افق انتظارات زيباييشناسانه «امجد»
دکتر رضا قنادان
یکی از تجربههای دلپذیری که هر بار در سفر از غربت به وطنم ایران نصیبم میشود، دیدن نمایشی در کشور است. اینبار این تجربه که چند شب پیش در تئاترشهر تحقق یافت، از لحن دیگری برخوردار بود. آنچه با وجود مدت زمان اندکی که برای گذراندن در تهران داشتم، مرا به دیدن این نمایش کشاند؛ نام خانم سعیده آبشناسان بهعنوان تهیهکننده آن بود. آشنایی من با خانم آبشناسان به زمانی باز میگشت که ایشان نشریه ادبی گوهران را منتشر میکرد. ارزش این نشریه که من و دوستان بسیاری از من جای خالی آن را در آمریکا احساس میکنیم، در این بود که تنها به شعر اختصاص داشت و هربار چشماندازهای نو و درخور اعتنایی را در این زمینه ارائه میداد. به این سبب دیدن نام خانم سعیده آبشناسان در جایگاه تهیهکننده نمایش مورد بحث، نه تنها مرا به دیدن آن تشویق کرد بلکه انتظار مرا برای دیدن اثری برجسته بالا برد. ازآنجاییکه با کوششهای ایشان در زمینه تئاتر آشنایی نداشتم، باید اقرار کنم حضور در این برنامه برایم خالی از نگرانی و کنجکاوی نبود. اگر بخواهم احساسم را درباره این نمایش که «سه خواهر و دیگران» نام داشت و بهوسیله آقای حمید امجد نوشته و کارگردانی شده بود،
دریک جمله فشرده کنم، باید بگویم انتظارات زیباییشناسانهای که در من بالا رفته بود، درسطح مؤثری پاسخ خود را دریافت کرد. من با آثار حمید امجد آشنایی نداشتم؛ اما با دیدن این نمایش پی بردم با نویسندهای قابل و کارگردانی خلاق و چیرهدست روبهرو هستم. تأثیر این نمایش در من چنان بود که با آنکه چند شب از دیدن آن گذشته، و این را دور از هرگونه اغراق میگویم، نتوانستهام آن را یا دست کم لحظاتی از آن را، از ذهنم دور نگه دارم. برای آنکه توضیح دهم منظورم از آنچه به درستی درباره آقای حمید امجد گفتم، چیست لازم است روشن کنم که دیدگاه من برای ارزشگذاری آثار هنری از کدام نظریه برمیخیزد.
این نظریه معروف به «تئوری دریافت» است که در برخی از متون از آن بهصورت «زیباییشناسی دریافت» یاد میشود.
با آنکه بیش از چهار دهه از پیدایش این نظریه میگذرد هنوز اعتبار آن بهعنوان رویکرد سازندهای برای برخورد با ژانرهای گوناگون آثار هنری برجا مانده است. چنانکه در کتابی از خود با نام «جای خالی معنا: نگاهی دیگر» به آن پرداختهام. منظور از این تئوری، اشاره به دیدگاهی در ارزشیابیهای هنری است که به جای «خواست مؤلف»، نقش مخاطب را بهعنوان مؤثرترین عنصر تعیینکننده معنا میشناسد. آنچه به نقش مخاطب محتوا میبخشد عناصری مانند: پیشینه تحصیلی و حرفهای، میزان تجربهها، و از همه مهمتر «افق انتظارات» زیباییشناسانه او است. اهمیت مؤلف در این گستره این است که با تکیه بر میزان خلاقیت خود میتواند امکانی را فراهم آورد که به انتظارات مؤلف در هر سطح و از هر نوعی که باشند پاسخ گوید.
معنای این گفته آن است که آنچه درپی میآید، ممکن است برداشتی از اثر پیش کشد که احتمالا، اما نه الزاما، در چارچوب خواست آگاهانه کارگردان و نقشآفرینان آن جا نگیرد. تکیه بر واژه «آگاهانه» در این کاربرد از این بابت دارای اهمیت است که حتی اگر چشم به اندیشههای فروید نداشته باشیم، میتوانیم با تکیه بر شواهد و دلایل موجود در تئوری ادبی امروز چنین باور کنیم که بخش مهمی از آفرینشهای هنری بهطور ناخودآگاه عینیت میپذیرند.
اکنون که روشن است از چه دیدگاهی به نمایش «سه خواهر و دیگران» نگریستهام، توضیح نکته دیگری لازم است. از آنجاییکه تحلیلهای انتقادی من بیشتر در پیوند با شعر صورت میگیرد، این گرایش در من قوت گرفته است که هرگونه هنری را به صورت شعر تلقی کنم. از این زاویه دید، نمایش «سه خواهر و دیگران» را به این سبب اثری بهراستی درخشان یافتم که مانند یک شعر ناب هر بعد و جزئی از آن در بهترین صورت ممکن خود در روی صحنه نمایان شد و جای هیچ عنصری که وجود آن برای کمالبخشیدن به کل نمایش ضروری بود، خالی به نظر نرسید.
بیدرنگ باید اقرار کنم تنها چیزی که نتوانستم انتظاراتم را با آن آشتی دهم، نام این نمایش یعنی «سه خواهر و دیگران» بود؛ با آنکه میدانم به چه دلیلی این نام که گویی نام کتابی از آقای حمید امجد است، به این نمایش داده شده؛ اما این کار میتوانست، و به دیده من با توجه به فضای نمایش میبایست، با ظرافت بیشتری صورت گیرد. اما این کاستی در همان آغاز، با ابتکار طراوتبخشی جبران شد. این ابتکار، طنین آوای موسیقی زندهای بود که با نواختن ویولن، آکاردئون و گیتار، حاضران را به داخل تالار دعوت کرد. اجراکنندگان که گروهی از نوازندگان جوان بودند، با آغاز نمایش در داخل صحنه جا گرفتند و لحظات حساس آن را با اجرای موسیقی دلپذیری که با فهم تماشاچیان از آنچه در روی صحنه میگذشت همخوانی کامل داشت، همراهی میکردند. برخلاف شعر که اجزای بهوجودآورنده آن عناصر بیجانی هستند و تنها با ورود به ذهن مخاطب جان میگیرند، در تئاتر با عناصر زندهای روبهرو هستیم که هریک در شکلبخشیدن به دریافت حاضران، سهمی بنیادی دارند و به عبارت دیگر خود با ظاهرشدن بر روی صحنه در جایگاه آفریننده کل اثر قرار میگیرند. در این پیوند توجه به نقش هریک در دو بعد
متمایز از هم اهمیت دارد. هریک از بازیگران لازم است در نقشآفرینی شخصیتی که برعهده دارد به صورتی از کمال نزدیک شود؛ همین زمان حاصل اجرای انفرادی خود را در هاضمه اجرای کل مجموعه داخل سازد. در این پیوند است که به هنرنمایی و مهارت آقای حمید امجد بهعنوان کارگردان این مجموعه پی میبریم. شاید بتوان گفت روشنترین میدان تجلی این هنرنمایی و مهارت را در بازی فیروز یعنی چهره محوری این نمایش، میبینیم که از یک نظر ما را شاهد نقش خلاق کارگردان در گرفتن بازی درخشانی از او میسازد که بتواند ظرفیت نقشآفرینی خود را تا سر حد امکان به نمایش گذارد. روشن است که کلید آنچه این ویژگی را ممکن میکند در دست افشین هاشمی است که انگار مانند مومی به هر شکل که کارگردان خواسته است درآمده و این بازی درخشان را عرضه کرده است. محتوای نمایش «سه خواهر و دیگران» با تکیه بر شش نمایشنامه، سه اثر از چخوف و سه اثر دیگر از شکسپیر است. سه اثر چخوف که مهمترین آثار او را به وجود میآورند دایی وانیا، سه خواهر و باغ آلبالو است و سه نمایشنامه شکسپیر که همگام با اتللو بزرگترین تراژدیهای او به شمار میروند «لیر شاه»، «هملت»، و «مکبث» نام دارند. آنچه
لحظاتی از این نمایشنامهها را در قالب یگانهای به هم پیوند میدهد، و آقای امجد هم به عنوان نویسنده و هم در جایگاه کارگردان این قالب یگانه را به شیوه مؤثری برجسته میکند، مضمون مشترکی مبنی بر سقوط انفرادی چهرهها، فروریختن یک نظام و بهپایانرسیدن دوران ویژهای از زمان است. این فروریختنها بهگونهای روی صحنه صورت میگیرد که انگار هر بار صدای سقوط آنها را با تبلورات دیداری، جنگ میان تاریکی و روشنایی و طنینانداختن آوای موسیقی میشنویم. مضمون دیگری که همراه با این فروپاشیها برجسته میشود، موضوع «غضب» است که جلوههای هراسناک و تراژیک آن، بهویژه در نمایشنامههای شکسپیر بازتابی روشن دارد. کیفیت روایت کلی نمایش به گونهای است که ذهن تماشاچیان را مانند پاندولی میان حال و گذشته و گذشته و حال پیوسته به حرکت درمیآورد. با هر حرکت شماری از شخصیتهای تاریخی انگار از دل خاک برمیخیزند و روی صحنه زنده میشوند و شماری نیز به دل خاک بازمیگردند. یکی از مهارتهای طراوتبخشی که در ساختن دکور روی صحنه به کار رفته، وجود پنجرههایی است که به ذهن ناخودآگاه شخصیتها گشوده میشوند. آنچه اجزای گوناگون محتوای نمایش را به هم
پیوند میزند از یک سو وجود فیروز و از سوی دیگر شخصیتهای اصلی داستان، یعنی سه خواهر است که با ورود به روی صحنه و بازی طبیعی و دور از اغراق و درعینحال جذابشان جریان زنده و هیجانانگیز نمایش به حرکت درمیآید. هر یک از این دو، یعنی فیروز و سه خواهر در شکوفاکردن روایت سهمی اساسی دارند. کار عمده فیروز همزمان با آنکه میان چهرههای گوناگون نمایش، نقشی پیونددهنده ایفا میکند، تعریف روایت است. از آنجایی که هر جزء از روایت، مستلزم تکگوییهای درازمدت است، چنانچه با تنوع همراه نباشد تماشاچیان را خسته میکند. در این نمایش فیروز عنصر تنوع را جز در یک مورد، ماهرانه به کار میگیرد. در این معنا که هر بار درست پیش از آنکه حوصله تماشاچیان آخرین لحظات خود را طی کند، میکوشد با بهرهگرفتن از شیوههایی چون برجسته ساختن طنز حاکم بر روایت، ایجاد دگرگشت در مسیر آن، تغییر لحن و توسل به حرکاتی در روی صحنه، طراوتی در تعریف ماجراها به وجود آورد و از این رهگذر است تماشاچیان را هنرمندانه از سقوط در فضای بیحوصلگی نجات میدهد. یکی از اثرگذارترین پیشامدهایی که در این چارچوب رخ میدهد، آشکارشدن چهرههایی از درون پنجره یا ورودشان به
روی صحنه است. که پیوند میان گذشته و حال را به نرمی و به صورت غافلگیرکنندهای ممکن میکند.
اما بیهیچ تردیدی باید گفت مشکلترین نقشها به عهده سه خواهر است که ماجرای محوری لیرشاه را به سه خواهر چخوف پیوند میدهند. این پیوند را نباید حرکتی ساده و سرراست تلقی کرد، بلکه رخدادی است کیفی که لازمه آن گذار از دورانی به دوران دیگر و فرهنگی به فرهنگ دیگر است. هنرمندی سه خواهر که به وسیله خانم ریحانه سلامت، معصومه رحمانی و مارال آتشی نقشآفرینی میشوند در این است که میکوشند مرز میان گذشته و حال را با بازی دلپذیری از میان بردارند. مهارت اینان در ارائه این بازی دلپذیر زمانی به تصویر میآید که نمایش ما را با مورد مؤثری از «دور هرمنوتیکی» روبهرو میکند. منظور از «دور هرمنوتیک» یا تعبیری از آن، چنانکه مارتین هایدگر عنوان کرده است افزودن لایه معنایی تازهای است به برداشت نخستین از اثر. این ویژگی زمانی در «سه خواهر و دیگران» پیش میآید که خانم بهنوش بختیاری با شمعی عرض صحنه را میپیماید. هم زمان اشارهای کوتاه به نمایشنامه «مکبث» میشود. در این پیوند یکی از غنیترین لحظات نمایش تحقق میپذیرد.
ای.ای.ریچاردز لحظهای را در هنر لحظه ناب تلقی میکند که بتواند با حداقل اشاره حداکثر تجربیات مخاطب را زنده کند. با دیدن خانم بختیاری در نقش بانو مکبث و اشاره به این نمایشنامه، مکبث به صحنه کشیده میشود. کلید این رویداد در شمعی است که خانم بهنوش بختیاری را در نقش بانو مکبث ظاهر میکند. کسانی که نمایشنامه «مکبث» را خواندهاند یا اجرای آن را روی صحنه دیدهاند، میدانند یکی از نمادهای عمده آن تنش میان روشنایی و تاریکی است که با تکیه بر آن، شکسپیر توانسته است فضای دراماتیک این اثر را در چند لحظه حساس به اوج رساند. در نمایش «سه خواهر و دیگران» نیز همین پیشامد رخ میدهد. منظور از «دور هرمنوتیک» در این گستره این است که با دریافت این لحظه بسیار فشرده و سرشار از معنا، ذهن تماشاچی به آغاز نمایش بازمیگردد و کل اجرا با تمام جزئیات آن را با نمای تازهای از نظر میگذراند. همه میدانیم که تئاتر حاصل یک کوشش جمعی است. بررسی هریک از اجزای آن، بهویژه در این نمایش که با شمار بسیاری از بازیگران موجودیت یافته است، با یکباردیدن در نوشته حاضر برایم امکانپذیر نیست. همین کافی است که بگویم هریک از بازیگران همزمان با آنکه
ابزاری برای ارتقای سایر بازیگران به شمار میرفت، بهگونهای روی صحنه آشکار میشد و به بازی میپرداخت که انگار در جایگاه هدف غایی کل نمایش قرار دارد. آخرین مهارت در کارگردانی و نقشآفرینی جلوه نمایان خود را در پایان کار به نمایش گذاشت، به این معنا که کارگردان و همکارانش توانستند جریانهای پراکنده روایت را در لحظه وحدتآفرینی از نمایش به هم پیوند زنند. در پایان لازم است بگویم حتی اگر از خلاقیتی که در پرداختن به چهرههای تاریخی این نمایش به کار گرفته شده بگذریم و نیز ابتکاری را که در آماده کردن دکور برای امکانبخشیدن به بهرهبرداریهای نمایشی شکوفاشده نادیده انگاریم، آنچه درباره نمایش «سه خواهر و دیگران» در دسترس دارم، خود بهتنهایی هدیه قابلی است که میتواند من را با دست پر پیش دوستان فرهنگدوستم در آمریکا باز گرداند. برای این هدیه از خانم سعیده آبشناسان، تهیهکننده این نمایش و گروه تئاتر پرچین که این فرصت اعتلابخش را برایم فراهم کردند، تشکر میکنم.
یکی از تجربههای دلپذیری که هر بار در سفر از غربت به وطنم ایران نصیبم میشود، دیدن نمایشی در کشور است. اینبار این تجربه که چند شب پیش در تئاترشهر تحقق یافت، از لحن دیگری برخوردار بود. آنچه با وجود مدت زمان اندکی که برای گذراندن در تهران داشتم، مرا به دیدن این نمایش کشاند؛ نام خانم سعیده آبشناسان بهعنوان تهیهکننده آن بود. آشنایی من با خانم آبشناسان به زمانی باز میگشت که ایشان نشریه ادبی گوهران را منتشر میکرد. ارزش این نشریه که من و دوستان بسیاری از من جای خالی آن را در آمریکا احساس میکنیم، در این بود که تنها به شعر اختصاص داشت و هربار چشماندازهای نو و درخور اعتنایی را در این زمینه ارائه میداد. به این سبب دیدن نام خانم سعیده آبشناسان در جایگاه تهیهکننده نمایش مورد بحث، نه تنها مرا به دیدن آن تشویق کرد بلکه انتظار مرا برای دیدن اثری برجسته بالا برد. ازآنجاییکه با کوششهای ایشان در زمینه تئاتر آشنایی نداشتم، باید اقرار کنم حضور در این برنامه برایم خالی از نگرانی و کنجکاوی نبود. اگر بخواهم احساسم را درباره این نمایش که «سه خواهر و دیگران» نام داشت و بهوسیله آقای حمید امجد نوشته و کارگردانی شده بود،
دریک جمله فشرده کنم، باید بگویم انتظارات زیباییشناسانهای که در من بالا رفته بود، درسطح مؤثری پاسخ خود را دریافت کرد. من با آثار حمید امجد آشنایی نداشتم؛ اما با دیدن این نمایش پی بردم با نویسندهای قابل و کارگردانی خلاق و چیرهدست روبهرو هستم. تأثیر این نمایش در من چنان بود که با آنکه چند شب از دیدن آن گذشته، و این را دور از هرگونه اغراق میگویم، نتوانستهام آن را یا دست کم لحظاتی از آن را، از ذهنم دور نگه دارم. برای آنکه توضیح دهم منظورم از آنچه به درستی درباره آقای حمید امجد گفتم، چیست لازم است روشن کنم که دیدگاه من برای ارزشگذاری آثار هنری از کدام نظریه برمیخیزد.
این نظریه معروف به «تئوری دریافت» است که در برخی از متون از آن بهصورت «زیباییشناسی دریافت» یاد میشود.
با آنکه بیش از چهار دهه از پیدایش این نظریه میگذرد هنوز اعتبار آن بهعنوان رویکرد سازندهای برای برخورد با ژانرهای گوناگون آثار هنری برجا مانده است. چنانکه در کتابی از خود با نام «جای خالی معنا: نگاهی دیگر» به آن پرداختهام. منظور از این تئوری، اشاره به دیدگاهی در ارزشیابیهای هنری است که به جای «خواست مؤلف»، نقش مخاطب را بهعنوان مؤثرترین عنصر تعیینکننده معنا میشناسد. آنچه به نقش مخاطب محتوا میبخشد عناصری مانند: پیشینه تحصیلی و حرفهای، میزان تجربهها، و از همه مهمتر «افق انتظارات» زیباییشناسانه او است. اهمیت مؤلف در این گستره این است که با تکیه بر میزان خلاقیت خود میتواند امکانی را فراهم آورد که به انتظارات مؤلف در هر سطح و از هر نوعی که باشند پاسخ گوید.
معنای این گفته آن است که آنچه درپی میآید، ممکن است برداشتی از اثر پیش کشد که احتمالا، اما نه الزاما، در چارچوب خواست آگاهانه کارگردان و نقشآفرینان آن جا نگیرد. تکیه بر واژه «آگاهانه» در این کاربرد از این بابت دارای اهمیت است که حتی اگر چشم به اندیشههای فروید نداشته باشیم، میتوانیم با تکیه بر شواهد و دلایل موجود در تئوری ادبی امروز چنین باور کنیم که بخش مهمی از آفرینشهای هنری بهطور ناخودآگاه عینیت میپذیرند.
اکنون که روشن است از چه دیدگاهی به نمایش «سه خواهر و دیگران» نگریستهام، توضیح نکته دیگری لازم است. از آنجاییکه تحلیلهای انتقادی من بیشتر در پیوند با شعر صورت میگیرد، این گرایش در من قوت گرفته است که هرگونه هنری را به صورت شعر تلقی کنم. از این زاویه دید، نمایش «سه خواهر و دیگران» را به این سبب اثری بهراستی درخشان یافتم که مانند یک شعر ناب هر بعد و جزئی از آن در بهترین صورت ممکن خود در روی صحنه نمایان شد و جای هیچ عنصری که وجود آن برای کمالبخشیدن به کل نمایش ضروری بود، خالی به نظر نرسید.
بیدرنگ باید اقرار کنم تنها چیزی که نتوانستم انتظاراتم را با آن آشتی دهم، نام این نمایش یعنی «سه خواهر و دیگران» بود؛ با آنکه میدانم به چه دلیلی این نام که گویی نام کتابی از آقای حمید امجد است، به این نمایش داده شده؛ اما این کار میتوانست، و به دیده من با توجه به فضای نمایش میبایست، با ظرافت بیشتری صورت گیرد. اما این کاستی در همان آغاز، با ابتکار طراوتبخشی جبران شد. این ابتکار، طنین آوای موسیقی زندهای بود که با نواختن ویولن، آکاردئون و گیتار، حاضران را به داخل تالار دعوت کرد. اجراکنندگان که گروهی از نوازندگان جوان بودند، با آغاز نمایش در داخل صحنه جا گرفتند و لحظات حساس آن را با اجرای موسیقی دلپذیری که با فهم تماشاچیان از آنچه در روی صحنه میگذشت همخوانی کامل داشت، همراهی میکردند. برخلاف شعر که اجزای بهوجودآورنده آن عناصر بیجانی هستند و تنها با ورود به ذهن مخاطب جان میگیرند، در تئاتر با عناصر زندهای روبهرو هستیم که هریک در شکلبخشیدن به دریافت حاضران، سهمی بنیادی دارند و به عبارت دیگر خود با ظاهرشدن بر روی صحنه در جایگاه آفریننده کل اثر قرار میگیرند. در این پیوند توجه به نقش هریک در دو بعد
متمایز از هم اهمیت دارد. هریک از بازیگران لازم است در نقشآفرینی شخصیتی که برعهده دارد به صورتی از کمال نزدیک شود؛ همین زمان حاصل اجرای انفرادی خود را در هاضمه اجرای کل مجموعه داخل سازد. در این پیوند است که به هنرنمایی و مهارت آقای حمید امجد بهعنوان کارگردان این مجموعه پی میبریم. شاید بتوان گفت روشنترین میدان تجلی این هنرنمایی و مهارت را در بازی فیروز یعنی چهره محوری این نمایش، میبینیم که از یک نظر ما را شاهد نقش خلاق کارگردان در گرفتن بازی درخشانی از او میسازد که بتواند ظرفیت نقشآفرینی خود را تا سر حد امکان به نمایش گذارد. روشن است که کلید آنچه این ویژگی را ممکن میکند در دست افشین هاشمی است که انگار مانند مومی به هر شکل که کارگردان خواسته است درآمده و این بازی درخشان را عرضه کرده است. محتوای نمایش «سه خواهر و دیگران» با تکیه بر شش نمایشنامه، سه اثر از چخوف و سه اثر دیگر از شکسپیر است. سه اثر چخوف که مهمترین آثار او را به وجود میآورند دایی وانیا، سه خواهر و باغ آلبالو است و سه نمایشنامه شکسپیر که همگام با اتللو بزرگترین تراژدیهای او به شمار میروند «لیر شاه»، «هملت»، و «مکبث» نام دارند. آنچه
لحظاتی از این نمایشنامهها را در قالب یگانهای به هم پیوند میدهد، و آقای امجد هم به عنوان نویسنده و هم در جایگاه کارگردان این قالب یگانه را به شیوه مؤثری برجسته میکند، مضمون مشترکی مبنی بر سقوط انفرادی چهرهها، فروریختن یک نظام و بهپایانرسیدن دوران ویژهای از زمان است. این فروریختنها بهگونهای روی صحنه صورت میگیرد که انگار هر بار صدای سقوط آنها را با تبلورات دیداری، جنگ میان تاریکی و روشنایی و طنینانداختن آوای موسیقی میشنویم. مضمون دیگری که همراه با این فروپاشیها برجسته میشود، موضوع «غضب» است که جلوههای هراسناک و تراژیک آن، بهویژه در نمایشنامههای شکسپیر بازتابی روشن دارد. کیفیت روایت کلی نمایش به گونهای است که ذهن تماشاچیان را مانند پاندولی میان حال و گذشته و گذشته و حال پیوسته به حرکت درمیآورد. با هر حرکت شماری از شخصیتهای تاریخی انگار از دل خاک برمیخیزند و روی صحنه زنده میشوند و شماری نیز به دل خاک بازمیگردند. یکی از مهارتهای طراوتبخشی که در ساختن دکور روی صحنه به کار رفته، وجود پنجرههایی است که به ذهن ناخودآگاه شخصیتها گشوده میشوند. آنچه اجزای گوناگون محتوای نمایش را به هم
پیوند میزند از یک سو وجود فیروز و از سوی دیگر شخصیتهای اصلی داستان، یعنی سه خواهر است که با ورود به روی صحنه و بازی طبیعی و دور از اغراق و درعینحال جذابشان جریان زنده و هیجانانگیز نمایش به حرکت درمیآید. هر یک از این دو، یعنی فیروز و سه خواهر در شکوفاکردن روایت سهمی اساسی دارند. کار عمده فیروز همزمان با آنکه میان چهرههای گوناگون نمایش، نقشی پیونددهنده ایفا میکند، تعریف روایت است. از آنجایی که هر جزء از روایت، مستلزم تکگوییهای درازمدت است، چنانچه با تنوع همراه نباشد تماشاچیان را خسته میکند. در این نمایش فیروز عنصر تنوع را جز در یک مورد، ماهرانه به کار میگیرد. در این معنا که هر بار درست پیش از آنکه حوصله تماشاچیان آخرین لحظات خود را طی کند، میکوشد با بهرهگرفتن از شیوههایی چون برجسته ساختن طنز حاکم بر روایت، ایجاد دگرگشت در مسیر آن، تغییر لحن و توسل به حرکاتی در روی صحنه، طراوتی در تعریف ماجراها به وجود آورد و از این رهگذر است تماشاچیان را هنرمندانه از سقوط در فضای بیحوصلگی نجات میدهد. یکی از اثرگذارترین پیشامدهایی که در این چارچوب رخ میدهد، آشکارشدن چهرههایی از درون پنجره یا ورودشان به
روی صحنه است. که پیوند میان گذشته و حال را به نرمی و به صورت غافلگیرکنندهای ممکن میکند.
اما بیهیچ تردیدی باید گفت مشکلترین نقشها به عهده سه خواهر است که ماجرای محوری لیرشاه را به سه خواهر چخوف پیوند میدهند. این پیوند را نباید حرکتی ساده و سرراست تلقی کرد، بلکه رخدادی است کیفی که لازمه آن گذار از دورانی به دوران دیگر و فرهنگی به فرهنگ دیگر است. هنرمندی سه خواهر که به وسیله خانم ریحانه سلامت، معصومه رحمانی و مارال آتشی نقشآفرینی میشوند در این است که میکوشند مرز میان گذشته و حال را با بازی دلپذیری از میان بردارند. مهارت اینان در ارائه این بازی دلپذیر زمانی به تصویر میآید که نمایش ما را با مورد مؤثری از «دور هرمنوتیکی» روبهرو میکند. منظور از «دور هرمنوتیک» یا تعبیری از آن، چنانکه مارتین هایدگر عنوان کرده است افزودن لایه معنایی تازهای است به برداشت نخستین از اثر. این ویژگی زمانی در «سه خواهر و دیگران» پیش میآید که خانم بهنوش بختیاری با شمعی عرض صحنه را میپیماید. هم زمان اشارهای کوتاه به نمایشنامه «مکبث» میشود. در این پیوند یکی از غنیترین لحظات نمایش تحقق میپذیرد.
ای.ای.ریچاردز لحظهای را در هنر لحظه ناب تلقی میکند که بتواند با حداقل اشاره حداکثر تجربیات مخاطب را زنده کند. با دیدن خانم بختیاری در نقش بانو مکبث و اشاره به این نمایشنامه، مکبث به صحنه کشیده میشود. کلید این رویداد در شمعی است که خانم بهنوش بختیاری را در نقش بانو مکبث ظاهر میکند. کسانی که نمایشنامه «مکبث» را خواندهاند یا اجرای آن را روی صحنه دیدهاند، میدانند یکی از نمادهای عمده آن تنش میان روشنایی و تاریکی است که با تکیه بر آن، شکسپیر توانسته است فضای دراماتیک این اثر را در چند لحظه حساس به اوج رساند. در نمایش «سه خواهر و دیگران» نیز همین پیشامد رخ میدهد. منظور از «دور هرمنوتیک» در این گستره این است که با دریافت این لحظه بسیار فشرده و سرشار از معنا، ذهن تماشاچی به آغاز نمایش بازمیگردد و کل اجرا با تمام جزئیات آن را با نمای تازهای از نظر میگذراند. همه میدانیم که تئاتر حاصل یک کوشش جمعی است. بررسی هریک از اجزای آن، بهویژه در این نمایش که با شمار بسیاری از بازیگران موجودیت یافته است، با یکباردیدن در نوشته حاضر برایم امکانپذیر نیست. همین کافی است که بگویم هریک از بازیگران همزمان با آنکه
ابزاری برای ارتقای سایر بازیگران به شمار میرفت، بهگونهای روی صحنه آشکار میشد و به بازی میپرداخت که انگار در جایگاه هدف غایی کل نمایش قرار دارد. آخرین مهارت در کارگردانی و نقشآفرینی جلوه نمایان خود را در پایان کار به نمایش گذاشت، به این معنا که کارگردان و همکارانش توانستند جریانهای پراکنده روایت را در لحظه وحدتآفرینی از نمایش به هم پیوند زنند. در پایان لازم است بگویم حتی اگر از خلاقیتی که در پرداختن به چهرههای تاریخی این نمایش به کار گرفته شده بگذریم و نیز ابتکاری را که در آماده کردن دکور برای امکانبخشیدن به بهرهبرداریهای نمایشی شکوفاشده نادیده انگاریم، آنچه درباره نمایش «سه خواهر و دیگران» در دسترس دارم، خود بهتنهایی هدیه قابلی است که میتواند من را با دست پر پیش دوستان فرهنگدوستم در آمریکا باز گرداند. برای این هدیه از خانم سعیده آبشناسان، تهیهکننده این نمایش و گروه تئاتر پرچین که این فرصت اعتلابخش را برایم فراهم کردند، تشکر میکنم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.