عباس کیارستمی
از گرافیک به سینما، از سینما به گرافیک
تورج صابریوند . طراح گرافیک
کارهای گرافیک کیارستمی را در دو دوره میتوان بررسی کرد؛ دورهای که گرافیست است و دورهای که فیلمساز. تا ۳۰سالگی کیارستمی گرافیست است. برای آتلیه هفت، تبلیغ فیلم، نگاره و چند جای دیگر جلد کتاب طراحی میکند و پوستر.
پوسترهایی که پوسترهای زمان خودش بود، بیهیچ ویژگی درخشانی. نه جلوتر بود و نه عقبتر. پوسترهایی با ترکیببندیها و ایدههایی معمولی. گاهی پوسترهایی خوب مثل پوستر فیلم
«سیاه و سفید» برای سهراب شهیدثالث و گاهی پوسترهای بسیار متوسط مثل پوستر فیلم «قیصر» که برای مسعود کیمیایی طراحی کرده بود. تا اینجا کیارستمی گرافیستی معمولی است؛ نه سبکوسیاق عجیبی دارد و نه هیچچیز شاخصی.
کیارستمی جوان در ۳۰سالگی به کانون پرورش فکری میرود و به قول خودش به شکل اتفاقی وارد سینما میشود. فیلم
«نان وکوچه» را میسازد و سر جدلی که سر صحنه با مدیر فیلمبرداری دارد، شاکله فیلمسازی او شکل میگیرد. اگرچه باور داشته گرافیک مادر هنرهاست، اما فیلم، او را از جهان گرافیک با خود میبرد؛ تا آنجاها که طراحی پوسترهای فیلمهایش را هم به گرافیستهای دیگری میسپارد.
دههها بعد هنوز در کارگاهها و کلاسهایش از گرافیک حرف میزند و گرافیک را ستایش میکند، اما دیگر کیارستمی گرافیست، به تمامی فیلمساز شده و فیلمسازی جهانی. استایل سینمای او شکل گرفته. هرآنچه را که میتوانست، در سینمایش حذف کرده؛ سناریو، بازیگر، کاتدادن، نور، دوربینهای حرفهای و حتی کارگردان. فیلمها در نهایت سادگی ساخته میشوند و البته چیزی از هوشمندی کم ندارند. از اینسو و آنسو میگویند «این را که همه میتوانند بسازند» و این حرف بیراهی نیست، کارهایش کاملا سهل هستند و حتی خودش. کیارستمی توانایی خاصی ندارد جز اینکه فقط میتواند سهل باشد.
او ساده لباس میپوشد، انگلیسیاش خوب نیست و هیچ تلاشی هم برای خوب حرفزدن نمیکند، هیچوقت هم از روی کاغذ در مراسم رسمی چیزی به انگلیسی نمیخواند. وقتی هم حرف میزند، کلمههایش، ادبیاتش و اشاراتش «روشنفکرانه» نیست؛ مثلا وقتی در مورد فلسفه فیلمسازیاش میپرسند میگوید نهتنها فیلمسازی که زندگی را هم از بچهها یاد گرفته. او مثل یک آدم معمولی حرف میزند، به تلفنهایش خودش جواب میدهد و برای میهمانانش چای کیسهای و به قول خودش «چای استودیویی» میآورد، از سوپر سرکوچهاش خرید میکند. همهچیز در نهایت حیرت، ساده و عادی است. همینطور در کارهای گرافیکیاش، در دهه اخیر که چندباری طراحی گرافیک میکند، اما متفاوتتر از گرافیک ۳۰سالگی. «کیارستمیسم» شکلگرفته در سینما، در گرافیک هم ظاهر میشود. ازهمینروست که این آثار مهمتر از آثار دوره اول گرافیستی اوست. سه کار گرافیکي او را میتوان مرور کرد. نخست؛ پوستری در مرگ مرتضی ممیز به سال ۱۳۸۴. پوستر صفحه سفیدی است که اطراف آن را با ماژیکی مشکی کادری میکشد و گوشه پایین سمت چپ امضای ممیز، پدر گرافیک ایران، را مینویسد و دیگر هیچ. این پوستر در نهایت سادگی است. پوستر
زمانی طراحی شده که هنوز شور مینیمالیسم در گرافیک سراغی از ایران نگرفته است. پوستر دوم مربوط به «یازدهمین» جشن سینمای ایران است. طرح پوستر، عکسی از عکسهای خودش است؛ عکسی با پسزمینهای سفید و برفی و دو سرو سبز در کنار هم که بهسادگی ۱۱ را نشان میدهد. نوشتههای اجباری پوستر را هم زیر کادر میگذارد تا مزاحم سروها نباشد. کار سوم، مجموعهای گرافیکی است که برای کنسرت پرویز مشکاتیان طراحی میکند. باز سرو و باز پسزمینهای سفید. اینبار برفی هم در میان نیست. جز پوستر و بلیتهای کنسرت، صحنه را هم طراحی میکند. عکس سروها را جدا از هم در کادرهای سفید و باریک و بلند چاپ میکند و پشتسر نوازندهها میچیند.
گرافیک کیارستمی سهل است. برای طرحهایش ایدههای سادهای دارد، بیآنکه زیادهگویی کند، ایده را مستقیما اجرا کرده؛ بیهیچ پردازشی و بیهیچ پیچیدگیای. نه درگیر رنگ است و نه به کامپیوتر اجازه میدهد که ردپایی از خودش بگذارد. هیچ المانی تزيینی و اضافی نیست. هیچ خطی، نقطهای یا سطحی برای تعادل ترکیببندی استفاده نکرده، اما همهچیز در تعادل است. پوسترها در نهایت سادگی هستند، اما شبیه پوسترهای مینیمال نیستند. پوسترهای مینیمال عمدتا تلاش، حرص و عزمی جدی برای هرچه سادهترکردن طراحیها دارند، اما در گرافیک کیارستمی چنین تلاشی دیده نمیشود. طراحیها در نهایت آرامش و سهولت پیش میروند.
برای اشاره به ممیز، فقط امضای ممیز را میگذارد. نه اشارهای به گرافیستبودن او دارد و نه اشارهای به سبک و سیاقش. برای پوستر یازدهمین جشن سینمای ایران، فقط عدد ۱۱ را نشان میدهد، بیهیچ اشارهای به سینما، فیلم و چیزهای مرسوم دیگر. برای صحنه موسیقی مشکاتیان فقط سرو میخواهد نشان دهد. سرو را هم نمیکشد یا شکلی شبیه به سرو نمیگذارد. عکس ساده سرو را میگذارد. این کارها نه فرم منحصربهفردی دارند، نه ترکیب رنگی جدید و نه حتی ساختشان کار سخت و عجیبی است. اینها ویژگیهای سینمای کیارستمی هم هست و اینجاست که میتوان یافت آنچه در درون کیارستمی شکل گرفته، چنان عمیق و درونی است که در تمام زندگیاش واضح است. همهچیز کیارستمی سهل است؛ حتی مرگش.
کارهای گرافیک کیارستمی را در دو دوره میتوان بررسی کرد؛ دورهای که گرافیست است و دورهای که فیلمساز. تا ۳۰سالگی کیارستمی گرافیست است. برای آتلیه هفت، تبلیغ فیلم، نگاره و چند جای دیگر جلد کتاب طراحی میکند و پوستر.
پوسترهایی که پوسترهای زمان خودش بود، بیهیچ ویژگی درخشانی. نه جلوتر بود و نه عقبتر. پوسترهایی با ترکیببندیها و ایدههایی معمولی. گاهی پوسترهایی خوب مثل پوستر فیلم
«سیاه و سفید» برای سهراب شهیدثالث و گاهی پوسترهای بسیار متوسط مثل پوستر فیلم «قیصر» که برای مسعود کیمیایی طراحی کرده بود. تا اینجا کیارستمی گرافیستی معمولی است؛ نه سبکوسیاق عجیبی دارد و نه هیچچیز شاخصی.
کیارستمی جوان در ۳۰سالگی به کانون پرورش فکری میرود و به قول خودش به شکل اتفاقی وارد سینما میشود. فیلم
«نان وکوچه» را میسازد و سر جدلی که سر صحنه با مدیر فیلمبرداری دارد، شاکله فیلمسازی او شکل میگیرد. اگرچه باور داشته گرافیک مادر هنرهاست، اما فیلم، او را از جهان گرافیک با خود میبرد؛ تا آنجاها که طراحی پوسترهای فیلمهایش را هم به گرافیستهای دیگری میسپارد.
دههها بعد هنوز در کارگاهها و کلاسهایش از گرافیک حرف میزند و گرافیک را ستایش میکند، اما دیگر کیارستمی گرافیست، به تمامی فیلمساز شده و فیلمسازی جهانی. استایل سینمای او شکل گرفته. هرآنچه را که میتوانست، در سینمایش حذف کرده؛ سناریو، بازیگر، کاتدادن، نور، دوربینهای حرفهای و حتی کارگردان. فیلمها در نهایت سادگی ساخته میشوند و البته چیزی از هوشمندی کم ندارند. از اینسو و آنسو میگویند «این را که همه میتوانند بسازند» و این حرف بیراهی نیست، کارهایش کاملا سهل هستند و حتی خودش. کیارستمی توانایی خاصی ندارد جز اینکه فقط میتواند سهل باشد.
او ساده لباس میپوشد، انگلیسیاش خوب نیست و هیچ تلاشی هم برای خوب حرفزدن نمیکند، هیچوقت هم از روی کاغذ در مراسم رسمی چیزی به انگلیسی نمیخواند. وقتی هم حرف میزند، کلمههایش، ادبیاتش و اشاراتش «روشنفکرانه» نیست؛ مثلا وقتی در مورد فلسفه فیلمسازیاش میپرسند میگوید نهتنها فیلمسازی که زندگی را هم از بچهها یاد گرفته. او مثل یک آدم معمولی حرف میزند، به تلفنهایش خودش جواب میدهد و برای میهمانانش چای کیسهای و به قول خودش «چای استودیویی» میآورد، از سوپر سرکوچهاش خرید میکند. همهچیز در نهایت حیرت، ساده و عادی است. همینطور در کارهای گرافیکیاش، در دهه اخیر که چندباری طراحی گرافیک میکند، اما متفاوتتر از گرافیک ۳۰سالگی. «کیارستمیسم» شکلگرفته در سینما، در گرافیک هم ظاهر میشود. ازهمینروست که این آثار مهمتر از آثار دوره اول گرافیستی اوست. سه کار گرافیکي او را میتوان مرور کرد. نخست؛ پوستری در مرگ مرتضی ممیز به سال ۱۳۸۴. پوستر صفحه سفیدی است که اطراف آن را با ماژیکی مشکی کادری میکشد و گوشه پایین سمت چپ امضای ممیز، پدر گرافیک ایران، را مینویسد و دیگر هیچ. این پوستر در نهایت سادگی است. پوستر
زمانی طراحی شده که هنوز شور مینیمالیسم در گرافیک سراغی از ایران نگرفته است. پوستر دوم مربوط به «یازدهمین» جشن سینمای ایران است. طرح پوستر، عکسی از عکسهای خودش است؛ عکسی با پسزمینهای سفید و برفی و دو سرو سبز در کنار هم که بهسادگی ۱۱ را نشان میدهد. نوشتههای اجباری پوستر را هم زیر کادر میگذارد تا مزاحم سروها نباشد. کار سوم، مجموعهای گرافیکی است که برای کنسرت پرویز مشکاتیان طراحی میکند. باز سرو و باز پسزمینهای سفید. اینبار برفی هم در میان نیست. جز پوستر و بلیتهای کنسرت، صحنه را هم طراحی میکند. عکس سروها را جدا از هم در کادرهای سفید و باریک و بلند چاپ میکند و پشتسر نوازندهها میچیند.
گرافیک کیارستمی سهل است. برای طرحهایش ایدههای سادهای دارد، بیآنکه زیادهگویی کند، ایده را مستقیما اجرا کرده؛ بیهیچ پردازشی و بیهیچ پیچیدگیای. نه درگیر رنگ است و نه به کامپیوتر اجازه میدهد که ردپایی از خودش بگذارد. هیچ المانی تزيینی و اضافی نیست. هیچ خطی، نقطهای یا سطحی برای تعادل ترکیببندی استفاده نکرده، اما همهچیز در تعادل است. پوسترها در نهایت سادگی هستند، اما شبیه پوسترهای مینیمال نیستند. پوسترهای مینیمال عمدتا تلاش، حرص و عزمی جدی برای هرچه سادهترکردن طراحیها دارند، اما در گرافیک کیارستمی چنین تلاشی دیده نمیشود. طراحیها در نهایت آرامش و سهولت پیش میروند.
برای اشاره به ممیز، فقط امضای ممیز را میگذارد. نه اشارهای به گرافیستبودن او دارد و نه اشارهای به سبک و سیاقش. برای پوستر یازدهمین جشن سینمای ایران، فقط عدد ۱۱ را نشان میدهد، بیهیچ اشارهای به سینما، فیلم و چیزهای مرسوم دیگر. برای صحنه موسیقی مشکاتیان فقط سرو میخواهد نشان دهد. سرو را هم نمیکشد یا شکلی شبیه به سرو نمیگذارد. عکس ساده سرو را میگذارد. این کارها نه فرم منحصربهفردی دارند، نه ترکیب رنگی جدید و نه حتی ساختشان کار سخت و عجیبی است. اینها ویژگیهای سینمای کیارستمی هم هست و اینجاست که میتوان یافت آنچه در درون کیارستمی شکل گرفته، چنان عمیق و درونی است که در تمام زندگیاش واضح است. همهچیز کیارستمی سهل است؛ حتی مرگش.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.