|

تئاتر نمی‌تواند سیاسی نباشد

این روزها، نمایش «مده‌آ» به کارگردانی شهاب آگاهی، در مرکز مطالعات اجرائی قشقایی در حال اجراست؛ نمایشی که در قالب پروژه تبادل، براساس پژوهش‌هایی روی لالایی‌های بومی، مویه‌های باستانی کردی و مراسم زار در جنوب ایران اجرا می‌شود؛ پروژه‌ای که سعی دارد با برگزاری کارگاه‌ها و گفت‌وگوهای پژوهشی و برگزاری مراسم گدرینگ‌های لالایی و سوگواره و عاشقانه در کنار اجرای «مده‌آ» با تکیه بر پشتوانه‌های بازیگری و موسیقایی، تئاترورزیدن را تجربه کند. در ادامه، گفت‌وگو با شهاب آگاهی، کارگردان این نمایش را می‌خوانید:

چطور این گونه اجرائی را انتخاب کردید؟ چه پیشینه‌ای گروه شما را به سمت این شکل از اجرا پیش برد؟
آشنایی من با تئاتر به شکل سیستماتیک نبود، من در رشته دیگری درس می‌خواندم و بعد در دانشگاه با تئاتر آشنا شدم البته سابقه تئاتری کمی در خانواده ما هست، پدرم سال‌های پیش از انقلاب و پس از آن تئاتر خیابانی کار می‌کرد. قبل از اینکه با این متدولوژی آشنا شوم ما به سمت گونه‌ای از اجرا می‌رفتیم که در آن، بازیگر نقش مهمی داشت، همان‌طور که گروتفسکی و باربارا هم پیش از آن بر این متد تأکید کرده بودند. پس از حضور در چند کارگاه، با شیوه استانیفسکی و گروه گارجنیدزه آشنا شدم که مدل‌های اجرائی در تمرین‌هایشان، سدهای بیشتری از پيش‌روي بازیگر برمی‌داشت و برای من به‌شخصه مراسم‌وارگی و آیین‌وارگی‌اش، جذاب بود. بعد از آن کارگاه شروع به تمرین این شیوه اجرائی در دانشگاه شریف کردیم. «مده‌آ» یک‌جورهایی از دل آن تمرین‌های دانشگاهی درآمد و بعدها گروه ما کم‌کم از همان‌جا شکل گرفت.
آنچه در اجراهای شما به چشم می‌آید، یک‌جور منظر باختینی دارد؛ کارناوال‌گرایی، چندصدایی و تکثر صداها و بینامتنیت میان دو متن موسیقی و اجرای تئاتری.
نمی‌شود گفت تحت اندیشه باختین این گونه اجرائی شکل گرفته، ولی این فرهنگ گفت‌وگویی و چندصدایی و المان‌های دیگر منظر باختین در این مدل کار اجرائی وجود دارد و سوار بر آن شیوه نظری است. کتابی به نام «hidden territories» هست که شامل نظریات استانیفسکی درباره تئاترش است. استانیفسکی، در آن کتاب یک‌سری کدهایی می‌دهدکه نزدیک به منظر نظری باختین است، اما به‌قطعیت نمی‌توان گفت براساس اصول نظری باختین کار می‌کند. این‌جور تئاتر، زمانی در لهستان شیوع پیدا کرد که کمونیسم یک‌جور صدای واحد را به وجود آورده بود و همه را هم‌شکل و هم‌صدا می‌خواست و استانیفسکی با این شیوه اجرائی، صدای خرده‌فرهنگ‌ها را بیرون کشید و مقابل هم قرار داد. مکانیسم اجرائی ما هم این چندصدایی‌شدن و جسمانی‌شدن موسیقی‌ها، چنین بابی را باز می‌کند به‌علاوه اینکه موسیقی، اولین و بی‌واسطه‌ترین اتفاقی است که اتحادی بین اجراگر و تماشاچی برقرار می‌کند.
این شیوه اجرائی درام‌های بزرگ در این چند تئاتری که بر صحنه برده‌اید، از سوی تماشاگرچه جوابی گرفته؟
منظورت از شیوه اجرائی چیست؟
منظورم شیوه اجرائی‌ای است که در آن درام به معنای کلاسیک آن، تسلط ندارد، درام مدام شکسته می‌شود و با بدن‌ها و آواها، روایت تکه‌تکه‌ای از درام می‌بینیم. این‌گونه روایت درام‌های بزرگ برای تماشاگر تا چه حد جذابیت دارد؟
ما خیلی به این قائلیم كه بدن، درام دارد، موسیقی، درام دارد و قاعدتا متن اجرائی هم درام دارد. چیزی که در تمرین‌ها، بر آن تأکید داریم، این است اتفاقا برای اینکه اثرگذاری درام بیشتر شود، نیاز هست مدام از آن آشنایی‌زدایی شود؛ اینکه چطور می‌شود صحنه‌ای از مده‌آ را در دیالکتیک لالایی و آیین زار پیش برد؟ کمااینکه خیلی صحنه‌هایمان را فشرده می‌کنیم، چراکه اگر بخواهیم فقط صحنه اول مده‌آ را اجرا کنیم، حداقل نیم‌ساعت زمان می‌خواهد. از روز اول که کار کردیم من با مهدی اعتمادسعید خیلی بحث می‌کردم این جنس از تئاتر همان‌طور که در لهستان با گروتوفسکی اتفاق افتاده و مخاطبان خودش را با سؤال‌های خاص آنها دارد، به درد کسی می‌خورد که سؤال خاصی درباره یک تئاتر خاص دارد و به یک ملال‌زدگی در فرم‌های شایع تئاتر رسیده که خوشبختانه از این‌دست آدم‌ها دورمان جمع شدند و توانستیم به کار ادامه دهیم. اما اینکه چه مخاطبی می‌تواند این اجرا را ببیند، به این قائلم این جنس از تئاتر مال همه مردم شهر است چون ما در اجراهایمان روی آیین‌ها و موسیقی‌هایی که دیگر وجود ندارد، تأکید می‌کنیم و اتفاقا این جنس از تئاتر را به شهری‌هایی که منزوی‌اند و مدام دارند حوزه شخصی‌شان را گسترش می‌دهند، پیشنهاد می‌دهیم؛ آنهایی که پیشنهادهایشان برای زندگی، دارد کم‌وکمتر می‌شود. درواقع ما داریم به نیازی جواب می‌دهیم. قاعدتا حرکت‌های اولیه این شیوه اجرائی سخت است؛ اینکه بتوانیم از مردم بازخورد بگیریم. اما ما گروه نسبتا موفقی در تولیداتمان بوده‌ایم، «مردگان» در اجرای عمومی‌اش با اقبال مواجه شد و در جشنواره تئاتر فجر، بازخورد خوبی داشت ولی به نظرم، راه زیادی در پیش داریم تا آن اتفاقی که می‌خواهیم، بیفتد. در آن بیانیه هم داریم که می‌خواهیم ما با تئاتر چه‌کار کنیم؟ من فقط در این شیوه اجرائی کار نکردم؛ هم بازی کردم و هم چند نمایش را کارگردانی کرده‌ام.
به نظرم، تئاتر باید آن دنیای آلترناتیو را پیشنهاد دهد، تئاتر باید یک پیشنهاد جدید در خودش داشته باشد؛ یک پیشنهاد، چه در حس‌وحال، چه در اتمسفر و چه حتی در زندگی‌کردن و روش برخورد با مسائل، وگرنه ضرورتش را نمی‌فهمم. تمام اجراهایی که داشتید؛ «مکبث»، «مده‌آ»، «وقتی ما مردگان برمی‌خیزیم» روی متن‌های اصلی تاریخ ادبیات نمایشی بوده؛ یک‌جور بازی‌کردن با درام‌های بزرگ.رویکرد من در گروه دراماتورژی این بوده که چون موسیقی ما آن حالت مراسم‌واره را دارد، باید به سمت کنش‌هایی برویم که دارد خودش را با آرکی‌تایپ‌ها طرف می‌کند و آرکی‌تایپ‌ها را ما در متن‌های بزرگ تجربه کرده‌ایم البته شاید در قصه‌ها هم پیدا شوند. همیشه فکر می‌کنم ما «مده‌آ» و «مکبث» را اجرا رفتیم ولی هیچ‌وقت در اجراهای ما آن متن‌ها، اجرا نشد؛ بلکه الگوی آن درام‌ها را اجرا کردیم؛ چیزی که الان در ایران دارد اتفاق می‌افتد. برای مثال، «مکبث» دارد در زندگی ما اتفاق می‌افتد، تمردی که مده‌آ دارد، میلی است که وجود دارد. ما الگوی مکبث یا مده‌آ را اجرا می‌کنیم همان‌طور که در کار آینده گروه، الگوی پرومته را اجرا خواهیم کرد؛ یک‌جورهایی نگاهی تطبیقی بین شرایط خودمان و آرکی‌تایپ‌هایی که در جهان روایت‌هایی داشته‌اند.بله. مثلا در «وقتی ما مردگان برمی‌خیزیم» ایبسن، به شخصیت روبیک که در این نمایش‌نامه هست فکر کردیم و چه شخصیت‌هایی داشته‌ایم که مشابهت‌هایی با روبیک داشته باشند، پیدا کردیم؛ محصص و خیلی‌های دیگر.

این روزها، نمایش «مده‌آ» به کارگردانی شهاب آگاهی، در مرکز مطالعات اجرائی قشقایی در حال اجراست؛ نمایشی که در قالب پروژه تبادل، براساس پژوهش‌هایی روی لالایی‌های بومی، مویه‌های باستانی کردی و مراسم زار در جنوب ایران اجرا می‌شود؛ پروژه‌ای که سعی دارد با برگزاری کارگاه‌ها و گفت‌وگوهای پژوهشی و برگزاری مراسم گدرینگ‌های لالایی و سوگواره و عاشقانه در کنار اجرای «مده‌آ» با تکیه بر پشتوانه‌های بازیگری و موسیقایی، تئاترورزیدن را تجربه کند. در ادامه، گفت‌وگو با شهاب آگاهی، کارگردان این نمایش را می‌خوانید:

چطور این گونه اجرائی را انتخاب کردید؟ چه پیشینه‌ای گروه شما را به سمت این شکل از اجرا پیش برد؟
آشنایی من با تئاتر به شکل سیستماتیک نبود، من در رشته دیگری درس می‌خواندم و بعد در دانشگاه با تئاتر آشنا شدم البته سابقه تئاتری کمی در خانواده ما هست، پدرم سال‌های پیش از انقلاب و پس از آن تئاتر خیابانی کار می‌کرد. قبل از اینکه با این متدولوژی آشنا شوم ما به سمت گونه‌ای از اجرا می‌رفتیم که در آن، بازیگر نقش مهمی داشت، همان‌طور که گروتفسکی و باربارا هم پیش از آن بر این متد تأکید کرده بودند. پس از حضور در چند کارگاه، با شیوه استانیفسکی و گروه گارجنیدزه آشنا شدم که مدل‌های اجرائی در تمرین‌هایشان، سدهای بیشتری از پيش‌روي بازیگر برمی‌داشت و برای من به‌شخصه مراسم‌وارگی و آیین‌وارگی‌اش، جذاب بود. بعد از آن کارگاه شروع به تمرین این شیوه اجرائی در دانشگاه شریف کردیم. «مده‌آ» یک‌جورهایی از دل آن تمرین‌های دانشگاهی درآمد و بعدها گروه ما کم‌کم از همان‌جا شکل گرفت.
آنچه در اجراهای شما به چشم می‌آید، یک‌جور منظر باختینی دارد؛ کارناوال‌گرایی، چندصدایی و تکثر صداها و بینامتنیت میان دو متن موسیقی و اجرای تئاتری.
نمی‌شود گفت تحت اندیشه باختین این گونه اجرائی شکل گرفته، ولی این فرهنگ گفت‌وگویی و چندصدایی و المان‌های دیگر منظر باختین در این مدل کار اجرائی وجود دارد و سوار بر آن شیوه نظری است. کتابی به نام «hidden territories» هست که شامل نظریات استانیفسکی درباره تئاترش است. استانیفسکی، در آن کتاب یک‌سری کدهایی می‌دهدکه نزدیک به منظر نظری باختین است، اما به‌قطعیت نمی‌توان گفت براساس اصول نظری باختین کار می‌کند. این‌جور تئاتر، زمانی در لهستان شیوع پیدا کرد که کمونیسم یک‌جور صدای واحد را به وجود آورده بود و همه را هم‌شکل و هم‌صدا می‌خواست و استانیفسکی با این شیوه اجرائی، صدای خرده‌فرهنگ‌ها را بیرون کشید و مقابل هم قرار داد. مکانیسم اجرائی ما هم این چندصدایی‌شدن و جسمانی‌شدن موسیقی‌ها، چنین بابی را باز می‌کند به‌علاوه اینکه موسیقی، اولین و بی‌واسطه‌ترین اتفاقی است که اتحادی بین اجراگر و تماشاچی برقرار می‌کند.
این شیوه اجرائی درام‌های بزرگ در این چند تئاتری که بر صحنه برده‌اید، از سوی تماشاگرچه جوابی گرفته؟
منظورت از شیوه اجرائی چیست؟
منظورم شیوه اجرائی‌ای است که در آن درام به معنای کلاسیک آن، تسلط ندارد، درام مدام شکسته می‌شود و با بدن‌ها و آواها، روایت تکه‌تکه‌ای از درام می‌بینیم. این‌گونه روایت درام‌های بزرگ برای تماشاگر تا چه حد جذابیت دارد؟
ما خیلی به این قائلیم كه بدن، درام دارد، موسیقی، درام دارد و قاعدتا متن اجرائی هم درام دارد. چیزی که در تمرین‌ها، بر آن تأکید داریم، این است اتفاقا برای اینکه اثرگذاری درام بیشتر شود، نیاز هست مدام از آن آشنایی‌زدایی شود؛ اینکه چطور می‌شود صحنه‌ای از مده‌آ را در دیالکتیک لالایی و آیین زار پیش برد؟ کمااینکه خیلی صحنه‌هایمان را فشرده می‌کنیم، چراکه اگر بخواهیم فقط صحنه اول مده‌آ را اجرا کنیم، حداقل نیم‌ساعت زمان می‌خواهد. از روز اول که کار کردیم من با مهدی اعتمادسعید خیلی بحث می‌کردم این جنس از تئاتر همان‌طور که در لهستان با گروتوفسکی اتفاق افتاده و مخاطبان خودش را با سؤال‌های خاص آنها دارد، به درد کسی می‌خورد که سؤال خاصی درباره یک تئاتر خاص دارد و به یک ملال‌زدگی در فرم‌های شایع تئاتر رسیده که خوشبختانه از این‌دست آدم‌ها دورمان جمع شدند و توانستیم به کار ادامه دهیم. اما اینکه چه مخاطبی می‌تواند این اجرا را ببیند، به این قائلم این جنس از تئاتر مال همه مردم شهر است چون ما در اجراهایمان روی آیین‌ها و موسیقی‌هایی که دیگر وجود ندارد، تأکید می‌کنیم و اتفاقا این جنس از تئاتر را به شهری‌هایی که منزوی‌اند و مدام دارند حوزه شخصی‌شان را گسترش می‌دهند، پیشنهاد می‌دهیم؛ آنهایی که پیشنهادهایشان برای زندگی، دارد کم‌وکمتر می‌شود. درواقع ما داریم به نیازی جواب می‌دهیم. قاعدتا حرکت‌های اولیه این شیوه اجرائی سخت است؛ اینکه بتوانیم از مردم بازخورد بگیریم. اما ما گروه نسبتا موفقی در تولیداتمان بوده‌ایم، «مردگان» در اجرای عمومی‌اش با اقبال مواجه شد و در جشنواره تئاتر فجر، بازخورد خوبی داشت ولی به نظرم، راه زیادی در پیش داریم تا آن اتفاقی که می‌خواهیم، بیفتد. در آن بیانیه هم داریم که می‌خواهیم ما با تئاتر چه‌کار کنیم؟ من فقط در این شیوه اجرائی کار نکردم؛ هم بازی کردم و هم چند نمایش را کارگردانی کرده‌ام.
به نظرم، تئاتر باید آن دنیای آلترناتیو را پیشنهاد دهد، تئاتر باید یک پیشنهاد جدید در خودش داشته باشد؛ یک پیشنهاد، چه در حس‌وحال، چه در اتمسفر و چه حتی در زندگی‌کردن و روش برخورد با مسائل، وگرنه ضرورتش را نمی‌فهمم. تمام اجراهایی که داشتید؛ «مکبث»، «مده‌آ»، «وقتی ما مردگان برمی‌خیزیم» روی متن‌های اصلی تاریخ ادبیات نمایشی بوده؛ یک‌جور بازی‌کردن با درام‌های بزرگ.رویکرد من در گروه دراماتورژی این بوده که چون موسیقی ما آن حالت مراسم‌واره را دارد، باید به سمت کنش‌هایی برویم که دارد خودش را با آرکی‌تایپ‌ها طرف می‌کند و آرکی‌تایپ‌ها را ما در متن‌های بزرگ تجربه کرده‌ایم البته شاید در قصه‌ها هم پیدا شوند. همیشه فکر می‌کنم ما «مده‌آ» و «مکبث» را اجرا رفتیم ولی هیچ‌وقت در اجراهای ما آن متن‌ها، اجرا نشد؛ بلکه الگوی آن درام‌ها را اجرا کردیم؛ چیزی که الان در ایران دارد اتفاق می‌افتد. برای مثال، «مکبث» دارد در زندگی ما اتفاق می‌افتد، تمردی که مده‌آ دارد، میلی است که وجود دارد. ما الگوی مکبث یا مده‌آ را اجرا می‌کنیم همان‌طور که در کار آینده گروه، الگوی پرومته را اجرا خواهیم کرد؛ یک‌جورهایی نگاهی تطبیقی بین شرایط خودمان و آرکی‌تایپ‌هایی که در جهان روایت‌هایی داشته‌اند.بله. مثلا در «وقتی ما مردگان برمی‌خیزیم» ایبسن، به شخصیت روبیک که در این نمایش‌نامه هست فکر کردیم و چه شخصیت‌هایی داشته‌ایم که مشابهت‌هایی با روبیک داشته باشند، پیدا کردیم؛ محصص و خیلی‌های دیگر.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.