|

سنت‌گرایی در طب نقاب یا درمان!؟

نادر اربابی

چند سالی است که گرایش و اقبال به طب سنتی در جامعه ما فزونی گرفته و توجه افراد زیادی از طبقات مختلف جامعه را به خود معطوف کرده است. این گرایش فقط خود را در مراجعه زیاد به طبیبان مدعی نشان نداده بلکه طب سنتی به موازات حضور در فضای درمانی و طبابت، یک جریان اجتماعی دربرگیرنده حجم بالایی از ادبیات خاص خود در محیط مکتوب، رسانه و دنیای مجازی بوده است. چنین جریانی مانند هر پدیده دیگری باعث دامن‌زدن به بحث‌های زیادی در حاشیه خود اعم از مخالف یا موافق شده است. اما اغلب محتوای بحث‌ها عمدتا حول درستی یا نادرستی خود جریان یعنی گرایش یا عدم گرایش به طب سنتی بوده و چیزی که کمتر به آن توجه می‌شده، عنایت به ریشه‌های اصلی جریان و دنبال‌کردن رد پای مسئله در حیطه اندیشه و فکر و ملاحظه آن در آیینه فرهنگ بوده است. بهتر است قبل از هر چیز روشن شود از نظر نویسنده این مقاله بین گرایش به طب سنتی و سنتی‌گرایی در طب فرق فارقی است و آنچه این نوشته در پی نقد آن است نه خود طب سنتی که جزئی از میراث گران‌قدر ایرانی- اسلامی ماست و مثل هر میراث دیگری باید قدر آن را دانست و از مواهب آن بهره برد بلکه نوک پیکان نقد متوجه روشی است که به این گنجینه پرداخته می‌شود و در آن به جای رویکرد علمی و تحقیقی با رویکرد سنتی و اغلب غیرعلمی و غیرانتقادی به آن پرداخته می‌شود. امروزه در همه دنیا تمایلی به استفاده از دستاورد گذشتگان در زمینه طبابت و درمان وجود دارد ولی نکته این است که در همه آنها مطلب، هنگامی پذیرفته می‌شود که با روش‌های علمی مبتنی بر تجربه و مشاهده، تأیید شده باشد. نکته‌ای که متأسفانه در رویکرد ما به طب سنتی به آن توجهی نمی‌شود و از قضا بزنگاه و مرکز ثقل بحث ما همین است. تفاوت عمده‌ای که بین رویکرد سنتی و رویکرد مدرن به دانش وجود دارد، عمدتا در روش آنهاست؛ در گذشته رویکرد به علم بیشتر جنبه نظری و فلسفی داشت در‌حالی‌که درحال‌حاضر به دنبال تغییر اساسی که از رنسانس به بعد در متدهای علمی اتفاق افتاد، آزمایش و تجربه از یک طرف و به‌کارگیری عقلانیت انتقادی از طرف دیگر پایه فعالیت‌های علمی شده است. پزشکی مدرن هم یکی از میوه‌های این رویکرد متفاوت به علم است که مثل سایر شاخه‌های علوم تجربی طبیعی همراه با دستاوردهای بزرگی برای انسان‌ها بوده است. البته اینجا بحث بر سر مزیت طب جدید نسبت به طب سنتی نیست بلکه بحث اصلی بر سر این است که اگر ما طب سنتی را میراث ارزشمندی از گذشتگان می‌دانیم و خواهان استفاده از آن هستیم، برای بهره‌بردن از آن «نباید» و «نمی‌توانیم» از روش گذشتگان استفاده کنیم چراکه تجربه جمعی بشر در حیطه دانش به ما ارزش بالاتر و کارایی بیشتر روش‌های تجربی و مبتنی بر خرد نقاد را نشان داده است و پیشرفت‌های حیرت‌انگیز دانش پزشکی بهترین گواه آن است‌.
در نتیجه کسانی که به روش سنتی یعنی بدون فرضیه و آزمون به طب سنتی روی می‌آورند، دچار چندین خطای منطقی می‌شوند که هم به خود آن میراث ضربه می‌زنند هم به مراجعان خود و هم البته بنا بر شرحی که در پی می‌آید، به جامعه ضرر وارد می‌کنند.


آنچه اینجا نیازمند توجه ویژه است «تأثیر متقابلی است که این رویکرد و جامعه به‌هم دارند»؛ نکته‌ای که تاکنون هیچ توجهی برنینگیخته و تا آنجا که نویسنده مطلع است با وجود اهمیت مسئله، به چشم افرادی از اهالی فکر و اندیشه که دغدغه اجتماعی دارند نیز نیامده است. از آنجا که سنت‌گرایی در طب عملا التزامی به روش‌های تجربی و علمی ندارد، مجبور است مقلدانه و فهم‌ناکرده رونوشتی از دانش قدما را عرضه کند که نتیجه آن خواسته یا ناخواسته مغایر با عقلانیت و خرد انتقادی است که تمام علم جدید بر آن استوار شده است. اینجاست که سنتی‌گرایی در طب گریزگاه خوب و چتر امنی برای جریان خردگریز و عقل‌ستیز جامعه می‌شود. اگر این جریان زمانی با هر فراورده جدیدی مثل گوجه‌فرنگی، رادیو، بلندگو! و ... به مقابله می‌پرداخت، درحال‌حاضر با فراگیرشدن و پذیرش مظاهر مختلف تکنولوژی و دانش، آگاهانه یا ناآگاهانه مجبور به انتقال نیرو و انرژی خود به حوزه‌های دیگری مثل سنتی‌گرایی در طب شده است و در این زمینه برای پوشاندن چهره غیرعقلانی خود و موجه‌جلوه‌دادن خویش از بعضی مفاهیم و واژه‌های مقبول زمانه مثل درمان ارگانیک و طبیعی کمک می‌گیرد که باعث به‌خطا‌افتادن حتی قشر تحصیل‌کرده و حتی بالاتر از آن، برخی از پزشکان نیز می‌شود. بنابراین سنتی‌گرایی در طب (و نه البته طب سنتی‌گرایی) آگاهانه یا ناآگاهانه سایه‌بانی است برای جریان‌هایی که ذهن و روحشان تاب حرارت خورشید اندیشه و تفکر را ندارند و هر آن، جانشان به دنبال راحتگاهی است که از شر عقلانیت و تبعات دشوار آن دمی آسوده باشد. بنابراین خطا نیست اگر گفته شود اندیشمندان و اصلاحگرانی که دغدغه عقلانیت و مدنیت جامعه ایرانی را دارند باید التفاتی نیز به این منطقه پنهان داشته باشند و جامعه را از خطر آن آگاه کنند. اگر قرار بر حفظ گنجینه طب سنتی است و قرار است از حکمت نهفته در آن بهره گرفته شود، باید به روش علمی و مدرن صورت بگیرد نه اینکه برعکس به سراغ طب جدید با روش سنتی رفته شود. ما باید بدانیم حتی اگر همه ما هم با روش غیرعلمی شبه‌علم را با علم اشتباه بگیریم، علم دچار نقصان و ضرری نمی‌شود و به راه خود ادامه می‌دهد ولی در این صورت ماییم که از قافله بیشتر عقب می‌مانیم و پزشکی کشور را که لااقل تاکنون در وضعیت مطلوب و سرآمدی بوده، به قهقرا می‌بریم!

چند سالی است که گرایش و اقبال به طب سنتی در جامعه ما فزونی گرفته و توجه افراد زیادی از طبقات مختلف جامعه را به خود معطوف کرده است. این گرایش فقط خود را در مراجعه زیاد به طبیبان مدعی نشان نداده بلکه طب سنتی به موازات حضور در فضای درمانی و طبابت، یک جریان اجتماعی دربرگیرنده حجم بالایی از ادبیات خاص خود در محیط مکتوب، رسانه و دنیای مجازی بوده است. چنین جریانی مانند هر پدیده دیگری باعث دامن‌زدن به بحث‌های زیادی در حاشیه خود اعم از مخالف یا موافق شده است. اما اغلب محتوای بحث‌ها عمدتا حول درستی یا نادرستی خود جریان یعنی گرایش یا عدم گرایش به طب سنتی بوده و چیزی که کمتر به آن توجه می‌شده، عنایت به ریشه‌های اصلی جریان و دنبال‌کردن رد پای مسئله در حیطه اندیشه و فکر و ملاحظه آن در آیینه فرهنگ بوده است. بهتر است قبل از هر چیز روشن شود از نظر نویسنده این مقاله بین گرایش به طب سنتی و سنتی‌گرایی در طب فرق فارقی است و آنچه این نوشته در پی نقد آن است نه خود طب سنتی که جزئی از میراث گران‌قدر ایرانی- اسلامی ماست و مثل هر میراث دیگری باید قدر آن را دانست و از مواهب آن بهره برد بلکه نوک پیکان نقد متوجه روشی است که به این گنجینه پرداخته می‌شود و در آن به جای رویکرد علمی و تحقیقی با رویکرد سنتی و اغلب غیرعلمی و غیرانتقادی به آن پرداخته می‌شود. امروزه در همه دنیا تمایلی به استفاده از دستاورد گذشتگان در زمینه طبابت و درمان وجود دارد ولی نکته این است که در همه آنها مطلب، هنگامی پذیرفته می‌شود که با روش‌های علمی مبتنی بر تجربه و مشاهده، تأیید شده باشد. نکته‌ای که متأسفانه در رویکرد ما به طب سنتی به آن توجهی نمی‌شود و از قضا بزنگاه و مرکز ثقل بحث ما همین است. تفاوت عمده‌ای که بین رویکرد سنتی و رویکرد مدرن به دانش وجود دارد، عمدتا در روش آنهاست؛ در گذشته رویکرد به علم بیشتر جنبه نظری و فلسفی داشت در‌حالی‌که درحال‌حاضر به دنبال تغییر اساسی که از رنسانس به بعد در متدهای علمی اتفاق افتاد، آزمایش و تجربه از یک طرف و به‌کارگیری عقلانیت انتقادی از طرف دیگر پایه فعالیت‌های علمی شده است. پزشکی مدرن هم یکی از میوه‌های این رویکرد متفاوت به علم است که مثل سایر شاخه‌های علوم تجربی طبیعی همراه با دستاوردهای بزرگی برای انسان‌ها بوده است. البته اینجا بحث بر سر مزیت طب جدید نسبت به طب سنتی نیست بلکه بحث اصلی بر سر این است که اگر ما طب سنتی را میراث ارزشمندی از گذشتگان می‌دانیم و خواهان استفاده از آن هستیم، برای بهره‌بردن از آن «نباید» و «نمی‌توانیم» از روش گذشتگان استفاده کنیم چراکه تجربه جمعی بشر در حیطه دانش به ما ارزش بالاتر و کارایی بیشتر روش‌های تجربی و مبتنی بر خرد نقاد را نشان داده است و پیشرفت‌های حیرت‌انگیز دانش پزشکی بهترین گواه آن است‌.
در نتیجه کسانی که به روش سنتی یعنی بدون فرضیه و آزمون به طب سنتی روی می‌آورند، دچار چندین خطای منطقی می‌شوند که هم به خود آن میراث ضربه می‌زنند هم به مراجعان خود و هم البته بنا بر شرحی که در پی می‌آید، به جامعه ضرر وارد می‌کنند.


آنچه اینجا نیازمند توجه ویژه است «تأثیر متقابلی است که این رویکرد و جامعه به‌هم دارند»؛ نکته‌ای که تاکنون هیچ توجهی برنینگیخته و تا آنجا که نویسنده مطلع است با وجود اهمیت مسئله، به چشم افرادی از اهالی فکر و اندیشه که دغدغه اجتماعی دارند نیز نیامده است. از آنجا که سنت‌گرایی در طب عملا التزامی به روش‌های تجربی و علمی ندارد، مجبور است مقلدانه و فهم‌ناکرده رونوشتی از دانش قدما را عرضه کند که نتیجه آن خواسته یا ناخواسته مغایر با عقلانیت و خرد انتقادی است که تمام علم جدید بر آن استوار شده است. اینجاست که سنتی‌گرایی در طب گریزگاه خوب و چتر امنی برای جریان خردگریز و عقل‌ستیز جامعه می‌شود. اگر این جریان زمانی با هر فراورده جدیدی مثل گوجه‌فرنگی، رادیو، بلندگو! و ... به مقابله می‌پرداخت، درحال‌حاضر با فراگیرشدن و پذیرش مظاهر مختلف تکنولوژی و دانش، آگاهانه یا ناآگاهانه مجبور به انتقال نیرو و انرژی خود به حوزه‌های دیگری مثل سنتی‌گرایی در طب شده است و در این زمینه برای پوشاندن چهره غیرعقلانی خود و موجه‌جلوه‌دادن خویش از بعضی مفاهیم و واژه‌های مقبول زمانه مثل درمان ارگانیک و طبیعی کمک می‌گیرد که باعث به‌خطا‌افتادن حتی قشر تحصیل‌کرده و حتی بالاتر از آن، برخی از پزشکان نیز می‌شود. بنابراین سنتی‌گرایی در طب (و نه البته طب سنتی‌گرایی) آگاهانه یا ناآگاهانه سایه‌بانی است برای جریان‌هایی که ذهن و روحشان تاب حرارت خورشید اندیشه و تفکر را ندارند و هر آن، جانشان به دنبال راحتگاهی است که از شر عقلانیت و تبعات دشوار آن دمی آسوده باشد. بنابراین خطا نیست اگر گفته شود اندیشمندان و اصلاحگرانی که دغدغه عقلانیت و مدنیت جامعه ایرانی را دارند باید التفاتی نیز به این منطقه پنهان داشته باشند و جامعه را از خطر آن آگاه کنند. اگر قرار بر حفظ گنجینه طب سنتی است و قرار است از حکمت نهفته در آن بهره گرفته شود، باید به روش علمی و مدرن صورت بگیرد نه اینکه برعکس به سراغ طب جدید با روش سنتی رفته شود. ما باید بدانیم حتی اگر همه ما هم با روش غیرعلمی شبه‌علم را با علم اشتباه بگیریم، علم دچار نقصان و ضرری نمی‌شود و به راه خود ادامه می‌دهد ولی در این صورت ماییم که از قافله بیشتر عقب می‌مانیم و پزشکی کشور را که لااقل تاکنون در وضعیت مطلوب و سرآمدی بوده، به قهقرا می‌بریم!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.