|

دریافت ایده‌های کیارستمی نیازمند مخاطب فعال

مهناز رونقی. پژوهشگر فرهنگي

1. اصطلاح «صنعت فرهنگ» اولین‌بار از سوی آدورنو و هورکهایمر در کتاب دیالکتیک روشنگری به کار رفت. آنها در کتاب دیالکتیک روشنگری واژه «صنعت فرهنگ» را جایگزین واژه فرهنگ توده کرده‌اند. آدورنو فیلم و سینما را هسته مرکزی صنعت فرهنگ تلقی می‌کند. از نظر او صنعت فرهنگ، هنرِ والا و عالی را با هنر نازل در کنار هم قرار می‌دهد و با این کار، جدیت و کارایی هریک را نابود می‌کند. آدورنو تأکید می‌کند عبارت صنعت فرهنگ نباید به معنای لغوی آن گرفته شود؛ بلکه منظور از استانداردشدن شیء در اینجا، آثار هنری است؛ مثل فیلم‌های وسترن که با وجود ظاهر داستانی متفاوت، ساختار هنری یکسان و استاندارد‌شده‌ای دارند (اعظم راودراد، ۱۳۹۱، ص ۷۳). سینمای کیارستمی هنرِ والا را به ذهن متبادر می‌کند؛ هنرِ ناب و خالص؛ از همان‌هایی که هنوز و هنوز در وصف نگاه زیبایی‌شناسانه آرمانی و فلسفی از هنر توضیح می‌دهیم و هرگاه خواهان درک درست از هنر محض هستیم، به سراغ نمونه‌های فیلم‌هایش می‌رویم. با هر رویکردی که به تصویر می‌اندیشیم، همیشه قاب‌های فراخ و نورهای درخشان او در ذهن می‌آید: زیبایی‌شناسی تصویر، کادربندی و ترکیب‌بندی‌های مناسب، صحنه‌به‌صحنه از نان و کوچه تا طعم گیلاس می‌رسد. گویا چندان اختیاری نیست؛ از سینمای داستانی و روایتگر و مستند و واقع‌گرا و تجربه‌گرا نام او بود که تکرار می‌شد. همیشه ملودرام برای مخاطب عام جذاب‌تر است. بازیگر و ستاره و روایت داستان خطی و گاهی حتی پایان خوش. به‌دنبال واکنش عاطفی بودند؛ همان‌هایی که نتیجه طرح یک روایت خاص است؛ اما دریافت سینمای کیارستمی نیازمند مخاطب فعال است؛ مخاطبی که تخیل خود را نیز در روند تماشا و درک فیلم به کار می‌گیرد و از لحاظ فرهنگ و به‌ویژه فرهنگ تصویری در سطح بالاتری نسبت به مخاطب عام قرار دارد. فیلم‌ساز هنری با چنین شناختی از مخاطب می‌داند که می‌تواند از تصاویر انتزاعی‌تر و از روش‌های غیرکلیشه‌ای استفاده کند. سینمای کیارستمی چنین مخاطبی را می‌طلبد. مخاطبی که ظرافت نگاه و غنای محتوایی و زیبایی‌شناسی حجیم آثارش را دریافت کند. همواره گفتمان زیبایی‌شناسانه سینما کمتر محور توجه بوده است. نگاه پارادوکسیکال او نیز جای تأمل دارد؛ آنجایی‌که گاه به سنت افسانه‌سرایی شرقی نزدیک می‌شود و از منظومه خسرو و شیرین می‌گوید تا آن زمان که دریافتی نو و مدرن از جهان اطرافش و روابط انسان‌ها به دست می‌دهد. آنچه مسلم است؛ با ذهن نا‌آرام یک هنرمند مؤلف و با روحی چالشگر روبه‌روییم که ما را از واقعیت صرف تا انتزاع و خیال با خود همراه می‌کند. در میان آثار او، «مشق شب» اثری نوستالژیک است که خاطرات دوران مدرسه را بازآفرینی می‌کند و کاراکترهای همیشگی فیلم‌های دوره نخست فیلم‌سازی او، یعنی کودکان، در آن نقش‌آفرینی می‌کنند. مفهوم ترس و اضطراب مضمون اصلی کارهای دوره نخست فیلم‌سازی اوست. در فیلم‌های بعد‌تر، او به دل طبیعت می‌رود. خانه دوست کجاست؟؛ زندگی و دیگر هیچ؛ و زیر درختان زیتون، سه‌گانه تأثیر‌گذار این هنرمند است. کارگردانی به دنبال سرنوشت بازیگرانش می‌رود بعد از زلزله رودبار؛ لوکیشن‌های فیلم خانه دوست کجاست، تخریب شده‌اند. احمد و بابک فیلم در خدمت سربازی بودند و سالم ماندند؛ اما روستای کوکر در زلزله می‌میرد؛ روستایی که در ذهن ما به زندگی خود ادامه می‌دهد. این‌چنین است که نقش تصویر (فیلم و عکس) بر مستند‌نگاری بومی، اقلیم‌شناسی و هویت‌نگاری ملی آشکار می‌شود. با وجود مفاهیم و مضامین فرامکانی و جهان‌شمولی آثار این فیلم‌ساز، آن هم در عصری که از جهان سیاره‌ای صحبت می‌شود و در آن از فشردگی زمان و مکان نام برده می‌شود، داشتن هویت و اصالت‌دادن به جغرافیا خود داستان دیگری است. چگونه می‌توان از دغدغه‌های بشریت سخن گفت و درگیر مفاهیم جدی فلسفی و هستی‌شناختی بود و درگیری‌های انسان معاصر را شناخت و به آنها اشاره کرد؛ اما دل به دهکده‌ای در شمال داد و آن‌قدر آن را زیبا و بدیع تصویر کرد که زنده بماند پس از مرگش در اذهان عمومی؛ درست به مانند خود او. زیر درختان زیتون نیز این‌چنین است. فیلم دیگری ساخته می‌شود به بهانه روایتی از پشت صحنه فیلم زندگی و دیگر هیچ. گویی هنرمند ما فیلم می‌سازد به بهانه پشت صحنه زندگی. هنر رکن مهمی از زندگی است. فرهنگ و هنر همیشه در کنار یکدیگر جای می‌گیرند. درباره نقش هنر در تعالی انسانی و انسانِ بهتر بودن و در جهان زیباتر زیستن بحث‌های بسیاری شده است. حال پرسش اینجاست که آیا بحران زندگی معاصر کمبود اخلاق نیست؟ اخلاق از مهم‌ترین دغدغه‌های انسانی است و هنرمند، انسانی دغدغه‌مند. دراین‌میان جدا از تعارضات و تنش‌های فردی؛ موضع انسانی هنرمند در برابر پیرامونش چیست؟ عباس کیارستمی در گفت‌وگویی بیان کرده بود: در فیلم‌های من آدم‌ها تعریف و تصویر روشن از آنچه در جست‌وجویش هستند دارند؛ اما به دنبال چیز دیگری هستند؛ این به آن معناست که باید مهیا باشیم تا به زندگی معنا و مفهوم ببخشیم. کیارستمی به‌گونه‌ای سعی داشت معنایی درخور شأن انسان به جهان بیفزاید. مشغله ذهنی‌اش را در پس زمینه زیبایی‌شناسانه بیان می‌کند. از سادگی به پیچیدگی می‌رسد و باز سادگی. سادگی مفهوم و فرم ارائه با هم ادغام می‌شود و هنر محض متولد می‌شود. سینمای رئالیستی کیارستمی؛ شاعرانه می‌شود و تصاویری بدیع ارائه می‌دهد. هنر عام و توده‌ای به سرگرمی محض و فارغ از اندیشه می‌انجامد؛ اما سینمای غنی و معناگرای کیارستمی تولید حس و فکر می‌کند.
2. اول شخص مفرد: من فرهنگ، هنر و جامعه جدایی‌ناپذیرند. در جست‌وجویی دائمی در فلسفه هنر و زندگی، اینک حساس‌تر از گذشته به این مسائل می‌اندیشم. منش فرهنگی هنرمند، منش انسانی و ردپای فرد اهمیت فراوان دارد. آنچه مسلم است هنرمند اعتبار زمانه است. چون عاطفه‌ای متراکم است. زودتر می‌گرید و قلبش از رنج‌های انسانی به درد می‌آید.
3. سوم شخص مفرد: او می‌گویند کودکی‌اش در فضایی از تهران گذشت که کمی پرت بود و از شهریت آن‌موقع فاصله داشت. گویی آن نقش‌مایه‌های طبیعت همان موقع در ذهنش نقش بست و از همان زمان آرام به نظاره نشست. سکوت دوران کودکی و جداافتادگی از فضای اطراف و پیرامونی‌ها یاری می‌دهد انسان را که به صداها و تصاویر توجه کند و همه را تلمبار کند برای روزهای آتی. هنرمند ما سال‌ها از همان‌ها تغذیه کرد. تنهایی. مانند کلمه رمز است. هنرمند در جهانِ حاضر تنهاست و بی‌قرار. همیشه می‌داند در تسخیر زمان است و شاید همین است که تقدیرگراست. حالا سکانس پایانی است: لوکیشن تپه نزدیک کوکر است. همان تک‌درخت همیشگی آنجاست و عباس کیارستمی آنجا ایستاده است. می‌خواهیم صحنه را تغییر دهیم و دو پایان‌بندی داشته باشیم. مکان: مقابل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان است. جمعیت انبوهی آنجا جمع شده است و لانگ‌شاتی از جمعیت و نزدیک‌شدن دوربین به درِ ساختمان و کلوزآپی از کیارستمی که از درِ کانون بیرون می‌آید. تصویر فید می‌شود.

1. اصطلاح «صنعت فرهنگ» اولین‌بار از سوی آدورنو و هورکهایمر در کتاب دیالکتیک روشنگری به کار رفت. آنها در کتاب دیالکتیک روشنگری واژه «صنعت فرهنگ» را جایگزین واژه فرهنگ توده کرده‌اند. آدورنو فیلم و سینما را هسته مرکزی صنعت فرهنگ تلقی می‌کند. از نظر او صنعت فرهنگ، هنرِ والا و عالی را با هنر نازل در کنار هم قرار می‌دهد و با این کار، جدیت و کارایی هریک را نابود می‌کند. آدورنو تأکید می‌کند عبارت صنعت فرهنگ نباید به معنای لغوی آن گرفته شود؛ بلکه منظور از استانداردشدن شیء در اینجا، آثار هنری است؛ مثل فیلم‌های وسترن که با وجود ظاهر داستانی متفاوت، ساختار هنری یکسان و استاندارد‌شده‌ای دارند (اعظم راودراد، ۱۳۹۱، ص ۷۳). سینمای کیارستمی هنرِ والا را به ذهن متبادر می‌کند؛ هنرِ ناب و خالص؛ از همان‌هایی که هنوز و هنوز در وصف نگاه زیبایی‌شناسانه آرمانی و فلسفی از هنر توضیح می‌دهیم و هرگاه خواهان درک درست از هنر محض هستیم، به سراغ نمونه‌های فیلم‌هایش می‌رویم. با هر رویکردی که به تصویر می‌اندیشیم، همیشه قاب‌های فراخ و نورهای درخشان او در ذهن می‌آید: زیبایی‌شناسی تصویر، کادربندی و ترکیب‌بندی‌های مناسب، صحنه‌به‌صحنه از نان و کوچه تا طعم گیلاس می‌رسد. گویا چندان اختیاری نیست؛ از سینمای داستانی و روایتگر و مستند و واقع‌گرا و تجربه‌گرا نام او بود که تکرار می‌شد. همیشه ملودرام برای مخاطب عام جذاب‌تر است. بازیگر و ستاره و روایت داستان خطی و گاهی حتی پایان خوش. به‌دنبال واکنش عاطفی بودند؛ همان‌هایی که نتیجه طرح یک روایت خاص است؛ اما دریافت سینمای کیارستمی نیازمند مخاطب فعال است؛ مخاطبی که تخیل خود را نیز در روند تماشا و درک فیلم به کار می‌گیرد و از لحاظ فرهنگ و به‌ویژه فرهنگ تصویری در سطح بالاتری نسبت به مخاطب عام قرار دارد. فیلم‌ساز هنری با چنین شناختی از مخاطب می‌داند که می‌تواند از تصاویر انتزاعی‌تر و از روش‌های غیرکلیشه‌ای استفاده کند. سینمای کیارستمی چنین مخاطبی را می‌طلبد. مخاطبی که ظرافت نگاه و غنای محتوایی و زیبایی‌شناسی حجیم آثارش را دریافت کند. همواره گفتمان زیبایی‌شناسانه سینما کمتر محور توجه بوده است. نگاه پارادوکسیکال او نیز جای تأمل دارد؛ آنجایی‌که گاه به سنت افسانه‌سرایی شرقی نزدیک می‌شود و از منظومه خسرو و شیرین می‌گوید تا آن زمان که دریافتی نو و مدرن از جهان اطرافش و روابط انسان‌ها به دست می‌دهد. آنچه مسلم است؛ با ذهن نا‌آرام یک هنرمند مؤلف و با روحی چالشگر روبه‌روییم که ما را از واقعیت صرف تا انتزاع و خیال با خود همراه می‌کند. در میان آثار او، «مشق شب» اثری نوستالژیک است که خاطرات دوران مدرسه را بازآفرینی می‌کند و کاراکترهای همیشگی فیلم‌های دوره نخست فیلم‌سازی او، یعنی کودکان، در آن نقش‌آفرینی می‌کنند. مفهوم ترس و اضطراب مضمون اصلی کارهای دوره نخست فیلم‌سازی اوست. در فیلم‌های بعد‌تر، او به دل طبیعت می‌رود. خانه دوست کجاست؟؛ زندگی و دیگر هیچ؛ و زیر درختان زیتون، سه‌گانه تأثیر‌گذار این هنرمند است. کارگردانی به دنبال سرنوشت بازیگرانش می‌رود بعد از زلزله رودبار؛ لوکیشن‌های فیلم خانه دوست کجاست، تخریب شده‌اند. احمد و بابک فیلم در خدمت سربازی بودند و سالم ماندند؛ اما روستای کوکر در زلزله می‌میرد؛ روستایی که در ذهن ما به زندگی خود ادامه می‌دهد. این‌چنین است که نقش تصویر (فیلم و عکس) بر مستند‌نگاری بومی، اقلیم‌شناسی و هویت‌نگاری ملی آشکار می‌شود. با وجود مفاهیم و مضامین فرامکانی و جهان‌شمولی آثار این فیلم‌ساز، آن هم در عصری که از جهان سیاره‌ای صحبت می‌شود و در آن از فشردگی زمان و مکان نام برده می‌شود، داشتن هویت و اصالت‌دادن به جغرافیا خود داستان دیگری است. چگونه می‌توان از دغدغه‌های بشریت سخن گفت و درگیر مفاهیم جدی فلسفی و هستی‌شناختی بود و درگیری‌های انسان معاصر را شناخت و به آنها اشاره کرد؛ اما دل به دهکده‌ای در شمال داد و آن‌قدر آن را زیبا و بدیع تصویر کرد که زنده بماند پس از مرگش در اذهان عمومی؛ درست به مانند خود او. زیر درختان زیتون نیز این‌چنین است. فیلم دیگری ساخته می‌شود به بهانه روایتی از پشت صحنه فیلم زندگی و دیگر هیچ. گویی هنرمند ما فیلم می‌سازد به بهانه پشت صحنه زندگی. هنر رکن مهمی از زندگی است. فرهنگ و هنر همیشه در کنار یکدیگر جای می‌گیرند. درباره نقش هنر در تعالی انسانی و انسانِ بهتر بودن و در جهان زیباتر زیستن بحث‌های بسیاری شده است. حال پرسش اینجاست که آیا بحران زندگی معاصر کمبود اخلاق نیست؟ اخلاق از مهم‌ترین دغدغه‌های انسانی است و هنرمند، انسانی دغدغه‌مند. دراین‌میان جدا از تعارضات و تنش‌های فردی؛ موضع انسانی هنرمند در برابر پیرامونش چیست؟ عباس کیارستمی در گفت‌وگویی بیان کرده بود: در فیلم‌های من آدم‌ها تعریف و تصویر روشن از آنچه در جست‌وجویش هستند دارند؛ اما به دنبال چیز دیگری هستند؛ این به آن معناست که باید مهیا باشیم تا به زندگی معنا و مفهوم ببخشیم. کیارستمی به‌گونه‌ای سعی داشت معنایی درخور شأن انسان به جهان بیفزاید. مشغله ذهنی‌اش را در پس زمینه زیبایی‌شناسانه بیان می‌کند. از سادگی به پیچیدگی می‌رسد و باز سادگی. سادگی مفهوم و فرم ارائه با هم ادغام می‌شود و هنر محض متولد می‌شود. سینمای رئالیستی کیارستمی؛ شاعرانه می‌شود و تصاویری بدیع ارائه می‌دهد. هنر عام و توده‌ای به سرگرمی محض و فارغ از اندیشه می‌انجامد؛ اما سینمای غنی و معناگرای کیارستمی تولید حس و فکر می‌کند.
2. اول شخص مفرد: من فرهنگ، هنر و جامعه جدایی‌ناپذیرند. در جست‌وجویی دائمی در فلسفه هنر و زندگی، اینک حساس‌تر از گذشته به این مسائل می‌اندیشم. منش فرهنگی هنرمند، منش انسانی و ردپای فرد اهمیت فراوان دارد. آنچه مسلم است هنرمند اعتبار زمانه است. چون عاطفه‌ای متراکم است. زودتر می‌گرید و قلبش از رنج‌های انسانی به درد می‌آید.
3. سوم شخص مفرد: او می‌گویند کودکی‌اش در فضایی از تهران گذشت که کمی پرت بود و از شهریت آن‌موقع فاصله داشت. گویی آن نقش‌مایه‌های طبیعت همان موقع در ذهنش نقش بست و از همان زمان آرام به نظاره نشست. سکوت دوران کودکی و جداافتادگی از فضای اطراف و پیرامونی‌ها یاری می‌دهد انسان را که به صداها و تصاویر توجه کند و همه را تلمبار کند برای روزهای آتی. هنرمند ما سال‌ها از همان‌ها تغذیه کرد. تنهایی. مانند کلمه رمز است. هنرمند در جهانِ حاضر تنهاست و بی‌قرار. همیشه می‌داند در تسخیر زمان است و شاید همین است که تقدیرگراست. حالا سکانس پایانی است: لوکیشن تپه نزدیک کوکر است. همان تک‌درخت همیشگی آنجاست و عباس کیارستمی آنجا ایستاده است. می‌خواهیم صحنه را تغییر دهیم و دو پایان‌بندی داشته باشیم. مکان: مقابل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان است. جمعیت انبوهی آنجا جمع شده است و لانگ‌شاتی از جمعیت و نزدیک‌شدن دوربین به درِ ساختمان و کلوزآپی از کیارستمی که از درِ کانون بیرون می‌آید. تصویر فید می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.