این بخش از میراث فرهنگی در آستانه نابودی است
کیوان کثیریان
فیلمها ساخته میشوند که بمانند. اصلا تفاوت ماهوی سینما با تئاتر همین است. تئاتر در لحظه اتفاق میافتد و حتی اگر تصویربرداری شود، دیگر همان تئاتر نیست، تصویر آن است.
تئاتر را فقط باید زنده دید و روی صحنه، اما فیلم در ذات و ماهیت، باید باقی بماند تا سالیان سال و تا ابد بتواند دیده شود. همین ماندگاری موجب میشود بشود گفت هر فیلم از لحظهای که تمام و تکمیل میشود، دیگر متعلق به تاریخ سینماست.
جدا از بحث کیفیت، اینکه هر فیلم تولیدشده در تاریخ سینما، چه ایرانی و چه خارجی بتواند با کیفیتی پذیرفتنی در دسترس باشد، توقع دور از دسترسی نیست. پیشرفت تکنولوژی موجب شده است حتی فیلمهای آغازین تاریخ سینما در دهه اول پیدایش آن، با کیفیت عالی در دسترس باشند.
اما حالا حتی دیگر یافتن نسخههای باکیفیت فیلمهای دهه 60 و 70 ایران خودمان سخت شده و کمتر میشود بدون دردسر به یک نسخه ایدهآل و حتی نمایشدادنی از فیلمهای دو دهه اخیر خودمان دست یافت؛ چه رسد به فیلمهای مهم دهههای قبل از آن.
اگر نخواهیم به تمام فیلمهای سینمای ایران اشاره کنیم، بیشک بسیاری از فیلمهای تاریخ سینمای ایران را باید جزئی از میراث فرهنگی این سرزمین به حساب آورد و اتفاق بدی است اگر از این میراث مهم بهخوبی محافظت نشود.
با روزآمدی فناوری و تحول عظیمی که در سالهای اخیر در تکنولوژی پدید آمده، نسخههای 16 و 35 میلیمتری و بتاکم و نسخههای تلویزیونی قدیمی، دیگر نه قابلیت نمایش دارند و نه امکان نگهداریشان هست. تنها راه ممکن، تبدیل آنها به نسخههای دیجیتال جدید و البته ترمیم آنهاست. کاری که مدتهاست در دنیا انجام شده و میشود.
برخی فیلمها -اعم از کوتاه و بلند و مستند- در تلویزیون وقت ایران تولید شدهاند و احتمالا در آرشیو آنها ماندهاند؛ برخی در وزارت فرهنگ تولید شدهاند و البته برخی هم که متعلق به خصوصی هستند، اگر موجود باشند و نابود نشده باشند، احتمالا در انبار دفاتر تهیهکنندهها خاک میخورند یا در اختیار آرشیویستها قرار دارند.
بسیاری از این فیلمها اساسا مفقود شدهاند و بسیاری ناقصاند یا از فرط آسیب دیدگی دیگر امکان نجات ندارند. گذشته از این، نسخههایی هم وجود دارند که ایراد و نقص جدی دارند؛ سکانسهایی حذف شدهاند یا پردهها جابهجا هستند. این نسخهها از اساس، دیگر استنادپذیر هم نیستند.
مسئولیت حفظ این آثار و نگهداری نسخههای واجد کیفیت فنی و صحت لازم، ظاهرا بر عهده دولت گذاشته شده. فیلمخانه ملی ایران و البته موزه سینما مهمترین نهادهایی هستند که باید در این ماجرا ورود کنند.
شاید هم بد نباشد همان کاری که درباره کتابهای چاپشده و آرشیو اجباری آن در کتابخانه ملی انجام میشود، درباره فیلمهای سینمایی هم اجرائی شود.
به هر روی همانگونه که با بیتوجهی ما، منابع طبیعی، حیات وحش، منابع انرژی و آب و سایر موارد حیاتی به نحوی دارد نابود میشود که دیگر چیز زیادی برای نسلهای بعد باقی نماند، همین اتفاق درباره فیلمهای سینماییمان هم در شرف وقوع است.
اگر قرار است این اتفاق غمانگیز نیفتد، یک عزم جزم-از سوی دولت و صدالبته تهیهکنندگان فیلمها- لازم است و بودجه مناسب و دلی که برای این اتفاق بتپد.
خوشبختانه درحالحاضر یکی از کاربلدترینها، مسئولیت فیلمخانه ملی ایران را بر عهده دارد. خانم طاهری گذشته از اینکه کارشناس و فیلمشناس است، بهشدت دغدغه حفظ نسخههای باکیفیت و همچنین ترمیم فیلمهای مهم سینمای ایران را دارد.
اما به نظر میرسد آن دو مورد اول همچنان محقق نشده است. هنوز عزم جدی و بودجه کافی برای انجام این کار بزرگ برای تاریخ سینمای ایران وجود ندارد.
طبعا بهزودی نسخههای 16 و 35 میلیمتری که در فیلمخانه وجود دارند بهتمامی فاسد خواهند شد و واقعا باید دراینباره فکر اساسی کرد.
راستی چه اشکالی دارد که تعدادی از فیلمهای مهم و ماندگار و ارزشمند سینمای ایران، رسما بهعنوان اثر تاریخی و میراث فرهنگی ثبت شود؟ میراث فرهنگی که فقط ابنیه و بنای تاریخی نیست!
فیلمها ساخته میشوند که بمانند. اصلا تفاوت ماهوی سینما با تئاتر همین است. تئاتر در لحظه اتفاق میافتد و حتی اگر تصویربرداری شود، دیگر همان تئاتر نیست، تصویر آن است.
تئاتر را فقط باید زنده دید و روی صحنه، اما فیلم در ذات و ماهیت، باید باقی بماند تا سالیان سال و تا ابد بتواند دیده شود. همین ماندگاری موجب میشود بشود گفت هر فیلم از لحظهای که تمام و تکمیل میشود، دیگر متعلق به تاریخ سینماست.
جدا از بحث کیفیت، اینکه هر فیلم تولیدشده در تاریخ سینما، چه ایرانی و چه خارجی بتواند با کیفیتی پذیرفتنی در دسترس باشد، توقع دور از دسترسی نیست. پیشرفت تکنولوژی موجب شده است حتی فیلمهای آغازین تاریخ سینما در دهه اول پیدایش آن، با کیفیت عالی در دسترس باشند.
اما حالا حتی دیگر یافتن نسخههای باکیفیت فیلمهای دهه 60 و 70 ایران خودمان سخت شده و کمتر میشود بدون دردسر به یک نسخه ایدهآل و حتی نمایشدادنی از فیلمهای دو دهه اخیر خودمان دست یافت؛ چه رسد به فیلمهای مهم دهههای قبل از آن.
اگر نخواهیم به تمام فیلمهای سینمای ایران اشاره کنیم، بیشک بسیاری از فیلمهای تاریخ سینمای ایران را باید جزئی از میراث فرهنگی این سرزمین به حساب آورد و اتفاق بدی است اگر از این میراث مهم بهخوبی محافظت نشود.
با روزآمدی فناوری و تحول عظیمی که در سالهای اخیر در تکنولوژی پدید آمده، نسخههای 16 و 35 میلیمتری و بتاکم و نسخههای تلویزیونی قدیمی، دیگر نه قابلیت نمایش دارند و نه امکان نگهداریشان هست. تنها راه ممکن، تبدیل آنها به نسخههای دیجیتال جدید و البته ترمیم آنهاست. کاری که مدتهاست در دنیا انجام شده و میشود.
برخی فیلمها -اعم از کوتاه و بلند و مستند- در تلویزیون وقت ایران تولید شدهاند و احتمالا در آرشیو آنها ماندهاند؛ برخی در وزارت فرهنگ تولید شدهاند و البته برخی هم که متعلق به خصوصی هستند، اگر موجود باشند و نابود نشده باشند، احتمالا در انبار دفاتر تهیهکنندهها خاک میخورند یا در اختیار آرشیویستها قرار دارند.
بسیاری از این فیلمها اساسا مفقود شدهاند و بسیاری ناقصاند یا از فرط آسیب دیدگی دیگر امکان نجات ندارند. گذشته از این، نسخههایی هم وجود دارند که ایراد و نقص جدی دارند؛ سکانسهایی حذف شدهاند یا پردهها جابهجا هستند. این نسخهها از اساس، دیگر استنادپذیر هم نیستند.
مسئولیت حفظ این آثار و نگهداری نسخههای واجد کیفیت فنی و صحت لازم، ظاهرا بر عهده دولت گذاشته شده. فیلمخانه ملی ایران و البته موزه سینما مهمترین نهادهایی هستند که باید در این ماجرا ورود کنند.
شاید هم بد نباشد همان کاری که درباره کتابهای چاپشده و آرشیو اجباری آن در کتابخانه ملی انجام میشود، درباره فیلمهای سینمایی هم اجرائی شود.
به هر روی همانگونه که با بیتوجهی ما، منابع طبیعی، حیات وحش، منابع انرژی و آب و سایر موارد حیاتی به نحوی دارد نابود میشود که دیگر چیز زیادی برای نسلهای بعد باقی نماند، همین اتفاق درباره فیلمهای سینماییمان هم در شرف وقوع است.
اگر قرار است این اتفاق غمانگیز نیفتد، یک عزم جزم-از سوی دولت و صدالبته تهیهکنندگان فیلمها- لازم است و بودجه مناسب و دلی که برای این اتفاق بتپد.
خوشبختانه درحالحاضر یکی از کاربلدترینها، مسئولیت فیلمخانه ملی ایران را بر عهده دارد. خانم طاهری گذشته از اینکه کارشناس و فیلمشناس است، بهشدت دغدغه حفظ نسخههای باکیفیت و همچنین ترمیم فیلمهای مهم سینمای ایران را دارد.
اما به نظر میرسد آن دو مورد اول همچنان محقق نشده است. هنوز عزم جدی و بودجه کافی برای انجام این کار بزرگ برای تاریخ سینمای ایران وجود ندارد.
طبعا بهزودی نسخههای 16 و 35 میلیمتری که در فیلمخانه وجود دارند بهتمامی فاسد خواهند شد و واقعا باید دراینباره فکر اساسی کرد.
راستی چه اشکالی دارد که تعدادی از فیلمهای مهم و ماندگار و ارزشمند سینمای ایران، رسما بهعنوان اثر تاریخی و میراث فرهنگی ثبت شود؟ میراث فرهنگی که فقط ابنیه و بنای تاریخی نیست!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.