تبعید به نیستی
پارسا شهری: «تراژدی تنهایی» یکی از چندینوچند کتابی است که درباره محمد مصدق و زندگی او نوشته شده. اما این کتاب میان این انبوه، تفاوتی معنادار دارد: تراژدی تنهایی، روایت کریستوفر دو بِلِگ انگلیسی است، کشوری که مصدق تمام توشوتوان و عمر خود را گذاشت تا پای آن را از وطنش ببُرد. نفرت مصدق از بریتانیا اما نیروی محرکهای شد برای دو بلگ که بتواند توأمان با تاریخ کشور خود و مردی روبهرو شود که تاریخ وطنش را یکسر تغییر داد و جالب آنکه دو بلگ خود با مصدق همصداست: «مصدق دست پنهانِ بریتانیا را در همهجا میدید چون واقعا همهجا بود.» مصدق، «شخصیت محبوب جوانان ایران» در روایت دو بلگ «نخستین رهبر آزادیخواه خاورمیانه مدرن» است، مردی «معتقد به تقدم قانون بر همه چیز». دو بلگ نخستینبار 1379 به ایران میآید و همان سال به اهمیت مصدق پی میبرد. «بهنظر میآمد چهره محجوبش همهجا هست و با اینحال با افسوس و بااحترام دربارهاش حرف میزدند.» دو بلگ از سر اتفاق روزی در میانه درگیری میان معترضان و نیروهای امنیتی خود را در خانهای مییابد که ازقضا خانه ایرج افشار بوده: «افشار از تاریخنگاران نامداری بود که مرا تشویق به روایت زندگی خارقالعاده مصدق کرد.» زندگینامه مصدق در چهارده فصل روایت میشود: پدر ملت، شرقِ ایستا، شکار مصدق، تبعید به نیستی... فصل «تراژدی خدیجه» تکهای از زندگی مصدق است که بر دختر کوچکش تأثیر گذاشت و از قضا جعفر مدرسصادقی نیز در رمان اخیرش «بهشت و دوزخ» آن را روایت کرده است. تابستان 1319. مصدق به تهران آمده بود و در ویلای اجارهای شمیران روزگار میگذراند. سپرده بود هر که آمد دم خانه بگویند آقا خانه نیست، احمدآباد است. «گرگومیش غروب بود که رییس شهربانی با دوتا پاسبان رسیدند دم در باغ. نوکر خانه گفت: آقا خانه نیستند. اما سرآخر زیر بار رفت که اینطور نیست و گفت توی آلاچیق منتظر بمانند تا مصدق بیاید.» مصدق آمد و گفت: تمام دَهسال گذشته را منتظرتان بودم. مصدق از حبس به سلامت نجست و با عارضهای تازه بیرون آمد: روماتیسم. «دیگر هیچوقت نتوانست بیعصا مسافتی را راه برود.» اما دستگیری مصدق «زخمخورده دومی هم بهجا گذاشته بود -تاوان جنبی زرادخانه جنونِ رضاشاه.» قربانیاین موقعیت خدیجه بود. دختر کوچک و عزیزکرده مصدق. «او جزء جمع کوچکی بود که وقتی داشتند مصدق را از شهربانی بیرون میکشیدند تا هُل بدهند توی ماشین و روانه شرق کنند، پشت بوتهها نگاه میکرد.» به خانه که آمدند فریاد زده و بعد به اغما رفته بود. «چهل روز بعدتر به هوش آمد، اما دیگر از دست رفته بود. بیشتر وقتها آرام بود و توی خودش بهنظر میرسید.» دوا و درمانها که نتیجه نداد، پزشکها گفتند باید مدتی دور از آشنایانش باشد. اتاق ته باغ و تنهایی، سرنوشت او شد. «مصدق دستور داده بود توی دیوارهای اتاق خدیجه سوراخهایی دربیاورند تا بشود بیآنکه مزاحمش شد، نگاهش کرد.» سالیان بعد، بردندش به درمانگاهی در سوئیس. سرآخر عمل روی مغز که «آخرین برق چشمهای خدیجه را هم از او گرفت.» همین تکه از زندگی خدیجه تأثیر عمیق کودتای بیستوهشتم مرداد را نشان میدهد، اتفاقی که در ادبیات ما تا هنوز امتداد داشته و دستمایه داستانها و شعرها شده است.
پارسا شهری: «تراژدی تنهایی» یکی از چندینوچند کتابی است که درباره محمد مصدق و زندگی او نوشته شده. اما این کتاب میان این انبوه، تفاوتی معنادار دارد: تراژدی تنهایی، روایت کریستوفر دو بِلِگ انگلیسی است، کشوری که مصدق تمام توشوتوان و عمر خود را گذاشت تا پای آن را از وطنش ببُرد. نفرت مصدق از بریتانیا اما نیروی محرکهای شد برای دو بلگ که بتواند توأمان با تاریخ کشور خود و مردی روبهرو شود که تاریخ وطنش را یکسر تغییر داد و جالب آنکه دو بلگ خود با مصدق همصداست: «مصدق دست پنهانِ بریتانیا را در همهجا میدید چون واقعا همهجا بود.» مصدق، «شخصیت محبوب جوانان ایران» در روایت دو بلگ «نخستین رهبر آزادیخواه خاورمیانه مدرن» است، مردی «معتقد به تقدم قانون بر همه چیز». دو بلگ نخستینبار 1379 به ایران میآید و همان سال به اهمیت مصدق پی میبرد. «بهنظر میآمد چهره محجوبش همهجا هست و با اینحال با افسوس و بااحترام دربارهاش حرف میزدند.» دو بلگ از سر اتفاق روزی در میانه درگیری میان معترضان و نیروهای امنیتی خود را در خانهای مییابد که ازقضا خانه ایرج افشار بوده: «افشار از تاریخنگاران نامداری بود که مرا تشویق به روایت زندگی خارقالعاده مصدق کرد.» زندگینامه مصدق در چهارده فصل روایت میشود: پدر ملت، شرقِ ایستا، شکار مصدق، تبعید به نیستی... فصل «تراژدی خدیجه» تکهای از زندگی مصدق است که بر دختر کوچکش تأثیر گذاشت و از قضا جعفر مدرسصادقی نیز در رمان اخیرش «بهشت و دوزخ» آن را روایت کرده است. تابستان 1319. مصدق به تهران آمده بود و در ویلای اجارهای شمیران روزگار میگذراند. سپرده بود هر که آمد دم خانه بگویند آقا خانه نیست، احمدآباد است. «گرگومیش غروب بود که رییس شهربانی با دوتا پاسبان رسیدند دم در باغ. نوکر خانه گفت: آقا خانه نیستند. اما سرآخر زیر بار رفت که اینطور نیست و گفت توی آلاچیق منتظر بمانند تا مصدق بیاید.» مصدق آمد و گفت: تمام دَهسال گذشته را منتظرتان بودم. مصدق از حبس به سلامت نجست و با عارضهای تازه بیرون آمد: روماتیسم. «دیگر هیچوقت نتوانست بیعصا مسافتی را راه برود.» اما دستگیری مصدق «زخمخورده دومی هم بهجا گذاشته بود -تاوان جنبی زرادخانه جنونِ رضاشاه.» قربانیاین موقعیت خدیجه بود. دختر کوچک و عزیزکرده مصدق. «او جزء جمع کوچکی بود که وقتی داشتند مصدق را از شهربانی بیرون میکشیدند تا هُل بدهند توی ماشین و روانه شرق کنند، پشت بوتهها نگاه میکرد.» به خانه که آمدند فریاد زده و بعد به اغما رفته بود. «چهل روز بعدتر به هوش آمد، اما دیگر از دست رفته بود. بیشتر وقتها آرام بود و توی خودش بهنظر میرسید.» دوا و درمانها که نتیجه نداد، پزشکها گفتند باید مدتی دور از آشنایانش باشد. اتاق ته باغ و تنهایی، سرنوشت او شد. «مصدق دستور داده بود توی دیوارهای اتاق خدیجه سوراخهایی دربیاورند تا بشود بیآنکه مزاحمش شد، نگاهش کرد.» سالیان بعد، بردندش به درمانگاهی در سوئیس. سرآخر عمل روی مغز که «آخرین برق چشمهای خدیجه را هم از او گرفت.» همین تکه از زندگی خدیجه تأثیر عمیق کودتای بیستوهشتم مرداد را نشان میدهد، اتفاقی که در ادبیات ما تا هنوز امتداد داشته و دستمایه داستانها و شعرها شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.