|

تکنیک‌های پاک‌سازی به شیوه عدالت و توسعه

سیاوش رزمند

پس از سفر وزیر خارجه ایران به آنکارا بود که ممنوعیت سفر شهروندان ایرانی به کشور تازه از بحران کودتارسته ترکیه لغو شد و تورهای مسافرتی می‌توانند از نو به پرتردد‌ترین خط مسافرتی منطقه بپردازند. اما آیا همچنان باید بابت مسائل امنیتی یا پسامدهای کودتا، نگرانی به خود راه دهیم؟ پاسخ این است که به احتمال قوی، دیگر خطری بالقوه استانبول را نمی‌تواند تهدید کند وقتی تا همین لحظه هم «رجب طیب‌اردوغان» تعداد زيادي را دستگیر یا از کار برکنار کرده است. درنتیجه، یا دیگران از ترس دستگیری پنهان هستند، یا اصلا دیگر کسی باقی نمانده است که بتواند خطری ایجاد کند. این طنز تلخی است که این‌روزها ترک‌ها با آن خو گرفته‌اند، اینکه «هاکان شوکور»، فوتبالیست افسانه‌ای، را هم بشود دستگیر کرد (جدای از اینکه او ارتباطاتی نه‌چندان پنهان با جنبش گولن داشت و تا چند سال پیش عضو حزب حاکم عدالت و توسعه بود)، یعنی اینکه شاید رجب بدخلق همه شکایت‌هایش را به مصلحت ملی و پاسداشت «شهدا و دموکراسی» پس بگيرد، اما عزم خود را برای ریشه‌کن‌کردن شبکه گولن جزم کرده است. در حقیقت، جنبش گولن جز در میان طرفدارانش (با تخمین ضمنی تا 10 ‌میلیون نفر) که در همه سازمان‌ها و ادارات کلیدی رخنه کرده‌اند، از محبوبیتی در جامعه ترکیه برخوردار نیست و آن‌گونه که «احمد شیک» نام نهاده است «ارتش پيشوا» بیش از هر چیزی، به مشی سکتاریستی و دیدگاه‌های واپس‌گرایانه ولی به‌شدت پیچیده‌اش شناخته می‌شود که با کنترل چندین نهاد مالی و به‌ویژه آموزشی در بسیاری از نقاط حساس سیاسی، نظامی و قضائی ریشه دوانده‌اند. امروز شبکه خدمت به‌شدت زیر ضربه است و با توجه به وضعیت جسمی نه‌چندان مساعد «حوجا افندی» و تحرکات اردوغان، پیرمرد صوفی‌مسلک ساکن پنسیلوانیا احتمالا همچنان نتواند به خوابی راحت بیندیشد؛ آن‌هم زمانی که در همه جبهه‌ها متحمل شکست‌هایی سهمگین از سوی شریک قدیمی است که در همان دوران منافع مشترک در قدرت هم اطمینانی به آنها نداشت. پس از پروژه «ارگنکون» بسیاری از اعضای حزب عدالت و توسعه نسبت به خطر جنبش گولن هشدار دادند و خواهان اقدام از سوی اردوغان برای کنارزدن این جریان از مناصب قضائی، پلیس و وزارتخانه‌ها شدند. پاک‌سازی‌های گسترده پس از کودتا به همراه تکرار بازگشت حکم اعدام و لغوکردن کنوانسیون حقوق‌ بشر اتحادیه اروپا، با ترجیع‌بند اینکه این موارد خواست مردم ترکیه است، بخشی از يك بازی خطرناک است. همچنین شلاق‌خوردن سرباز وظیفه‌های بزرگ‌ترین نیروی زمینی ناتو، ارتشی که جنگ با شورشیان کرد، داعش و حفظ امنیت داخلی شکننده کشور را برعهده دارد، به مضحکه‌ای پیش چشم جهانیان بدل شده است. اینکه در آینده نه‌فقط ارتش که همه نهادهای نظامی و امنیتی ترکیه خود را چگونه باز خواهند یافت، آینده را روشن خواهد کرد، اما اینکه از کودتایی بدبرنامه‌ریزی‌شده و مضحک به فهرست‌هایی از پیش آماده‌شده و بزرگ‌ترین پاک‌سازی تاریخ مدرن ترکیه (و به طور یقین، در تمامی قرن بیست و یکم جهان) برسیم؛ آن هم وقتی که بیرق‌هایی با نشان دولت ابد‌المدت عثمانی در تجمعات مردمی به اهتزاز درآمده است، این رجب طیب اردوغان است که باید در برابر تاریخ و شخص خود به این سؤال پاسخ دهد که بر ترکیه چه خواهد رفت.
کودتای سبیلوها علیه صورت اصلاح‌کرده‌ها
سبیل بخشی جداناپذیر از فرهنگ خاورمیانه و مدیترانه است و مردمان ایران، عراق، سوریه، یونان، قبرس و ترکیه معمولا از موهبت رویاندن سبیلی پشت لب در گذشته و کم‌وبیش هم اینک بهره‌مند هستند. اما در ترکیه سبیل فقط زینت مرد یا حتی بخشی از گرایش سیاسی او نیست؛ احتمالا تاریخچه سبیل یا آن‌گونه که ترک‌ها می‌گویند، «بویک» در ترکیه به دوران «تنظیمات» در قرن نوزدهم بازمی‌گردد که ترک‌های عثمانی ریش تراشیدند و شلوار غربی به پا کردند و با فینه‌ای بر سر، رختی مدرن بر تن امپراتوری پوشاندند. اما امروز همان‌طور که «آلو اسکات» می‌گوید، ما همه دیدگاه‌های سیاسی، طبقه اجتماعی و حتی باور‌های دینی ترک‌ها را می‌توانیم از سبیل‌شان بخوانیم. جدای از این، می‌توانیم چهره «عبدالله اوجالان»، معترض سیاسی کرد ترکیه و چپ‌گرای سرسخت، را با سبیلی کاریزماتیک روی صورتش ببینیم که به‌قاعده، دیگر چپ‌گرایان هم‌نسل او هم یا چنین سبیلی داشته‌اند، یا همچنان آن را حفظ کرده‌اند. جوانان ترک هم که بار دیگر رو به سبیل عثمانی آورده‌اند. اما مهم‌ترین سبیل‌ها در ترکیه امروز به هیچ‌کدام از این دسته‌ها تعلق ندارد. در سفر تاریخی اخیر اردوغان به روسیه برای آشتی با مرد مقتدر کرملین بود که «مولود چاووش‌اغلو»، وزیر خارجه دولت، که به‌نوعی غربی‌ترین چهره در قدرت اجرائی عدالت و توسعه محسوب می‌شود و برای سال‌ها طرف حساب اتحادیه اروپا برای مذاکرات الحاق بود، هم از سبیل خود رونمایی کرد؛ همان نوع سبیل آشنایی که روی صورت تقریبا اکثر مقامات سیاسی و حزبی «آک‌پارتی» وجود دارد؛ عبدالله‌گل، رجب طیب اردوغان، بن‌علی ییلدیریم، احمد داووداغلو، نومان کورتولموش، اسماعیل کاهرامان و بسیاری از نام‌های دیگر. سبک سبیل اعضای حزب در اصل نشان از اعتقاد آنها به دموکراسی محافظه‌کار با قرائتی عمل‌گرایانه و مدرن به اسلام دارد که درعین‌حال، در تقابل با ریش محافظه‌کاران سنتی از یک‌سو در تضاد با صورت‌های تراشیده مطلوب، پایه‌گذار جمهوریت یعنی مصطفی کمال و صدالبته ژنرال‌های حافظ میراث لائیسیته در ارتش است. شاید این نظامیان اصلاح‌کرده بودند که تانک‌ها را به خیابان‌ها آوردند، اما سبیلوهای حزب «عدالت و توسعه» با فهرستی آماده از نام‌های نشان‌شده، تک‌تک آنها را از خانه‌ها، پادگان‌ها و محل‌های کارشان بیرون کشیدند تا همان‌طور که هیتلر با به خاکسترنشاندن «رایشتاگ» قدرت خویش را تحکیم کرد، پرزیدنت اردوغان هم هواداران ‌میلیونی‌اش را به «ینی‌قاپی» استانبول بکشاند تا ترکیه در بدبینانه‌ترین شرایط، عقب‌گردی به دوران طلایی تنظیمات امپراتوری عثمانی کند که با معیارهای امروز جهان مدرن چندان هم پیشرو به حساب نمی‌آید. این نکته که نفرت مردم از کودتا موجب تقاضای مردمی برای بازگشت حکم اعدام باشد و اردوغان هم تأکید کند به خواست مردم و رأی پارلمان در این زمینه احترام خواهد گذاشت، در اصل پوپولیستی‌ترین خوانش از دموکراسی و بازگشتی نگران‌کننده از ارزش‌های دموکراتیک کشوری است که از سال‌های ابتدایی قرن بیست و یکم تا همین چندی پیش از درخشان‌ترین نمونه‌های پیشرفت اقتصادی و هم‌خوانی دموکراسی با اسلام را پیشِ‌روی جهانیان به نمایش گذاشته بود.

پس از سفر وزیر خارجه ایران به آنکارا بود که ممنوعیت سفر شهروندان ایرانی به کشور تازه از بحران کودتارسته ترکیه لغو شد و تورهای مسافرتی می‌توانند از نو به پرتردد‌ترین خط مسافرتی منطقه بپردازند. اما آیا همچنان باید بابت مسائل امنیتی یا پسامدهای کودتا، نگرانی به خود راه دهیم؟ پاسخ این است که به احتمال قوی، دیگر خطری بالقوه استانبول را نمی‌تواند تهدید کند وقتی تا همین لحظه هم «رجب طیب‌اردوغان» تعداد زيادي را دستگیر یا از کار برکنار کرده است. درنتیجه، یا دیگران از ترس دستگیری پنهان هستند، یا اصلا دیگر کسی باقی نمانده است که بتواند خطری ایجاد کند. این طنز تلخی است که این‌روزها ترک‌ها با آن خو گرفته‌اند، اینکه «هاکان شوکور»، فوتبالیست افسانه‌ای، را هم بشود دستگیر کرد (جدای از اینکه او ارتباطاتی نه‌چندان پنهان با جنبش گولن داشت و تا چند سال پیش عضو حزب حاکم عدالت و توسعه بود)، یعنی اینکه شاید رجب بدخلق همه شکایت‌هایش را به مصلحت ملی و پاسداشت «شهدا و دموکراسی» پس بگيرد، اما عزم خود را برای ریشه‌کن‌کردن شبکه گولن جزم کرده است. در حقیقت، جنبش گولن جز در میان طرفدارانش (با تخمین ضمنی تا 10 ‌میلیون نفر) که در همه سازمان‌ها و ادارات کلیدی رخنه کرده‌اند، از محبوبیتی در جامعه ترکیه برخوردار نیست و آن‌گونه که «احمد شیک» نام نهاده است «ارتش پيشوا» بیش از هر چیزی، به مشی سکتاریستی و دیدگاه‌های واپس‌گرایانه ولی به‌شدت پیچیده‌اش شناخته می‌شود که با کنترل چندین نهاد مالی و به‌ویژه آموزشی در بسیاری از نقاط حساس سیاسی، نظامی و قضائی ریشه دوانده‌اند. امروز شبکه خدمت به‌شدت زیر ضربه است و با توجه به وضعیت جسمی نه‌چندان مساعد «حوجا افندی» و تحرکات اردوغان، پیرمرد صوفی‌مسلک ساکن پنسیلوانیا احتمالا همچنان نتواند به خوابی راحت بیندیشد؛ آن‌هم زمانی که در همه جبهه‌ها متحمل شکست‌هایی سهمگین از سوی شریک قدیمی است که در همان دوران منافع مشترک در قدرت هم اطمینانی به آنها نداشت. پس از پروژه «ارگنکون» بسیاری از اعضای حزب عدالت و توسعه نسبت به خطر جنبش گولن هشدار دادند و خواهان اقدام از سوی اردوغان برای کنارزدن این جریان از مناصب قضائی، پلیس و وزارتخانه‌ها شدند. پاک‌سازی‌های گسترده پس از کودتا به همراه تکرار بازگشت حکم اعدام و لغوکردن کنوانسیون حقوق‌ بشر اتحادیه اروپا، با ترجیع‌بند اینکه این موارد خواست مردم ترکیه است، بخشی از يك بازی خطرناک است. همچنین شلاق‌خوردن سرباز وظیفه‌های بزرگ‌ترین نیروی زمینی ناتو، ارتشی که جنگ با شورشیان کرد، داعش و حفظ امنیت داخلی شکننده کشور را برعهده دارد، به مضحکه‌ای پیش چشم جهانیان بدل شده است. اینکه در آینده نه‌فقط ارتش که همه نهادهای نظامی و امنیتی ترکیه خود را چگونه باز خواهند یافت، آینده را روشن خواهد کرد، اما اینکه از کودتایی بدبرنامه‌ریزی‌شده و مضحک به فهرست‌هایی از پیش آماده‌شده و بزرگ‌ترین پاک‌سازی تاریخ مدرن ترکیه (و به طور یقین، در تمامی قرن بیست و یکم جهان) برسیم؛ آن هم وقتی که بیرق‌هایی با نشان دولت ابد‌المدت عثمانی در تجمعات مردمی به اهتزاز درآمده است، این رجب طیب اردوغان است که باید در برابر تاریخ و شخص خود به این سؤال پاسخ دهد که بر ترکیه چه خواهد رفت.
کودتای سبیلوها علیه صورت اصلاح‌کرده‌ها
سبیل بخشی جداناپذیر از فرهنگ خاورمیانه و مدیترانه است و مردمان ایران، عراق، سوریه، یونان، قبرس و ترکیه معمولا از موهبت رویاندن سبیلی پشت لب در گذشته و کم‌وبیش هم اینک بهره‌مند هستند. اما در ترکیه سبیل فقط زینت مرد یا حتی بخشی از گرایش سیاسی او نیست؛ احتمالا تاریخچه سبیل یا آن‌گونه که ترک‌ها می‌گویند، «بویک» در ترکیه به دوران «تنظیمات» در قرن نوزدهم بازمی‌گردد که ترک‌های عثمانی ریش تراشیدند و شلوار غربی به پا کردند و با فینه‌ای بر سر، رختی مدرن بر تن امپراتوری پوشاندند. اما امروز همان‌طور که «آلو اسکات» می‌گوید، ما همه دیدگاه‌های سیاسی، طبقه اجتماعی و حتی باور‌های دینی ترک‌ها را می‌توانیم از سبیل‌شان بخوانیم. جدای از این، می‌توانیم چهره «عبدالله اوجالان»، معترض سیاسی کرد ترکیه و چپ‌گرای سرسخت، را با سبیلی کاریزماتیک روی صورتش ببینیم که به‌قاعده، دیگر چپ‌گرایان هم‌نسل او هم یا چنین سبیلی داشته‌اند، یا همچنان آن را حفظ کرده‌اند. جوانان ترک هم که بار دیگر رو به سبیل عثمانی آورده‌اند. اما مهم‌ترین سبیل‌ها در ترکیه امروز به هیچ‌کدام از این دسته‌ها تعلق ندارد. در سفر تاریخی اخیر اردوغان به روسیه برای آشتی با مرد مقتدر کرملین بود که «مولود چاووش‌اغلو»، وزیر خارجه دولت، که به‌نوعی غربی‌ترین چهره در قدرت اجرائی عدالت و توسعه محسوب می‌شود و برای سال‌ها طرف حساب اتحادیه اروپا برای مذاکرات الحاق بود، هم از سبیل خود رونمایی کرد؛ همان نوع سبیل آشنایی که روی صورت تقریبا اکثر مقامات سیاسی و حزبی «آک‌پارتی» وجود دارد؛ عبدالله‌گل، رجب طیب اردوغان، بن‌علی ییلدیریم، احمد داووداغلو، نومان کورتولموش، اسماعیل کاهرامان و بسیاری از نام‌های دیگر. سبک سبیل اعضای حزب در اصل نشان از اعتقاد آنها به دموکراسی محافظه‌کار با قرائتی عمل‌گرایانه و مدرن به اسلام دارد که درعین‌حال، در تقابل با ریش محافظه‌کاران سنتی از یک‌سو در تضاد با صورت‌های تراشیده مطلوب، پایه‌گذار جمهوریت یعنی مصطفی کمال و صدالبته ژنرال‌های حافظ میراث لائیسیته در ارتش است. شاید این نظامیان اصلاح‌کرده بودند که تانک‌ها را به خیابان‌ها آوردند، اما سبیلوهای حزب «عدالت و توسعه» با فهرستی آماده از نام‌های نشان‌شده، تک‌تک آنها را از خانه‌ها، پادگان‌ها و محل‌های کارشان بیرون کشیدند تا همان‌طور که هیتلر با به خاکسترنشاندن «رایشتاگ» قدرت خویش را تحکیم کرد، پرزیدنت اردوغان هم هواداران ‌میلیونی‌اش را به «ینی‌قاپی» استانبول بکشاند تا ترکیه در بدبینانه‌ترین شرایط، عقب‌گردی به دوران طلایی تنظیمات امپراتوری عثمانی کند که با معیارهای امروز جهان مدرن چندان هم پیشرو به حساب نمی‌آید. این نکته که نفرت مردم از کودتا موجب تقاضای مردمی برای بازگشت حکم اعدام باشد و اردوغان هم تأکید کند به خواست مردم و رأی پارلمان در این زمینه احترام خواهد گذاشت، در اصل پوپولیستی‌ترین خوانش از دموکراسی و بازگشتی نگران‌کننده از ارزش‌های دموکراتیک کشوری است که از سال‌های ابتدایی قرن بیست و یکم تا همین چندی پیش از درخشان‌ترین نمونه‌های پیشرفت اقتصادی و هم‌خوانی دموکراسی با اسلام را پیشِ‌روی جهانیان به نمایش گذاشته بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.