|

سیاست‌های نفتی ایران در حکومت پهلوی-1

مجید تفرشی

نوشته حاضر مروری بر گزارش‌ها و اسناد تازه آزادشده رسمی در آرشیوهای بریتانیاست از زمان افزایش ناگهانی بهای جهانی نفت خام تا آستانه انقلاب اسلامی در ایران. لازم به ذکر است این مطالب تاکنون جایی منتشر نشده است.در سال 1973 وقایعی منطقه‌ای و بین‌المللی رخ دادند که خواه ناخواه ایران و منافع آن را نیز با خود درگیر کردند. در این میان جنگ اعراب و اسراییل معروف به جنگ رمضان یا جنگ یوم کیپور و تحولات نفتی ناشی از آن را می‌توان تاثیرگذارترین مساله بر ایران دانست. علاوه بر تاثیرات جنگ اعراب و اسراییل حکومت ایران موفق شد تا پس از یک دهه و به دنبال مذاکراتی طولانی با انجام تغییراتی در قرارداد کنسرسیوم درآمدهای نفتی کشور را تا حدی افزایش دهد.سال 1973 از اهمیتی خاص برای نفت ایران در عرصه جهانی برخوردار بود. از یک سو مساله جنگ اعراب و اسراییل و تحریم‌های نفتی غرب اهمیت منابع انرژی ایران را بیش از پیش نمایان کرد. از سوی دیگر در همین سال موضوع بازنگری در قراردادهای نفتی مطرح شد و نهایتا در 31 جولای همین سال تمدید قرارداد با کنسرسیوم بین‌المللی نفت به امضای شاه رسید. بر اساس قرارداد جدید بیشترین سهم شرکت‌های خارجی از نفت ایران در درجه اول به بریتیش پترولیوم با 40‌درصد اختصاص داشت. بر اساس یک سند اقتصادی انگلیسی، در سال 1973 متوسط تولید روزانه نفت خام ایران 3/5 میلیون بشکه بود که پیش‌بینی می‌شد که تا سال 1976 به هشت‌میلیون بشکه برسد. البته این پیش‌بینی هیچ‌گاه تحقق نیافت. همین سند، درآمدهای نفتی ایران در سال1972 را دومیلیارد و 400میلیون پوند تخمین زده است.از اوایل دهه 1970 میلادی شاه در اندیشه انجام تغییراتی در نحوه تعامل ایران با کنسرسیوم شرکت‌های خارجی خریدار و شریک نفت ایران بود. وی این اندیشه را به‌وضوح در خلال سفر سال 1972 خود به لندن مطرح کرد و سرانجام پس از حدود یک سال مذاکره و چالش، این مساله به وقوع پیوست و قرارداد جدیدی به امضا رسید. پیش از امضای این قرارداد، شرکت‌های خارجی با دولت‌های کوچک خلیج‌فارس و عربستان سعودی به توافق‌هایی دست یافته بودند که به دلیل دخالت عمده احمد زکی‌یمانی وزیر نفت وقت عربستان در این مذاکرات این قرارداد به طور غیررسمی به قرارداد یمانی شهرت یافت. ایران از یک سو خواستار افزایش سهم خویش از درآمدهای نفتی و بهبود درآمدهای خود بود و از سوی دیگر قرارداشتن در پناه اردوگاه غرب و سرمایه‌داری و وابستگی روزافزون به جنگ‌افزارها و حمایت‌های همه‌جانبه بلوک غرب منجر می‌شد که قدرت مانور ایران در مذاکرات نفتی با شرکت‌های عضو کنسرسیوم محدود شود. بر اساس سند به کلی محرمانه وزارت خارجه بریتانیا, طی دو جلسه در تاریخ 14 و 15 ژانویه 1973 (24 و 25 دی 1351) نمایندگان شرکت‌های عضو کنسرسیوم نفت در دیداری خصوصی با شاه نگرانی‌های خود را در مورد قرارداد جدید پیشنهادی ایران مطرح کردند.از خلال این گفت‌وگوها که رضا فلاح معاون شرکت ملی نفت ایران نیز در آن حضور داشت، چنین برمی‌آید که شاه به‌رغم مخالفت با شیوه کهنه 50 - 50 کنسرسیوم که در سال 1954 و به دنبال پیروزی کودتای انگلیسی و آمریکایی 1953 (28 مرداد 1332) تصویب و امضا شده بود، چندان خواهان کاهش جدی‌درصد منافع شرکت‌های عضو کنسرسیوم از نفت ایران نبود، بلکه بیشتر‌درصدد ایجاد انگیزه جدی در آنان برای بالا بردن سطح تولید و در نتیجه افزایش سطح درآمدهای نفتی ایران بود. در این مذاکرات مشخص بود که ایران حاضر بود در برابر افزایش سهم خود قرارداد طولانی‌مدت 20 تا 25ساله‌ای را با کنسرسیوم امضا کند.مذاکرات طولانی و بی‌وقفه نمایندگان شرکت‌های عضو کنسرسیوم بین‌المللی نفت و شاه در نخستین روزهای ماه فوریه سال 1973 و در خلال تعطیلات زمستانی شاه در منطقه سن موریتس در سوییس و در طول آن ماه نیز ادامه آن در تهران ادامه یافت که نهایتا پس از مذاکرات و چالش‌های طولانی در پایان جولای همان سال به عقد قرارداد جدید کنسرسیوم نفت و ایران منجر شد که جایگزین قرارداد قبلی کنسرسیوم شد. قرارداد جدید در لندن و برای مدت 20سال تا سال 1993 منعقد شد. براساس قرارداد جدید بر میزان اختیارات شرکت ملی نفت ایران افزوده شد، ولی اداره امر صدور و فروش نفت ایران همچنان در اختیار کنسرسیوم بود و ایران در آن هنگام نیز نتوانست به آرزوی دیرینه و پرسابقه خود در مورد تسلط کامل و مطلق بر امور نفتی خود دست یابد. با این همه پیروزی انقلاب اسلامی در ایران در 11 فوریه 1979 (22 بهمن 1357) به مشارکت شرکت‌های خارجی نفتی در قالب کنسرسیوم به استخراج، اداره و فروش نفت ایران خاتمه داد.
ادامه دارد
نوشته حاضر مروری بر گزارش‌ها و اسناد تازه آزادشده رسمی در آرشیوهای بریتانیاست از زمان افزایش ناگهانی بهای جهانی نفت خام تا آستانه انقلاب اسلامی در ایران. لازم به ذکر است این مطالب تاکنون جایی منتشر نشده است.در سال 1973 وقایعی منطقه‌ای و بین‌المللی رخ دادند که خواه ناخواه ایران و منافع آن را نیز با خود درگیر کردند. در این میان جنگ اعراب و اسراییل معروف به جنگ رمضان یا جنگ یوم کیپور و تحولات نفتی ناشی از آن را می‌توان تاثیرگذارترین مساله بر ایران دانست. علاوه بر تاثیرات جنگ اعراب و اسراییل حکومت ایران موفق شد تا پس از یک دهه و به دنبال مذاکراتی طولانی با انجام تغییراتی در قرارداد کنسرسیوم درآمدهای نفتی کشور را تا حدی افزایش دهد.سال 1973 از اهمیتی خاص برای نفت ایران در عرصه جهانی برخوردار بود. از یک سو مساله جنگ اعراب و اسراییل و تحریم‌های نفتی غرب اهمیت منابع انرژی ایران را بیش از پیش نمایان کرد. از سوی دیگر در همین سال موضوع بازنگری در قراردادهای نفتی مطرح شد و نهایتا در 31 جولای همین سال تمدید قرارداد با کنسرسیوم بین‌المللی نفت به امضای شاه رسید. بر اساس قرارداد جدید بیشترین سهم شرکت‌های خارجی از نفت ایران در درجه اول به بریتیش پترولیوم با 40‌درصد اختصاص داشت. بر اساس یک سند اقتصادی انگلیسی، در سال 1973 متوسط تولید روزانه نفت خام ایران 3/5 میلیون بشکه بود که پیش‌بینی می‌شد که تا سال 1976 به هشت‌میلیون بشکه برسد. البته این پیش‌بینی هیچ‌گاه تحقق نیافت. همین سند، درآمدهای نفتی ایران در سال1972 را دومیلیارد و 400میلیون پوند تخمین زده است.از اوایل دهه 1970 میلادی شاه در اندیشه انجام تغییراتی در نحوه تعامل ایران با کنسرسیوم شرکت‌های خارجی خریدار و شریک نفت ایران بود. وی این اندیشه را به‌وضوح در خلال سفر سال 1972 خود به لندن مطرح کرد و سرانجام پس از حدود یک سال مذاکره و چالش، این مساله به وقوع پیوست و قرارداد جدیدی به امضا رسید. پیش از امضای این قرارداد، شرکت‌های خارجی با دولت‌های کوچک خلیج‌فارس و عربستان سعودی به توافق‌هایی دست یافته بودند که به دلیل دخالت عمده احمد زکی‌یمانی وزیر نفت وقت عربستان در این مذاکرات این قرارداد به طور غیررسمی به قرارداد یمانی شهرت یافت. ایران از یک سو خواستار افزایش سهم خویش از درآمدهای نفتی و بهبود درآمدهای خود بود و از سوی دیگر قرارداشتن در پناه اردوگاه غرب و سرمایه‌داری و وابستگی روزافزون به جنگ‌افزارها و حمایت‌های همه‌جانبه بلوک غرب منجر می‌شد که قدرت مانور ایران در مذاکرات نفتی با شرکت‌های عضو کنسرسیوم محدود شود. بر اساس سند به کلی محرمانه وزارت خارجه بریتانیا, طی دو جلسه در تاریخ 14 و 15 ژانویه 1973 (24 و 25 دی 1351) نمایندگان شرکت‌های عضو کنسرسیوم نفت در دیداری خصوصی با شاه نگرانی‌های خود را در مورد قرارداد جدید پیشنهادی ایران مطرح کردند.از خلال این گفت‌وگوها که رضا فلاح معاون شرکت ملی نفت ایران نیز در آن حضور داشت، چنین برمی‌آید که شاه به‌رغم مخالفت با شیوه کهنه 50 - 50 کنسرسیوم که در سال 1954 و به دنبال پیروزی کودتای انگلیسی و آمریکایی 1953 (28 مرداد 1332) تصویب و امضا شده بود، چندان خواهان کاهش جدی‌درصد منافع شرکت‌های عضو کنسرسیوم از نفت ایران نبود، بلکه بیشتر‌درصدد ایجاد انگیزه جدی در آنان برای بالا بردن سطح تولید و در نتیجه افزایش سطح درآمدهای نفتی ایران بود. در این مذاکرات مشخص بود که ایران حاضر بود در برابر افزایش سهم خود قرارداد طولانی‌مدت 20 تا 25ساله‌ای را با کنسرسیوم امضا کند.مذاکرات طولانی و بی‌وقفه نمایندگان شرکت‌های عضو کنسرسیوم بین‌المللی نفت و شاه در نخستین روزهای ماه فوریه سال 1973 و در خلال تعطیلات زمستانی شاه در منطقه سن موریتس در سوییس و در طول آن ماه نیز ادامه آن در تهران ادامه یافت که نهایتا پس از مذاکرات و چالش‌های طولانی در پایان جولای همان سال به عقد قرارداد جدید کنسرسیوم نفت و ایران منجر شد که جایگزین قرارداد قبلی کنسرسیوم شد. قرارداد جدید در لندن و برای مدت 20سال تا سال 1993 منعقد شد. براساس قرارداد جدید بر میزان اختیارات شرکت ملی نفت ایران افزوده شد، ولی اداره امر صدور و فروش نفت ایران همچنان در اختیار کنسرسیوم بود و ایران در آن هنگام نیز نتوانست به آرزوی دیرینه و پرسابقه خود در مورد تسلط کامل و مطلق بر امور نفتی خود دست یابد. با این همه پیروزی انقلاب اسلامی در ایران در 11 فوریه 1979 (22 بهمن 1357) به مشارکت شرکت‌های خارجی نفتی در قالب کنسرسیوم به استخراج، اداره و فروش نفت ایران خاتمه داد.
ادامه دارد

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.