گفتوگو با هادی محقق، کارگردان فیلم «ممیرو»
در جستوجوی سینمای شاعرانه
محسن جعفریراد: در اکران گروه «هنر و تجربه» فیلم «ممیرو» در کنار فیلمهایی مثل«ماهی و گربه»، «پرویز»، «خواب تلخ»، «نیمرخها» و... جزء معدود فیلمهایی است که تناسب لازم را با تعریف «هنر» و «تجربه» دارد و برای اکران در این گروه مناسب است. هادی محقق که بهعنوان فیلم دوم خود ممیرو را در زادگاهش (شهر دهدشت- استان کهگیلویهوبویراحمد) ساخته، روایتی ضدقصه، مبتنیبر اطلاعدهی موجز و تأکید بر عناصر بصری و شاعرانه را برای پیشبرد درام انتخاب کرده است؛ فیلمی که در جشنوارههای خارجی تحسین شده ازجمله کسب جایزه بهترین فیلم از جشنوارههای بوسان کرهجنوبی، ارمنستان و جشنواره پونای هند و...- در جشنواره فجر مورد توجه منتقدان قرار گرفته و این روزها در گروه هنر و تجربه در حال اکران است. روایت محقق را از حالوهوای فیلم میخوانید.
ممیرو از فرم بصری تا شیوه روایت، خیلی بر محیط جغرافیایی شهر شما متکی است. فیلمنامه را براساس این جغرافیای خاص نوشتید یا نه، جغرافیا را براساس فیلمنامه انتخاب کردید؟
این یک رابطه دوطرفه است و نمیشود یکی را مسلط بر دیگری دانست. براساس تجربیات زیست شدهام در آن فضا و جغرافیا فیلمنامه را نوشتم و از طرف دیگر نوع موقعیت پیرمرد داستان ایجاب میکند که از این جغرافیا در فیلم استفاده شود.
ریتم کند فیلم در بیشتر صحنهها در خدمت معنازایی است. سینمای موردعلاقه شما همین نوع سینمای ضدقصه با ریتم کند است؟
همهجور فیلمی میبینم؛ از سینمای کلاسیک گرفته تا سینمای آوانگارد، اما احساس میکنم با سینمایی که ممیرو از آن تبعیت میکند، ارتباط بیشتری برقرار میکنم و فیلمهایی با ریتم کند را برای معنازایی مناسبتر میدانم؛ مثلا ممیرو بهخاطر حالوهوای داستان، باید با ریتم کند روایت میشد.
در فرم بصری فیلم از عناصر عکاسی و مبنیبر زیباییشناسی شاعرانه، بهدرستی استفاده شده و بهنوعی تصاویر، مفاهیم داستان را انتقال میدهند. اولویت شما برای تعریف داستان همین غنای فرم بصری بود؟
نمیتوان اولویتی در نظر گرفت و عناصر را از هم تفکیک کرد؛ مثلا همین فرم بصری اگر یک بازی بد را دربر میگرفت، قطعا شکست میخورد. سعی کردیم از پتانسیل فرم بصری نهایت استفاده را بکنیم.
اگر یک نمودار حسی برای پیرمرد و نوه در نظر بگیریم، یکی از ضعفها این است که به شخصیت پیرمرد کمتر نزدیک میشوید یا شخصیت نوه که بیشتر فرشتهگونه طراحی شده، درحالیکه پدربزرگ خانوادهاش را کشته و باید در برخی صحنهها رفتاری خاکستری از خود نشان دهد، اما به شکل خیر مطلق در نظر گرفته شده که همین ضعف در نقدهای برخی منتقدان دیده شد. البته توقع شخصیتپردازی کلاسیک نیست، اما باید شناسههای همدلیبرانگیزی برای نوه در نظر گرفت. نظرتان چیست؟
به اندازهای که نیاز فیلم بود، اطلاعات کافی درباره شخصیت پیرمرد داده شد. اگر بخواهیم بر مبنای قواعد سینمای کلاسیک نگاه کنیم، قطعا این ضعف وجود دارد، اما اگر فیلم را طبق محتوا و اتمسفری که دارد تبیین کنیم، ممیرو این سینما نیست. کارکردی نداشت که بیشتر از این به آن بپردازیم و آگاهانه بود که کمتر به او نزدیک شویم. برخی از زاویه ذهن خودشان فیلم را میبینند و نه زاویهای که خود فیلم بنا کرده است. اصلا یکی از ویژگیهای مهم فیلم این است که کم اطلاع میدهد. شخصیت نوه هم به نظرم در راستای متمرکزشدن بر شخصیت پدربزرگ به حد کافی پرداخت شده.
ممیرو مفاهیمی مثل متافیزیک حضور و تسلط طبیعت بر انسان را دربر میگیرد. در این زمینه هم مطالعات و تجربیاتی دارید؟
کاملا اعتقاد دارم به این قضیه و تجربیات زیستشدهای در این زمینه دارم. روابط عناصر در هستی برای من خیلی مهم است و سعی کردم آن را در فیلم لحاظ کنم.
یکی از نقاط قوت فیلم بازی کمنظیر یدالله شادمانی است که بهویژه از زبان بدن او در انتقال حس استفاده مناسبی شده. چه تمرینهایی برای رسیدن به این شکل اجرا و بازی مینیمال او داشتید؟
یک بازی خوب ناشی از یک شخصیتپردازی خوب است. پس شخصیتپردازی این پیرمرد مطلوب بوده که اجرای آن را مطلوب ارزیابی میکنید. نمیتوان یک نقش را خوب بازی کرد، ولی پرداخت خوبی نداشته باشد. ما برنامه ویژهای نداشتیم. کمکم به تعامل با هم رسیدیم؛ مثلا در جریان سفرهایی که از تهران به دهدشت داشتیم. البته خود شادمانی بهشدت همراهی کرد و خودش را تمامقد در اختیار فیلم قرار داد. اگر این بازی باورپذیر نمیشد، ممیرو عملا شکست میخورد.
ممیرو در جشنوارههای خارجیای که مورد تحسین واقع شد، بیشتر نظرات و سؤالات درباره کدام ویژگی فیلم بود؟
بیشتر درباره تصاویر شاعرانه و روایت ضدقصه آن گفتند. برایشان جالب بود در شرایطی که سینمای ایران در چند سال اخیر بیشتر با رئالیسم اجتماعی در جهان شناخته و تحسین شده، ما به روایت دیگری پرداختهایم؛ روایتی با حداقل دیالوگ و انتقال مفهوم از طریق فرم بصری.
برای تبلیغات فیلم شما وقتی اصلا دیالوگمحور نیست، بازیگر ستاره یا شناختهشده ندارد و داستان عامهپسندی نیز روایت نمیشود، چرا از شیوههای بهتری استفاده نکردید؟
هرروز از من پرسیده میشود که چرا تبلیغات ندارید. طبیعی است که تبلیغات سرمایه میخواهد که ما نداریم. این تبلیغات ضعف ما میتواند باشد. البته خیلی از منتقدان مثل شما همین که تحلیل میکنند و با نوشتههایشان در نشریات و رسانهها از فیلم حمایت کردند، باید سپاسگزار باشم. همکاران شما نیامدند کارگردان فیلم را بررسی کنند، بلکه متن فیلم را بررسی کردهاند و این خیلی خوشحالکننده است.
در نمایش فیلمها در گروه هنر و تجربه دو ضعف اساسی دیده میشود؛ اولا اینکه نوبتهای نمایش فیلمها خیلی غیرمتمرکز و نامنظم طراحی شده و برخی فیلمها تناسبی با تعاریف هنر و تجربه ندارند. در این زمینه چه دیدگاهی دارید؟
ما به هنر و تجربه اعتماد داریم. اگر غیر از این باشد که باید به همه شک کنیم، ولی خب ضعفهایی هم وجود دارد. کملطفیهایی هست. هرچند گلایهکردن فایدهای ندارد. هنر و تجربه در مواردی عجیبوغریب حرکت میکند؛ مثل نمایش کارهای اصغر فرهادی. فرهادی احترام و آبروی سینمای ایران است،اما چرا در این گروه نمایش داده میشود؟ هرچقدر هم پیگیری کردم، به نتیجه نرسیدم. فیلمهای فرهادی اکران شده و همه دیدهاند. این فرصت باید بیشتر در اختیار فیلمهای هنر و تجربه و مهجور قرار گیرد. به این شکل اصلا تعریف هنر و تجربه را مخدوش میکنند؛ مثلا فیلمهایی که چندبار اکران شدهاند، چه دلیلی دارد دوباره اکران شوند. این فضا نه در اختیار فیلم من بلکه باید در اختیار کسانی قرار داده شود که نیاز به دیدهشدن و تشویق و تحلیل و نقد دارند.
محسن جعفریراد: در اکران گروه «هنر و تجربه» فیلم «ممیرو» در کنار فیلمهایی مثل«ماهی و گربه»، «پرویز»، «خواب تلخ»، «نیمرخها» و... جزء معدود فیلمهایی است که تناسب لازم را با تعریف «هنر» و «تجربه» دارد و برای اکران در این گروه مناسب است. هادی محقق که بهعنوان فیلم دوم خود ممیرو را در زادگاهش (شهر دهدشت- استان کهگیلویهوبویراحمد) ساخته، روایتی ضدقصه، مبتنیبر اطلاعدهی موجز و تأکید بر عناصر بصری و شاعرانه را برای پیشبرد درام انتخاب کرده است؛ فیلمی که در جشنوارههای خارجی تحسین شده ازجمله کسب جایزه بهترین فیلم از جشنوارههای بوسان کرهجنوبی، ارمنستان و جشنواره پونای هند و...- در جشنواره فجر مورد توجه منتقدان قرار گرفته و این روزها در گروه هنر و تجربه در حال اکران است. روایت محقق را از حالوهوای فیلم میخوانید.
ممیرو از فرم بصری تا شیوه روایت، خیلی بر محیط جغرافیایی شهر شما متکی است. فیلمنامه را براساس این جغرافیای خاص نوشتید یا نه، جغرافیا را براساس فیلمنامه انتخاب کردید؟
این یک رابطه دوطرفه است و نمیشود یکی را مسلط بر دیگری دانست. براساس تجربیات زیست شدهام در آن فضا و جغرافیا فیلمنامه را نوشتم و از طرف دیگر نوع موقعیت پیرمرد داستان ایجاب میکند که از این جغرافیا در فیلم استفاده شود.
ریتم کند فیلم در بیشتر صحنهها در خدمت معنازایی است. سینمای موردعلاقه شما همین نوع سینمای ضدقصه با ریتم کند است؟
همهجور فیلمی میبینم؛ از سینمای کلاسیک گرفته تا سینمای آوانگارد، اما احساس میکنم با سینمایی که ممیرو از آن تبعیت میکند، ارتباط بیشتری برقرار میکنم و فیلمهایی با ریتم کند را برای معنازایی مناسبتر میدانم؛ مثلا ممیرو بهخاطر حالوهوای داستان، باید با ریتم کند روایت میشد.
در فرم بصری فیلم از عناصر عکاسی و مبنیبر زیباییشناسی شاعرانه، بهدرستی استفاده شده و بهنوعی تصاویر، مفاهیم داستان را انتقال میدهند. اولویت شما برای تعریف داستان همین غنای فرم بصری بود؟
نمیتوان اولویتی در نظر گرفت و عناصر را از هم تفکیک کرد؛ مثلا همین فرم بصری اگر یک بازی بد را دربر میگرفت، قطعا شکست میخورد. سعی کردیم از پتانسیل فرم بصری نهایت استفاده را بکنیم.
اگر یک نمودار حسی برای پیرمرد و نوه در نظر بگیریم، یکی از ضعفها این است که به شخصیت پیرمرد کمتر نزدیک میشوید یا شخصیت نوه که بیشتر فرشتهگونه طراحی شده، درحالیکه پدربزرگ خانوادهاش را کشته و باید در برخی صحنهها رفتاری خاکستری از خود نشان دهد، اما به شکل خیر مطلق در نظر گرفته شده که همین ضعف در نقدهای برخی منتقدان دیده شد. البته توقع شخصیتپردازی کلاسیک نیست، اما باید شناسههای همدلیبرانگیزی برای نوه در نظر گرفت. نظرتان چیست؟
به اندازهای که نیاز فیلم بود، اطلاعات کافی درباره شخصیت پیرمرد داده شد. اگر بخواهیم بر مبنای قواعد سینمای کلاسیک نگاه کنیم، قطعا این ضعف وجود دارد، اما اگر فیلم را طبق محتوا و اتمسفری که دارد تبیین کنیم، ممیرو این سینما نیست. کارکردی نداشت که بیشتر از این به آن بپردازیم و آگاهانه بود که کمتر به او نزدیک شویم. برخی از زاویه ذهن خودشان فیلم را میبینند و نه زاویهای که خود فیلم بنا کرده است. اصلا یکی از ویژگیهای مهم فیلم این است که کم اطلاع میدهد. شخصیت نوه هم به نظرم در راستای متمرکزشدن بر شخصیت پدربزرگ به حد کافی پرداخت شده.
ممیرو مفاهیمی مثل متافیزیک حضور و تسلط طبیعت بر انسان را دربر میگیرد. در این زمینه هم مطالعات و تجربیاتی دارید؟
کاملا اعتقاد دارم به این قضیه و تجربیات زیستشدهای در این زمینه دارم. روابط عناصر در هستی برای من خیلی مهم است و سعی کردم آن را در فیلم لحاظ کنم.
یکی از نقاط قوت فیلم بازی کمنظیر یدالله شادمانی است که بهویژه از زبان بدن او در انتقال حس استفاده مناسبی شده. چه تمرینهایی برای رسیدن به این شکل اجرا و بازی مینیمال او داشتید؟
یک بازی خوب ناشی از یک شخصیتپردازی خوب است. پس شخصیتپردازی این پیرمرد مطلوب بوده که اجرای آن را مطلوب ارزیابی میکنید. نمیتوان یک نقش را خوب بازی کرد، ولی پرداخت خوبی نداشته باشد. ما برنامه ویژهای نداشتیم. کمکم به تعامل با هم رسیدیم؛ مثلا در جریان سفرهایی که از تهران به دهدشت داشتیم. البته خود شادمانی بهشدت همراهی کرد و خودش را تمامقد در اختیار فیلم قرار داد. اگر این بازی باورپذیر نمیشد، ممیرو عملا شکست میخورد.
ممیرو در جشنوارههای خارجیای که مورد تحسین واقع شد، بیشتر نظرات و سؤالات درباره کدام ویژگی فیلم بود؟
بیشتر درباره تصاویر شاعرانه و روایت ضدقصه آن گفتند. برایشان جالب بود در شرایطی که سینمای ایران در چند سال اخیر بیشتر با رئالیسم اجتماعی در جهان شناخته و تحسین شده، ما به روایت دیگری پرداختهایم؛ روایتی با حداقل دیالوگ و انتقال مفهوم از طریق فرم بصری.
برای تبلیغات فیلم شما وقتی اصلا دیالوگمحور نیست، بازیگر ستاره یا شناختهشده ندارد و داستان عامهپسندی نیز روایت نمیشود، چرا از شیوههای بهتری استفاده نکردید؟
هرروز از من پرسیده میشود که چرا تبلیغات ندارید. طبیعی است که تبلیغات سرمایه میخواهد که ما نداریم. این تبلیغات ضعف ما میتواند باشد. البته خیلی از منتقدان مثل شما همین که تحلیل میکنند و با نوشتههایشان در نشریات و رسانهها از فیلم حمایت کردند، باید سپاسگزار باشم. همکاران شما نیامدند کارگردان فیلم را بررسی کنند، بلکه متن فیلم را بررسی کردهاند و این خیلی خوشحالکننده است.
در نمایش فیلمها در گروه هنر و تجربه دو ضعف اساسی دیده میشود؛ اولا اینکه نوبتهای نمایش فیلمها خیلی غیرمتمرکز و نامنظم طراحی شده و برخی فیلمها تناسبی با تعاریف هنر و تجربه ندارند. در این زمینه چه دیدگاهی دارید؟
ما به هنر و تجربه اعتماد داریم. اگر غیر از این باشد که باید به همه شک کنیم، ولی خب ضعفهایی هم وجود دارد. کملطفیهایی هست. هرچند گلایهکردن فایدهای ندارد. هنر و تجربه در مواردی عجیبوغریب حرکت میکند؛ مثل نمایش کارهای اصغر فرهادی. فرهادی احترام و آبروی سینمای ایران است،اما چرا در این گروه نمایش داده میشود؟ هرچقدر هم پیگیری کردم، به نتیجه نرسیدم. فیلمهای فرهادی اکران شده و همه دیدهاند. این فرصت باید بیشتر در اختیار فیلمهای هنر و تجربه و مهجور قرار گیرد. به این شکل اصلا تعریف هنر و تجربه را مخدوش میکنند؛ مثلا فیلمهایی که چندبار اکران شدهاند، چه دلیلی دارد دوباره اکران شوند. این فضا نه در اختیار فیلم من بلکه باید در اختیار کسانی قرار داده شود که نیاز به دیدهشدن و تشویق و تحلیل و نقد دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.