، مسئلهای نیستِ» سرخوشانهاش و «تو میتوانی»ی غیرمسئولانهاش را تکرار میکند، آنهم درست وقتی باید بفهمد که بهحدی نگفته و نشنفته محکوم نیروها و روندهاییست که تسلط خود را بر آنها از دست داده است. او چشمها را نه بر تواناییهاش که بر ناتواناییهاش بسته است؛ نه بر آنچه که میتواند بکند، بل بر آنچه نمیتواند، یا میتواند نکند». از این منظر، حتی آن پایان رخوتناک و بدون مرگ/ خودکشی در روایتِ ایوانفِ کوهستانی، میتواند شهادتدادنی باشد بر ناتوانیها، بر توان انجامندادنها. «ایوانفِ چخوف»، میان کنش و ملال، جانب ملال را میگیرد؛ ملال که همان غیبت معنای شخصی است در جایی که زندگی بههرحال بیمعنا شده و باید معنایی بیابد و از شر تهیبودن زمان رها شود و چه چیزی بهتر از فناوری مدرن برای پرکردن این تهیبودن زمان. لارس اسوِندسن در کتابِ «فلسفه ملال» در اینباره میگوید: «مسئله اینجاست که فناوری مدرن هرروز بیش از پیش ما را به ناظران و مصرفکنندگان منفعل تبدیل میکند و هرچه میگذرد، از اینکه بازیگری فعال باشیم بیشتر فاصله میگیریم. این مسئله ما را به کمبود معنا دچار میکند». ایوانف کوهستانی، شخصیتهایی چون ایوانف، کوسیخ، مارتا و... را چنان بر صحنه، نمایش میدهد که مدام مشغول گجتهای شخصی و مدرن هستند، آنهم در حال مصرف اطلاعات، از طریق فناوری مدرن موبایل و واکمن برای یافتن معنایی برای زندگی. ویکتور تراس در کتاب تاریخ ادبیات روس مینویسد: «اندوه او برخاسته از گناهان کوچکی است که سنگینی گناهان بزرگ را ندارد اما زندگی انسان را دشوار میکند، خودکامگی، بیتوجهی به دیگران، بیوفایی، پیمانشکنی، بداخلاقی. خشم چخوف از این گناهان با شعلهای یکنواخت میسوزد ولی هرگز به حد انفجار نمیرسد». شاید در قبال ایوانف چخوف، باید از به حد انفجاررسیدن صحبت کرد در جاییکه او خود را میکشد. همان انتحاری که پس از مرگ «آنا» او را گرفتار وجدانی معذب میکند، اما در روایتِ کوهستانی، بیکنشی ایوانف در انتها، نشان از تغییر مناسبات اخلاقی زمانه ماست. حالا میتوان با وجدان معذب بهنوعی کنار آمد و بهجای انتخاب اخلاقی مرگ، ملالِ زندگی را برگزید؛ ملالی که همچنان میان گجتها، آموختن زبان انگلیسی به قصد مهاجرت و مصاحبتهای بیسروته روزگار، تحملپذیر میشود؛ ملالی که هیچ نیست الا تفوق تمامعیار امر مبتذل روزمره. طراحی صحنه کمینهگرایانه ایوانف، هرچهبیشتر تفاوت مابینِ فضای داخلی و بیرونی را کمرنگ کرده و حسِ هراسناکِ خلأ و تهیبودگی را منتقل میکند. دیگر از آن طراحی فضاهای چخوفی، خبری نیست؛ آن باغها، ساختمانهای دوطبقه روستایی و عمارتها. اینجا بیشتر با فضاهای داخلی مواجه هستیم. ایوانف معاصر ما، دیگر آنچنان امکان تجربه فضاهای بیرونی را ندارد. چراکه پیشتر، بورژوازی آن فضاها را از دسترس خارج کرده است. همچنان که عنوان «عضو دائمی شورای امور روستایی»، زمانهاش گذشته. روایت مینیمالیستی ایوانف، روح زمانه خود را بهتر بازمیتاباند. زیستن سرخوشانه با ملال، مشغولیت با تکنولوژی و صدالبته توهم کاریکردن در زمانهای که هر نوع کنشورزی رادیکال به میانجی ساختارهای قدرت و سرمایه، ناممکن شده است. ایوانف شمایل «مرد زیادی» روس است. همان «هرکس» که شباهت غریبی به روشنفکرانِ سترون ماقبل انقلاب اکتبر دارد. یک مقروضِ بیآرمان. کسی که از زن کلیمی مسلولش که در اوج آرمانگرایی با او وصلت کرده، به تنگ آمده و عاشق ساشای جوان شده است. مردی که اقتدار از کف داده و اوج این استیصال را میتوان در صحنهای مشاهده کرد که بورکین مباشر، در اتاق خواب ایوانف، مشغول تهیه کباب است. یک مضحکه غمبار از نمایش زوال و تهیگشتگی و ملال.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.