گفتوگو با محمدرضا مرعشیپور درباره «خواب» نوشته نجیب محفوظ
شکست و سرخوردگی
علی شروقی . عكس: امير جديدي، شرق
«خواب»، منتخبی است از قصههای کوتاه «نجیبمحفوظ» که با ترجمه «محمدرضا مرعشیپور» از طرف انتشارات «نیلوفر» منتشر شده است. این قصهها، همانطور که در مقدمه کتاب آمده بخشی از پایاننامهای است با عنوان «نجیب محفوظ و داستان کوتاه» که به صورت کتاب هم منتشر شده و نویسنده و گردآورنده آن، «اِولین فرید جورج یارد» است. آنچه در مجموعه «خواب»، گردآوری و ترجمه شده یک فصل از 10 فصل این پایاننامه است و فصلی است مختص آن دسته از قصههای کوتاه نجیب محفوظ که به نوعی، بیانگر فضای مصر، در سالهای پس از شکست اعراب از اسراییل است. پیش از شروع قصهها، مقاله اولین فرید جورج یارد درباره این قصهها هم ترجمه و چاپ شده. مقالهای با عنوان «شکست و عجز»، که البته مرعشیپور در این گفتوگو میگوید که در چاپهای بعدی، به جای «عجز»، واژه «سرخوردگی» را خواهد گذاشت، چراکه این عنوان برای بیان آنچه اعراب، پس از شکست تجربه کردند، دقیقتر و زیباتر است. مجموعه خواب شامل 10 قصه است. نجیب محفوظ در بسیاری از این قصهها، زندگی شبانه مردم مصر را در عصری شبزده به تصویر کشیده است. قصههای نجیب محفوظ در این مجموعه، اغلب در مکانهای عمومی مثل
کافهها و خیابانها و هرکجا که محل دور هم جمع شدن مردم شبزده است، اتفاق میافتد. قصهها در عین رئالیستی بودن، رنگی از افسانه و رویا و رمز و راز را بهخود گرفتهاند و به نوعی تداعیگر افسانههای شرقیاند. مرعشیپور به جز مجموعه خواب، مجموعه داستان «جنایت» و رمان «کوچه مدق» را هم از نجیب محفوظ ترجمه و منتشر کرده و اخیرا هم ترجمه رمان «بین القصرین» - قسمت اول یک سهگانه از نجیب محفوظ- را تمام کرده، ضمن اینکه ترجمه رمان دیگری را هم از نجیب محفوظ با عنوان «راه»، آماده انتشار دارد. علاوه بر اینها، ترجمه مرعشیپور از متن عربی«کلیلهودمنه» هم در دست انتشار است. آنچه میخوانید گفتوگویی است با او درباره مجموعه «خواب» و ترجمه آن و ویژگیهای سبکی و مضمونی قصههای نجیب محفوظ.
قصههای مجموعه «خواب» ظاهرا بخشی از یک پایاننامه درباره قصههای نجیب محفوظ است و جالباینکه این قصهها چنانکه نویسنده پایاننامه در مقدمه این بخش به آن پرداخته، به نوعی ترسیمکننده شکست اعراب از اسراییل و تاثیر این شکست بر ابعاد مختلف زندگی مردم مصر است. پس، از منظری میتوان گفت که قصههای این مجموعه بیاینکه آشکارا به مسایل سیاسی آن روز مصر پرداخته باشند، حال و هوایی سیاسی دارند...
بله، در واقع «اولین فرید جورج یارد» داستانهای کوتاه نجیب محفوظ را زیر 10 عنوان، تقسیمبندی کرده و آنچه در مجموعه خواب آمده، یک قسمت از آن 10 قسمت است که جورج یارد عنوان «شکست و عجز» را روی آن گذاشته. البته ای کاش من هنگام ترجمه این عنوان، به جای کلمه «عجز»، «سرخوردگی» را میگذاشتم چون «شکست و سرخوردگی» دقیقتر و قشنگتر است...
پس چرا «عجز» را انتخاب کردید؟
در آن لحظه، این واژه به ذهنم نیامد اما بعد از چاپ فکر کردم سرخوردگی برای بیان آن تجربهای که اعراب بعد از شکست از اسراییل از سرگذراندند، کلمه زیباتر و دقیقتری است. چون بعد از شکست، یکجور سرخوردگی در جامعه به وجود میآید، نه عجز و ناتوانی...
یعنی در چاپهای بعدی «سرخوردگی» را جایگزین عجز میکنید؟
بله، چون هرچه بیشتر فکر میکنم بیشتر به این نتیجه میرسم که نتیجه شکست، عجز و ناتوانی نیست بلکه یکجور سرخوردگی است. یعنی ممکن است آن جامعهای که شکست در آن اتفاق افتاده، تواناییهایی هم داشته باشد که قطعا دارد. ولی سرخورده است و این سرخوردگی نشانههایش را در جامعه بهجا میگذارد. در واقع بعد از شکستی که عربها در سال 1976 از اسراییل خوردند، علاوه بر مشکلات دیگرشان به عنوان یک کشور جهان سومی، از جمله دیکتاتوری و فشارهای استعمارنو و فقر اقتصادی، این سرخوردگی هم پیش آمد و خودش را بهطرق مختلف در جامعه نشان داد و نشانههایش را بهجا گذاشت. نجیب محفوظ هم از طریق همان نشانههاست که توانسته این سرخوردگی را در قالب داستان بیان کند. در واقع او آمده و نشانههای این سرخوردگی را به قصه تبدیل کرده است. هر 10 قصه این مجموعه، هر کدام به شکل و زبانی، نمونهای است از سرخوردگی اعراب پس از شکستی که از اسراییل خوردند. یعنی مضمون قصهها، تقریبا یکی است، اما چارچوبها فرق میکند. مثلا در قصه «میکده گربهسیاه» این سرخوردگی را بیشتر بین روشنفکرها و زندانیان سیاسی نشان داده است و در قصه « اتاق شماره دوازده»، بین طبقه متوسط به بالا. یعنی طبقهای که ثروت یا مقام برایشان مساله است. در قصه «زیر سرپناه»، سرخوردگی و شکست را بیشتر در کل جامعه، به خصوص مردم کوچه و بازار، میبینیم.
یکی از مولفههای اصلی قصههای نجیب محفوظ در این مجموعه، حضور مکانهای عمومی به عنوان زمینه رخدادهای قصه است. مثل کافهها و جاهایی که به نوعی محل تجمع مردم است...
بله، در واقع مکان در آثارش به عنوان یک شخصیت حضور دارد و آن را براساس مضمون قصه انتخاب میکند. مکان برایش مثل صحنه تئاتری است که تئاتر قرار است در آن اجرا شود. قصههایش را که بخوانید میبینید که 90درصد این قصهها در یک مکان اتفاق میافتد و جابهجا نمیشود. مثلا تمام قصه «آواز مست» در همین مجموعه خواب، در میخانه اتفاق میافتد. یا اتاق شماره 12، تمامش در هتل اتفاق میافتد بدون اینکه از آنجا بیرون بیاید و به خیابان برود و از خیابان برود توی خانه و از آنجا به جاهای دیگر. در قصههایش به ندرت آدمها را از مکانی به مکان دیگر جابهجا میکند و اگر هم جایی این کار را کرده دلیل داشته. مثلا در یکی از قصههای کوتاهش چون طرف دارد میگردد که چیزی را پیدا کند به جاهای مختلف میرود. مکانها هم همانطور که شما گفتید مکانهای عمومی است. چون آدمها در مکانهای عمومی وابستگیهای خانه را ندارند و تفریحها و وابستگیهایشان با تفریحها و وابستگیهای آدمهایی که در خانهاند، فرق دارد و ارتباطاتشان هم وسیعتر است. یعنی کلا ریشهشان ضعیفتر از ریشه آدمهایی است که به خانه وابستهاند. قصه اتاق شماره 12 به خوبی نشانگر این موضوع است. یا وقتی در میکده گربه سیاه، میکده را به عنوان محل وقوع ماجرا انتخاب کرده، برای این است که آدمهایی را نشان دهد که از جامعه سرخوردهاند و درحقیقت به آن مکان تبعید شدهاند. آدمهایی که میخواهند از جامعه و مسایل آن فرار کنند و معمولا زندان و میکده برایشان یکی است. روشنفکران قصه میکده گربه سیاه و آن مرد لمپن قصه آواز مست، هردو از جامعه ناراضیاند و میخواهند از جامعه فرار کنند. آن آدمی که در آواز مست میخواهد با یک کبریت میکده را آتش بزند از جامعه ناراضی است و میخواهد تلافی کند. در میکده گربه سیاه، زندانیان سیاسی و روشنفکرهایی را میبینید که از دیکتاتوری و استعمار و مسایلی از این دست ناراحت و نگرانند و به آن مکان پناه بردهاند تا از مسایل جامعه فرار کنند و آزاد شوند. بعد میرسیم به قصه زیر سرپناه که در آن کل جامعه تصویر شده است. یعنی آدمهای مختلفی که روزانه هم در خیابان دیده میشوند و هرکدام در خیابان اعمالی را انجام میدهند که با محیط کوچه و خیابان متناسب است. شما در این آدمها هیچ نشانهای از وابستگی به خانه نمیبینید...
در واقع از منظری میشود گفت مکان هم در قصههایش، وجهی سیاسی پیدا میکند؛ چون آدمهای این قصهها سعی میکنند آنچه را در زندگی سیاسی و اجتماعی از آنها دریغ شده، با حضور و دور هم جمع شدن در این مکانهای عمومی جبران کنند و با رهاکردن تخیلشان در این مکانها به یک سرخوشی و آزادی برسند...
دقیقا همینطور است. مثلا در قصه میکده گربه سیاه میبینید که عدهای با خواندن آواز دستهجمعی، خودشان را تخلیه میکنند. اما آن غریبه درشتهیکلی که از بیرون میآید میخواهد دوباره وضع بیرون را بر آنها تحمیل کند و اینها هم زیر بار نمیروند...
در بیشتر قصهها، همیشه یک فرد هست که میخواهد به نوعی ارادهاش را بر جمع تحمیل کند. یعنی همیشه یک آدم غریبه از بیرون میآید یا بقیه را متهم میکند یا از موضع بالا آنها را مورد خطاب قرار میدهد. یعنی در این قصهها انگار همیشه جمع، گرفتار یک اراده فردی میشود.
بله و به این صورت آن دیکتاتوری را که در جامعه وجود دارد و سایهاش بالای سر جمع احساس میشود، به ما القا میکند. همینجا لازم است بگویم که نجیب محفوظ یک رئالیست نمادگراست و به جز کارهای اولیهاش، هرچه نوشته در همین چارچوب است...
کارهای اولیهاش فرق میکند؟
سه، چهار تا کار اولش تاریخیاند. شاید یک دلیلش این باشد که برای یک نویسنده تازهکار هنوز اینکه بنشیند و از تخیلش استفاده کند و چندچیز را کنار هم بچیند و نتیجهگیری کند، دشوار است. برای همین میرود سراغ تاریخ که یک منبع بسیار سرشار و یک سوژه ازپیشآماده است. ضمن اینکه در دورهای که نجیب محفوظ کارش را به عنوان یک نویسنده شروع میکند، یعنی حدود سال 1934، رویای بازگشت به عظمت پیشین مصر، در سر او و بسیاری از روشنفکرها وجود داشته. اما در مرحله دوم نویسندگی نجیب محفوظ، یعنی از القاهره الجدیده (قاهره نو) به بعد، آن نمادگرایی که گفتم، وارد کارش میشود. مثل «کوچه مدق»، که در آن، هر کدام از شخصیتهای قصه، نماینده بخشی از جامعه مصر هستند. در این رمان، زنی هست به نام حمیده که در واقع نماد مصر است و مانند مصر، در سالهایی که داستان در آن اتفاق میافتد، یعنی حولوحوش جنگ جهانی اول، تحت فشار اقتصادی است. در همین قصه، شخصیتی هست به اسم «فرج ابراهیم» که برای حل کردن مشکلات اقتصادی حمیده، او را به راه فساد میکشاند و در حقیقت میاندازدش در دامن انگلیسیها و تباهش میکند. (میدانید که انگلیسیها در آن سالها، مدعی مصر بودند) و این فرج ابراهیم که حمیده را به نابودی میکشاند، معکوس شده اسم کسی است به نام «ابراهیم فرج» که در آن سالها رهبر حزب ملیگرای مصر بود. حزبی که اکثریت مصریها، در آن نامنویسی کرده بودند و دوستش داشتند و نجیبمحفوظ، خودش از اعضای فعال آن حزب بود و در کوچه مدق، با برعکس کردن اسم ابراهیم فرج و گذاشتن این اسم برعکس شده، روی شخصیت خیانتکار رمان، ارجاع میدهد به خدمتی که ابراهیم فرج به مصر کرد و تقابل آن با خیانتی که فرج ابراهیم قصه، مرتکب میشود. میخواهم بگویم که نجیب محفوظ نویسندهای است که هیچ واژهای را بیدلیل بهکار نمیبرد و این را در همین داستانهای کوتاهش هم میبینید...
یک نکته مهم هم که در کارش هست این است که آن وجه سیاسی قصهها که شما هم به آن اشاره کردید، فاش و مستقیم و شعارگونه نیست...
دقیقا درست دیدهاید و این شاید برگردد به نوع زندگی نجیب محفوظ و طبقهای که او به آن تعلق داشت. نجیب محفوظ از یک خانواده بورژوا بود و این خانوادهها، از درگیری با قدرت حاکم ابا میکنند و زندگی آرام و بیدردسر را دوست دارند. به اصطلاح، بیشتر به فکر مدل ماشینشان هستند تا اینکه بروند توی خیابان شعار بدهند. نجیب محفوظ در خانوادهای با چنین خصلت طبقاتی به دنیا میآید. در بهترین محلههای آن موقع قاهره مثل عباسیه و جمالیه زندگی میکند. بعد به دانشگاه میرود و دانشگاهش که تمام میشود مثل یک بچه خوب میرود کارمند یک اداره میشود. هر روز سر ساعت به اداره میرود و سر ساعت هم بیرون میآید. بعد از بازنشستگی هم، در دولت مصر مشاور فرهنگی میشود.ضمن همه این کارها، نویسندگی را هم به صورت حرفهای دنبال میکند. غیر از رمان و قصه کوتاه، کلی هم سناریو نوشته که بحثش جداست. میخواهم بگویم، نجیب محفوظ به دلیل خصلتهای طبقاتیاش، آدمی بهشدت محافظهکار بوده اما ادبیاتی که به دنیا عرضه کرده، ادبیات باارزشی است، چنانکه میگویند او همان نقشی را در ادبیات مصر دارد که دیکنز در ادبیات انگلیس و تولستوی و داستایفسکی در ادبیات روسیه داشتهاند. یعنی همانطورکه این نویسندگان، مردم کشور خود را از طریق آثارشان به جهانیان معرفی کردهاند، نجیب محفوظ هم در شناساندن مردم مصر، از طریق ادبیات نقش مهمی ایفا کرده و آنچه آثار او را ماندگار و روزبهروز ارزشمندتر میکند این است که همانطور که شما گفتید، تاثیر آثار او بر خواننده تاثیری غیرمستقیم و در نتیجه ماندگارتر است. شعار نیست که مثل حباب بترکد. مثلا «بینالقصرین»اش را در دوران حکومت فاروق مینویسد. یعنی دورانی که هنوز حکومت پادشاهی برقرار است. البته رمان، در آن زمان اجازه چاپ پیدا نمیکند ولی بعدا در یکی از مجلات آن موقع مصر، بهصورت پاورقی چاپ میشود. اما همین رمان را هم جوری ننوشته که همان زمان بیایند و یقهاش را بگیرند و به جز بین القصرین که در زمان فاروق اجازه انتشار پیدا نکرد، بقیه آثارش را زیر سایه حکومتهای سختگیر منتشر میکند و در عین اینکه در این آثار به نحوی، به حادترین مسایل کشورش میپردازد، اما این آثار چاپ میشوند و میمانند و تاثیرشان را میگذارند و به همیندلیل که در آنها شعار و مستقیمگویی نیست، ماندگار میشوند و این به نظر من هنر نجیب محفوظ به عنوان یک نویسنده است. همانطور که گفتم تمام زندگی این آدم، زیر سیطره حکومتهای سختگیر گذشت. چه در دوران فاروق و چه بعد از آنکه انقلاب افسران آزاد اتفاق میافتد و ناصر روی کار میآید و بهشدت به ادبیات سخت میگیرد و فقط با ادبیاتی موافق است که از حکومت انقلابی تعریف و تمجید کند. البته در اینکه ناصر کارهای زیادی برای استقلال مصر کرد بحثی نیست، اما در ادبیات و هنر، بهخصوص ادبیات، بسیار سختگیر بود و اجازه نمیداد که حکومت انقلابی مصر نقد شود. بعد از ناصر هم کسانی مثل سادات و مبارک میآیند که اینها هم دیکتاتورند، اما نجیب محفوظ، زیر سایه سنگین همینها کار ادبیاش را انجام میدهد و معتقد است که وظیفهاش به عنوان یک نویسنده این است که فرهنگ مردم را ارتقا دهد. در همان دوران کسی مثل توفیق حکیم هم بود که تئاتر نو را به مصر برد. اما منتقدان توفیق حکیم معتقدند که در درجه اول باید درک فرهنگی و سیاسی مردم بالا برود و بعد شیوههای نو، وارد شود و این کاری بود که نجیب محفوظ میکرد. او خودش جایی گفته است که من آثار مدرنی مثل کارهای جویس و ویرجینیا وولف را هم خواندهام و به نظرم کارهای خیلی زیبایی هم هستند اما من این نوع آثار را برای جامعه کنونی مصر، مناسب نمیدانم. برای همین است که نجیب محفوظ در قصههایش از همان شیوه رئالیستی قدیمی استفاده میکند که برای مردم آشنا و جاافتاده است. منتها فاکتور نماد را هم جوری به این رئالیسم اضافه میکند که خواننده گیج نشود. البته در مرحله سوم کارش که از قلباللیل (دل شب) به بعد است کمکم، آن وجه نمادگرایانه در کارش غالب میشود و این وقتی است که آن شیوه قبلی تاثیر خودش را گذاشته و مردم شیوههای ادبی را بهتر شناختهاند، ضمن اینکه غرب هم مقدار زیادی به این شناخت کمک کرده است.
اماجالب است که در همین قصههای مجموعه «خواب»، یک رئالیسم وهمناک و رمزآمیز هست که قصهها را از رئالیسم کلاسیک فراتر میبرد و به آنها حالوهوایی شبیه افسانههای شرقی و هزارویکشبی میدهد. مثل قصه «سمساری» یا «واژه نامفهوم» و...
برای اینکه هم فرهنگ پربار مصر را خیلی خوب میشناسد و هم جامعهاش را. نجیب محفوظ فقط دوبار و آن هم خیلی کوتاه پایش را از مصر بیرون میگذارد. یعنی نویسندهای است که از کشور و محیطش بهراحتی دل نمیکند. هم به دلیل همان محافظهکاری که گفتم و هم به این دلیل که خیلی به کشورش علاقهمند و وابسته است. برای همین در آثارش آگاهانه از فرهنگ پربار مصر استفاده میکند و آن را با فرهنگ کل جهانسوم ترکیب میکند. در عین اینکه فرهنگ غرب را هم نادیده نمیگیرد و از آن استفادهای بهینه میکند. برای همین است که من وقتی میبینم در ایران، جوانهای ما شیفته یک اثر هنری درجه سه کشوری اروپایی میشوند اما به گنجهای فرهنگی خودمان هیچ توجهی ندارند، دلم میسوزد...
این وجه رمزی و افسانهای و وهمناک در کار نجیب محفوظ، گویا با وجه سیاسی کارش هم گره خورده است. مثلا گاهی آن افرادی که در این قصهها جمع را تحتسیطره قرار میدهند، انگار از چراغ جادوی تخیل جمع درآمدهاند و وجهی سوررئال دارند...
ضمن اینکه بیگانه و ناآشنا هم نیستند...
بله و این، آنجا با وجه سیاسی کار گره میخورد که آن استبداد را از تخیل جمعی آدمها بیرون میآورد...
بله، یعنی تا مردم این زمینه را نداشته باشند کسی نمیتواند آنها را تحتسلطه قرار دهد. اما آنچه من میخواهم بگویم این است که شخصیتهایی که نجیب محفوظ انتخاب میکند، در عین اینکه گاه غریب و وهمناک مینمایند، از آب و گل جامعه هستند و برای همین برای خواننده بیگانه نیستند. مثلا همان غریبه هیکلدرشت قصه میکده گربه سیاه، در عین غریب بودن، جوری نیست که خواننده نتواند او را بپذیرد. یا آن خانم «ذهبی» داستان اتاق شماره 12 هم همینطور. نجیب محفوظ صفتهایی را به این آدمها نسبت میدهد که ممکن است در یک آدم معمولی وجود نداشته باشد، اما شما اینها را به عنوان یکی از افراد جامعه میپذیرید.
به سناریوهایی که نجیب محفوظ نوشته اشاره کردید. آیا تاثیر سینما را بر قصههای او هم میتوان دید؟
اتفاقا ادوارد سعید وقتی درباره کارهای نجیب محفوظ حرف میزند در وصف این داستانها، تعبیر «داستانهای تماشایی» را بهکار میبرد و میگوید که داستانهای نجیب محفوظ مثل یک فیلم سینمایی هستند. مثلا یک داستان دارد به نام «عکس» که دقیقا مثل کارهای موج نوی سینمای فرانسه است و در آن چند تکه را میگیرد و مجموعه این تکهها را بدون در نظر گرفتن عامل زمان، کنار هم مونتاژ میکند و از این تکهها یک کل ارایه میدهد که این کل، همان ایده یا حرفی است که نویسنده میخواهد القا کند. یا کوچه مدق که در آن از مجموعه چندتا پلان، یک سکانس ساخته است و در فصلبندی کتاب هم به جای شماره، از ستاره استفاده کرده و سکانسها را به این شکل از هم جدا کرده است. با خواندن این داستان، دقیقا احساس میکنید که دوربین دارد میچرخد و بعد یکدفعه یکجا میایستد و وقتی میایستد، یک سکانس کامل شده است و جالبتر اینکه در هر سکانس یکی از شخصیتهای قصه بارزتر است و مجموعه این سکانسها قصه را کامل میکنند. برای همین ادوارد سعید وقتی میگوید «داستانهای تماشایی»، تعبیر درستی را بهکار برده است.
درترجمه قصههای خواب، زبان، رنگی از شاعرانگی پیدا کرده است و زیاد محاورهای نیست. آیا متن اصلی قصهها هم همینطور است؟
بله، دقیقا همینطور است. نجیب محفوظ نویسندهای است که برای زبان اهمیت زیادی قایل است و شما در هیچکدام از کارهای این نویسنده زبان محاوره و واژههای شکسته نمیبینید و در آثار او حتی افراد متعلق به پایینترین قشر جامعه هم محاورهای صحبت نمیکنند.
این اصرار در استفاده نکردن از زبان محاوره، دلیل خاصی دارد؟
دلیلش این است که در هرکدام از کشورهای عربی، زبان عربی را به یک لهجه صحبت میکنند و بسیاری از واژههاشان با هم متفاوت است. اما در زبان مکتوب، مثل هم هستند. برای همین نویسندهای مثل نجیب محفوظ که معتقد است کتابهایش را همه اعراب میخوانند نمیتواند به لهجه مصری و زبان محاورهای مردم مصر بنویسد چون در این صورت بسیاری از اعراب از خواندن آثارش محروم میمانند. برای همین است که نوشتارش حالت ادبی پیدا کرده و من هم در ترجمه، این حالت را حفظ کردم. گرچه جاهایی هم به خودم جرات دادم و لحن را سبکتر کردم. مثلا در بینالقصرین که سهگانه است و الان ترجمه یک جلدش را تمام کردهام، دیدم یک خانم خانهدار نمیتواند و نباید مثل پسرش که دانشجوی حقوق است صحبت کند و باید زبان خودش را داشته باشد. البته خود نویسنده هم تا حد زیادی همین کار را کرده اما جا داشت که در ترجمه فارسی، لحن، از آنکه بود قدری سبکتر شود. البته من به خودم اجازه ندادم که واژهها را بشکنم و علاقهای هم به این کار ندارم. اگر میگویم لحن را سبکتر کردم، منظورم این است که آمدم و از طریق بهکار بردن اصطلاحاتی که مثلا بین زنان خانهدار یا کارگرها و... رایج است، این کار را کردم نه با شکستن زبان.
در ترجمه این قصههای کوتاه، جاهایی اصطلاحاتی بهکار رفته که شکل متداولترش برای ما وجود دارد، اما شما از واژهای استفاده کردهاید که کمتر در فارسی متداول است. مثلا در قصه چهره دیگر، یک جا راوی میگوید «اماکن عبادت» در حالی که شاید میشد که «عبادتگاه» بهکار برود یا در قصه آواز مست، دیالوگی هست که در آن یکی از شخصیتها به آن یکی میگوید: «بهای بیشرمیات را خواهی دید.» در حالیکه در این جور موارد معمولا میگوییم: «بهای کارت را خواهی پرداخت» البته این موارد در ترجمه خواب زیاد نیست، اما میخواستم بدانم آیا دلیل خاصی داشته که مثلا به جای عبادتگاه «اماکن عبادت» را بهکار بردهاید؟
این ایراد کاملا درست است و سهوا پیش آمده و بهتر، همان «عبادتگاه» است و در مورد دوم هم «خواهیپرداخت» درستتر است. اما فکر نمیکنم مواردی از ایندست زیاد باشد، چون من واقعا خیلی وسواس دارم که کارم بدون ایراد باشد برای اینکه معتقدم ممکن است نثر این ترجمهها روی نثر کسانی که آنها را میخوانند و خودشان هم مینویسند تاثیر بگذارد. برای همین خیلی روی واژهها دقت میکنم. اما مجموعه خواب را متاسفانه قبل از چاپ نتوانستم بازخوانی کنم در حالیکه مثلا هزارویکشب را بیش از پنج بار بازنویسی کردم و بعد از حروفچینی هم دوباره نسخه حروفچینیشده را تصحیح کردم. اما این مواردی که شما در کتاب خواب به آنها اشاره کردید از دستم دررفته، چون نشد که ترجمه را قبل از چاپ دوباره بخوانم و تصحیح کنم.
قصههای مجموعه «خواب» ظاهرا بخشی از یک پایاننامه درباره قصههای نجیب محفوظ است و جالباینکه این قصهها چنانکه نویسنده پایاننامه در مقدمه این بخش به آن پرداخته، به نوعی ترسیمکننده شکست اعراب از اسراییل و تاثیر این شکست بر ابعاد مختلف زندگی مردم مصر است. پس، از منظری میتوان گفت که قصههای این مجموعه بیاینکه آشکارا به مسایل سیاسی آن روز مصر پرداخته باشند، حال و هوایی سیاسی دارند...
بله، در واقع «اولین فرید جورج یارد» داستانهای کوتاه نجیب محفوظ را زیر 10 عنوان، تقسیمبندی کرده و آنچه در مجموعه خواب آمده، یک قسمت از آن 10 قسمت است که جورج یارد عنوان «شکست و عجز» را روی آن گذاشته. البته ای کاش من هنگام ترجمه این عنوان، به جای کلمه «عجز»، «سرخوردگی» را میگذاشتم چون «شکست و سرخوردگی» دقیقتر و قشنگتر است...
پس چرا «عجز» را انتخاب کردید؟
در آن لحظه، این واژه به ذهنم نیامد اما بعد از چاپ فکر کردم سرخوردگی برای بیان آن تجربهای که اعراب بعد از شکست از اسراییل از سرگذراندند، کلمه زیباتر و دقیقتری است. چون بعد از شکست، یکجور سرخوردگی در جامعه به وجود میآید، نه عجز و ناتوانی...
یعنی در چاپهای بعدی «سرخوردگی» را جایگزین عجز میکنید؟
بله، چون هرچه بیشتر فکر میکنم بیشتر به این نتیجه میرسم که نتیجه شکست، عجز و ناتوانی نیست بلکه یکجور سرخوردگی است. یعنی ممکن است آن جامعهای که شکست در آن اتفاق افتاده، تواناییهایی هم داشته باشد که قطعا دارد. ولی سرخورده است و این سرخوردگی نشانههایش را در جامعه بهجا میگذارد. در واقع بعد از شکستی که عربها در سال 1976 از اسراییل خوردند، علاوه بر مشکلات دیگرشان به عنوان یک کشور جهان سومی، از جمله دیکتاتوری و فشارهای استعمارنو و فقر اقتصادی، این سرخوردگی هم پیش آمد و خودش را بهطرق مختلف در جامعه نشان داد و نشانههایش را بهجا گذاشت. نجیب محفوظ هم از طریق همان نشانههاست که توانسته این سرخوردگی را در قالب داستان بیان کند. در واقع او آمده و نشانههای این سرخوردگی را به قصه تبدیل کرده است. هر 10 قصه این مجموعه، هر کدام به شکل و زبانی، نمونهای است از سرخوردگی اعراب پس از شکستی که از اسراییل خوردند. یعنی مضمون قصهها، تقریبا یکی است، اما چارچوبها فرق میکند. مثلا در قصه «میکده گربهسیاه» این سرخوردگی را بیشتر بین روشنفکرها و زندانیان سیاسی نشان داده است و در قصه « اتاق شماره دوازده»، بین طبقه متوسط به بالا. یعنی طبقهای که ثروت یا مقام برایشان مساله است. در قصه «زیر سرپناه»، سرخوردگی و شکست را بیشتر در کل جامعه، به خصوص مردم کوچه و بازار، میبینیم.
یکی از مولفههای اصلی قصههای نجیب محفوظ در این مجموعه، حضور مکانهای عمومی به عنوان زمینه رخدادهای قصه است. مثل کافهها و جاهایی که به نوعی محل تجمع مردم است...
بله، در واقع مکان در آثارش به عنوان یک شخصیت حضور دارد و آن را براساس مضمون قصه انتخاب میکند. مکان برایش مثل صحنه تئاتری است که تئاتر قرار است در آن اجرا شود. قصههایش را که بخوانید میبینید که 90درصد این قصهها در یک مکان اتفاق میافتد و جابهجا نمیشود. مثلا تمام قصه «آواز مست» در همین مجموعه خواب، در میخانه اتفاق میافتد. یا اتاق شماره 12، تمامش در هتل اتفاق میافتد بدون اینکه از آنجا بیرون بیاید و به خیابان برود و از خیابان برود توی خانه و از آنجا به جاهای دیگر. در قصههایش به ندرت آدمها را از مکانی به مکان دیگر جابهجا میکند و اگر هم جایی این کار را کرده دلیل داشته. مثلا در یکی از قصههای کوتاهش چون طرف دارد میگردد که چیزی را پیدا کند به جاهای مختلف میرود. مکانها هم همانطور که شما گفتید مکانهای عمومی است. چون آدمها در مکانهای عمومی وابستگیهای خانه را ندارند و تفریحها و وابستگیهایشان با تفریحها و وابستگیهای آدمهایی که در خانهاند، فرق دارد و ارتباطاتشان هم وسیعتر است. یعنی کلا ریشهشان ضعیفتر از ریشه آدمهایی است که به خانه وابستهاند. قصه اتاق شماره 12 به خوبی نشانگر این موضوع است. یا وقتی در میکده گربه سیاه، میکده را به عنوان محل وقوع ماجرا انتخاب کرده، برای این است که آدمهایی را نشان دهد که از جامعه سرخوردهاند و درحقیقت به آن مکان تبعید شدهاند. آدمهایی که میخواهند از جامعه و مسایل آن فرار کنند و معمولا زندان و میکده برایشان یکی است. روشنفکران قصه میکده گربه سیاه و آن مرد لمپن قصه آواز مست، هردو از جامعه ناراضیاند و میخواهند از جامعه فرار کنند. آن آدمی که در آواز مست میخواهد با یک کبریت میکده را آتش بزند از جامعه ناراضی است و میخواهد تلافی کند. در میکده گربه سیاه، زندانیان سیاسی و روشنفکرهایی را میبینید که از دیکتاتوری و استعمار و مسایلی از این دست ناراحت و نگرانند و به آن مکان پناه بردهاند تا از مسایل جامعه فرار کنند و آزاد شوند. بعد میرسیم به قصه زیر سرپناه که در آن کل جامعه تصویر شده است. یعنی آدمهای مختلفی که روزانه هم در خیابان دیده میشوند و هرکدام در خیابان اعمالی را انجام میدهند که با محیط کوچه و خیابان متناسب است. شما در این آدمها هیچ نشانهای از وابستگی به خانه نمیبینید...
در واقع از منظری میشود گفت مکان هم در قصههایش، وجهی سیاسی پیدا میکند؛ چون آدمهای این قصهها سعی میکنند آنچه را در زندگی سیاسی و اجتماعی از آنها دریغ شده، با حضور و دور هم جمع شدن در این مکانهای عمومی جبران کنند و با رهاکردن تخیلشان در این مکانها به یک سرخوشی و آزادی برسند...
دقیقا همینطور است. مثلا در قصه میکده گربه سیاه میبینید که عدهای با خواندن آواز دستهجمعی، خودشان را تخلیه میکنند. اما آن غریبه درشتهیکلی که از بیرون میآید میخواهد دوباره وضع بیرون را بر آنها تحمیل کند و اینها هم زیر بار نمیروند...
در بیشتر قصهها، همیشه یک فرد هست که میخواهد به نوعی ارادهاش را بر جمع تحمیل کند. یعنی همیشه یک آدم غریبه از بیرون میآید یا بقیه را متهم میکند یا از موضع بالا آنها را مورد خطاب قرار میدهد. یعنی در این قصهها انگار همیشه جمع، گرفتار یک اراده فردی میشود.
بله و به این صورت آن دیکتاتوری را که در جامعه وجود دارد و سایهاش بالای سر جمع احساس میشود، به ما القا میکند. همینجا لازم است بگویم که نجیب محفوظ یک رئالیست نمادگراست و به جز کارهای اولیهاش، هرچه نوشته در همین چارچوب است...
کارهای اولیهاش فرق میکند؟
سه، چهار تا کار اولش تاریخیاند. شاید یک دلیلش این باشد که برای یک نویسنده تازهکار هنوز اینکه بنشیند و از تخیلش استفاده کند و چندچیز را کنار هم بچیند و نتیجهگیری کند، دشوار است. برای همین میرود سراغ تاریخ که یک منبع بسیار سرشار و یک سوژه ازپیشآماده است. ضمن اینکه در دورهای که نجیب محفوظ کارش را به عنوان یک نویسنده شروع میکند، یعنی حدود سال 1934، رویای بازگشت به عظمت پیشین مصر، در سر او و بسیاری از روشنفکرها وجود داشته. اما در مرحله دوم نویسندگی نجیب محفوظ، یعنی از القاهره الجدیده (قاهره نو) به بعد، آن نمادگرایی که گفتم، وارد کارش میشود. مثل «کوچه مدق»، که در آن، هر کدام از شخصیتهای قصه، نماینده بخشی از جامعه مصر هستند. در این رمان، زنی هست به نام حمیده که در واقع نماد مصر است و مانند مصر، در سالهایی که داستان در آن اتفاق میافتد، یعنی حولوحوش جنگ جهانی اول، تحت فشار اقتصادی است. در همین قصه، شخصیتی هست به اسم «فرج ابراهیم» که برای حل کردن مشکلات اقتصادی حمیده، او را به راه فساد میکشاند و در حقیقت میاندازدش در دامن انگلیسیها و تباهش میکند. (میدانید که انگلیسیها در آن سالها، مدعی مصر بودند) و این فرج ابراهیم که حمیده را به نابودی میکشاند، معکوس شده اسم کسی است به نام «ابراهیم فرج» که در آن سالها رهبر حزب ملیگرای مصر بود. حزبی که اکثریت مصریها، در آن نامنویسی کرده بودند و دوستش داشتند و نجیبمحفوظ، خودش از اعضای فعال آن حزب بود و در کوچه مدق، با برعکس کردن اسم ابراهیم فرج و گذاشتن این اسم برعکس شده، روی شخصیت خیانتکار رمان، ارجاع میدهد به خدمتی که ابراهیم فرج به مصر کرد و تقابل آن با خیانتی که فرج ابراهیم قصه، مرتکب میشود. میخواهم بگویم که نجیب محفوظ نویسندهای است که هیچ واژهای را بیدلیل بهکار نمیبرد و این را در همین داستانهای کوتاهش هم میبینید...
یک نکته مهم هم که در کارش هست این است که آن وجه سیاسی قصهها که شما هم به آن اشاره کردید، فاش و مستقیم و شعارگونه نیست...
دقیقا درست دیدهاید و این شاید برگردد به نوع زندگی نجیب محفوظ و طبقهای که او به آن تعلق داشت. نجیب محفوظ از یک خانواده بورژوا بود و این خانوادهها، از درگیری با قدرت حاکم ابا میکنند و زندگی آرام و بیدردسر را دوست دارند. به اصطلاح، بیشتر به فکر مدل ماشینشان هستند تا اینکه بروند توی خیابان شعار بدهند. نجیب محفوظ در خانوادهای با چنین خصلت طبقاتی به دنیا میآید. در بهترین محلههای آن موقع قاهره مثل عباسیه و جمالیه زندگی میکند. بعد به دانشگاه میرود و دانشگاهش که تمام میشود مثل یک بچه خوب میرود کارمند یک اداره میشود. هر روز سر ساعت به اداره میرود و سر ساعت هم بیرون میآید. بعد از بازنشستگی هم، در دولت مصر مشاور فرهنگی میشود.ضمن همه این کارها، نویسندگی را هم به صورت حرفهای دنبال میکند. غیر از رمان و قصه کوتاه، کلی هم سناریو نوشته که بحثش جداست. میخواهم بگویم، نجیب محفوظ به دلیل خصلتهای طبقاتیاش، آدمی بهشدت محافظهکار بوده اما ادبیاتی که به دنیا عرضه کرده، ادبیات باارزشی است، چنانکه میگویند او همان نقشی را در ادبیات مصر دارد که دیکنز در ادبیات انگلیس و تولستوی و داستایفسکی در ادبیات روسیه داشتهاند. یعنی همانطورکه این نویسندگان، مردم کشور خود را از طریق آثارشان به جهانیان معرفی کردهاند، نجیب محفوظ هم در شناساندن مردم مصر، از طریق ادبیات نقش مهمی ایفا کرده و آنچه آثار او را ماندگار و روزبهروز ارزشمندتر میکند این است که همانطور که شما گفتید، تاثیر آثار او بر خواننده تاثیری غیرمستقیم و در نتیجه ماندگارتر است. شعار نیست که مثل حباب بترکد. مثلا «بینالقصرین»اش را در دوران حکومت فاروق مینویسد. یعنی دورانی که هنوز حکومت پادشاهی برقرار است. البته رمان، در آن زمان اجازه چاپ پیدا نمیکند ولی بعدا در یکی از مجلات آن موقع مصر، بهصورت پاورقی چاپ میشود. اما همین رمان را هم جوری ننوشته که همان زمان بیایند و یقهاش را بگیرند و به جز بین القصرین که در زمان فاروق اجازه انتشار پیدا نکرد، بقیه آثارش را زیر سایه حکومتهای سختگیر منتشر میکند و در عین اینکه در این آثار به نحوی، به حادترین مسایل کشورش میپردازد، اما این آثار چاپ میشوند و میمانند و تاثیرشان را میگذارند و به همیندلیل که در آنها شعار و مستقیمگویی نیست، ماندگار میشوند و این به نظر من هنر نجیب محفوظ به عنوان یک نویسنده است. همانطور که گفتم تمام زندگی این آدم، زیر سیطره حکومتهای سختگیر گذشت. چه در دوران فاروق و چه بعد از آنکه انقلاب افسران آزاد اتفاق میافتد و ناصر روی کار میآید و بهشدت به ادبیات سخت میگیرد و فقط با ادبیاتی موافق است که از حکومت انقلابی تعریف و تمجید کند. البته در اینکه ناصر کارهای زیادی برای استقلال مصر کرد بحثی نیست، اما در ادبیات و هنر، بهخصوص ادبیات، بسیار سختگیر بود و اجازه نمیداد که حکومت انقلابی مصر نقد شود. بعد از ناصر هم کسانی مثل سادات و مبارک میآیند که اینها هم دیکتاتورند، اما نجیب محفوظ، زیر سایه سنگین همینها کار ادبیاش را انجام میدهد و معتقد است که وظیفهاش به عنوان یک نویسنده این است که فرهنگ مردم را ارتقا دهد. در همان دوران کسی مثل توفیق حکیم هم بود که تئاتر نو را به مصر برد. اما منتقدان توفیق حکیم معتقدند که در درجه اول باید درک فرهنگی و سیاسی مردم بالا برود و بعد شیوههای نو، وارد شود و این کاری بود که نجیب محفوظ میکرد. او خودش جایی گفته است که من آثار مدرنی مثل کارهای جویس و ویرجینیا وولف را هم خواندهام و به نظرم کارهای خیلی زیبایی هم هستند اما من این نوع آثار را برای جامعه کنونی مصر، مناسب نمیدانم. برای همین است که نجیب محفوظ در قصههایش از همان شیوه رئالیستی قدیمی استفاده میکند که برای مردم آشنا و جاافتاده است. منتها فاکتور نماد را هم جوری به این رئالیسم اضافه میکند که خواننده گیج نشود. البته در مرحله سوم کارش که از قلباللیل (دل شب) به بعد است کمکم، آن وجه نمادگرایانه در کارش غالب میشود و این وقتی است که آن شیوه قبلی تاثیر خودش را گذاشته و مردم شیوههای ادبی را بهتر شناختهاند، ضمن اینکه غرب هم مقدار زیادی به این شناخت کمک کرده است.
اماجالب است که در همین قصههای مجموعه «خواب»، یک رئالیسم وهمناک و رمزآمیز هست که قصهها را از رئالیسم کلاسیک فراتر میبرد و به آنها حالوهوایی شبیه افسانههای شرقی و هزارویکشبی میدهد. مثل قصه «سمساری» یا «واژه نامفهوم» و...
برای اینکه هم فرهنگ پربار مصر را خیلی خوب میشناسد و هم جامعهاش را. نجیب محفوظ فقط دوبار و آن هم خیلی کوتاه پایش را از مصر بیرون میگذارد. یعنی نویسندهای است که از کشور و محیطش بهراحتی دل نمیکند. هم به دلیل همان محافظهکاری که گفتم و هم به این دلیل که خیلی به کشورش علاقهمند و وابسته است. برای همین در آثارش آگاهانه از فرهنگ پربار مصر استفاده میکند و آن را با فرهنگ کل جهانسوم ترکیب میکند. در عین اینکه فرهنگ غرب را هم نادیده نمیگیرد و از آن استفادهای بهینه میکند. برای همین است که من وقتی میبینم در ایران، جوانهای ما شیفته یک اثر هنری درجه سه کشوری اروپایی میشوند اما به گنجهای فرهنگی خودمان هیچ توجهی ندارند، دلم میسوزد...
این وجه رمزی و افسانهای و وهمناک در کار نجیب محفوظ، گویا با وجه سیاسی کارش هم گره خورده است. مثلا گاهی آن افرادی که در این قصهها جمع را تحتسیطره قرار میدهند، انگار از چراغ جادوی تخیل جمع درآمدهاند و وجهی سوررئال دارند...
ضمن اینکه بیگانه و ناآشنا هم نیستند...
بله و این، آنجا با وجه سیاسی کار گره میخورد که آن استبداد را از تخیل جمعی آدمها بیرون میآورد...
بله، یعنی تا مردم این زمینه را نداشته باشند کسی نمیتواند آنها را تحتسلطه قرار دهد. اما آنچه من میخواهم بگویم این است که شخصیتهایی که نجیب محفوظ انتخاب میکند، در عین اینکه گاه غریب و وهمناک مینمایند، از آب و گل جامعه هستند و برای همین برای خواننده بیگانه نیستند. مثلا همان غریبه هیکلدرشت قصه میکده گربه سیاه، در عین غریب بودن، جوری نیست که خواننده نتواند او را بپذیرد. یا آن خانم «ذهبی» داستان اتاق شماره 12 هم همینطور. نجیب محفوظ صفتهایی را به این آدمها نسبت میدهد که ممکن است در یک آدم معمولی وجود نداشته باشد، اما شما اینها را به عنوان یکی از افراد جامعه میپذیرید.
به سناریوهایی که نجیب محفوظ نوشته اشاره کردید. آیا تاثیر سینما را بر قصههای او هم میتوان دید؟
اتفاقا ادوارد سعید وقتی درباره کارهای نجیب محفوظ حرف میزند در وصف این داستانها، تعبیر «داستانهای تماشایی» را بهکار میبرد و میگوید که داستانهای نجیب محفوظ مثل یک فیلم سینمایی هستند. مثلا یک داستان دارد به نام «عکس» که دقیقا مثل کارهای موج نوی سینمای فرانسه است و در آن چند تکه را میگیرد و مجموعه این تکهها را بدون در نظر گرفتن عامل زمان، کنار هم مونتاژ میکند و از این تکهها یک کل ارایه میدهد که این کل، همان ایده یا حرفی است که نویسنده میخواهد القا کند. یا کوچه مدق که در آن از مجموعه چندتا پلان، یک سکانس ساخته است و در فصلبندی کتاب هم به جای شماره، از ستاره استفاده کرده و سکانسها را به این شکل از هم جدا کرده است. با خواندن این داستان، دقیقا احساس میکنید که دوربین دارد میچرخد و بعد یکدفعه یکجا میایستد و وقتی میایستد، یک سکانس کامل شده است و جالبتر اینکه در هر سکانس یکی از شخصیتهای قصه بارزتر است و مجموعه این سکانسها قصه را کامل میکنند. برای همین ادوارد سعید وقتی میگوید «داستانهای تماشایی»، تعبیر درستی را بهکار برده است.
درترجمه قصههای خواب، زبان، رنگی از شاعرانگی پیدا کرده است و زیاد محاورهای نیست. آیا متن اصلی قصهها هم همینطور است؟
بله، دقیقا همینطور است. نجیب محفوظ نویسندهای است که برای زبان اهمیت زیادی قایل است و شما در هیچکدام از کارهای این نویسنده زبان محاوره و واژههای شکسته نمیبینید و در آثار او حتی افراد متعلق به پایینترین قشر جامعه هم محاورهای صحبت نمیکنند.
این اصرار در استفاده نکردن از زبان محاوره، دلیل خاصی دارد؟
دلیلش این است که در هرکدام از کشورهای عربی، زبان عربی را به یک لهجه صحبت میکنند و بسیاری از واژههاشان با هم متفاوت است. اما در زبان مکتوب، مثل هم هستند. برای همین نویسندهای مثل نجیب محفوظ که معتقد است کتابهایش را همه اعراب میخوانند نمیتواند به لهجه مصری و زبان محاورهای مردم مصر بنویسد چون در این صورت بسیاری از اعراب از خواندن آثارش محروم میمانند. برای همین است که نوشتارش حالت ادبی پیدا کرده و من هم در ترجمه، این حالت را حفظ کردم. گرچه جاهایی هم به خودم جرات دادم و لحن را سبکتر کردم. مثلا در بینالقصرین که سهگانه است و الان ترجمه یک جلدش را تمام کردهام، دیدم یک خانم خانهدار نمیتواند و نباید مثل پسرش که دانشجوی حقوق است صحبت کند و باید زبان خودش را داشته باشد. البته خود نویسنده هم تا حد زیادی همین کار را کرده اما جا داشت که در ترجمه فارسی، لحن، از آنکه بود قدری سبکتر شود. البته من به خودم اجازه ندادم که واژهها را بشکنم و علاقهای هم به این کار ندارم. اگر میگویم لحن را سبکتر کردم، منظورم این است که آمدم و از طریق بهکار بردن اصطلاحاتی که مثلا بین زنان خانهدار یا کارگرها و... رایج است، این کار را کردم نه با شکستن زبان.
در ترجمه این قصههای کوتاه، جاهایی اصطلاحاتی بهکار رفته که شکل متداولترش برای ما وجود دارد، اما شما از واژهای استفاده کردهاید که کمتر در فارسی متداول است. مثلا در قصه چهره دیگر، یک جا راوی میگوید «اماکن عبادت» در حالی که شاید میشد که «عبادتگاه» بهکار برود یا در قصه آواز مست، دیالوگی هست که در آن یکی از شخصیتها به آن یکی میگوید: «بهای بیشرمیات را خواهی دید.» در حالیکه در این جور موارد معمولا میگوییم: «بهای کارت را خواهی پرداخت» البته این موارد در ترجمه خواب زیاد نیست، اما میخواستم بدانم آیا دلیل خاصی داشته که مثلا به جای عبادتگاه «اماکن عبادت» را بهکار بردهاید؟
این ایراد کاملا درست است و سهوا پیش آمده و بهتر، همان «عبادتگاه» است و در مورد دوم هم «خواهیپرداخت» درستتر است. اما فکر نمیکنم مواردی از ایندست زیاد باشد، چون من واقعا خیلی وسواس دارم که کارم بدون ایراد باشد برای اینکه معتقدم ممکن است نثر این ترجمهها روی نثر کسانی که آنها را میخوانند و خودشان هم مینویسند تاثیر بگذارد. برای همین خیلی روی واژهها دقت میکنم. اما مجموعه خواب را متاسفانه قبل از چاپ نتوانستم بازخوانی کنم در حالیکه مثلا هزارویکشب را بیش از پنج بار بازنویسی کردم و بعد از حروفچینی هم دوباره نسخه حروفچینیشده را تصحیح کردم. اما این مواردی که شما در کتاب خواب به آنها اشاره کردید از دستم دررفته، چون نشد که ترجمه را قبل از چاپ دوباره بخوانم و تصحیح کنم.
«خواب»، منتخبی است از قصههای کوتاه «نجیبمحفوظ» که با ترجمه «محمدرضا مرعشیپور» از طرف انتشارات «نیلوفر» منتشر شده است. این قصهها، همانطور که در مقدمه کتاب آمده بخشی از پایاننامهای است با عنوان «نجیب محفوظ و داستان کوتاه» که به صورت کتاب هم منتشر شده و نویسنده و گردآورنده آن، «اِولین فرید جورج یارد» است. آنچه در مجموعه «خواب»، گردآوری و ترجمه شده یک فصل از 10 فصل این پایاننامه است و فصلی است مختص آن دسته از قصههای کوتاه نجیب محفوظ که به نوعی، بیانگر فضای مصر، در سالهای پس از شکست اعراب از اسراییل است. پیش از شروع قصهها، مقاله اولین فرید جورج یارد درباره این قصهها هم ترجمه و چاپ شده. مقالهای با عنوان «شکست و عجز»، که البته مرعشیپور در این گفتوگو میگوید که در چاپهای بعدی، به جای «عجز»، واژه «سرخوردگی» را خواهد گذاشت، چراکه این عنوان برای بیان آنچه اعراب، پس از شکست تجربه کردند، دقیقتر و زیباتر است. مجموعه خواب شامل 10 قصه است. نجیب محفوظ در بسیاری از این قصهها، زندگی شبانه مردم مصر را در عصری شبزده به تصویر کشیده است. قصههای نجیب محفوظ در این مجموعه، اغلب در مکانهای عمومی مثل
کافهها و خیابانها و هرکجا که محل دور هم جمع شدن مردم شبزده است، اتفاق میافتد. قصهها در عین رئالیستی بودن، رنگی از افسانه و رویا و رمز و راز را بهخود گرفتهاند و به نوعی تداعیگر افسانههای شرقیاند. مرعشیپور به جز مجموعه خواب، مجموعه داستان «جنایت» و رمان «کوچه مدق» را هم از نجیب محفوظ ترجمه و منتشر کرده و اخیرا هم ترجمه رمان «بین القصرین» - قسمت اول یک سهگانه از نجیب محفوظ- را تمام کرده، ضمن اینکه ترجمه رمان دیگری را هم از نجیب محفوظ با عنوان «راه»، آماده انتشار دارد. علاوه بر اینها، ترجمه مرعشیپور از متن عربی«کلیلهودمنه» هم در دست انتشار است. آنچه میخوانید گفتوگویی است با او درباره مجموعه «خواب» و ترجمه آن و ویژگیهای سبکی و مضمونی قصههای نجیب محفوظ.
قصههای مجموعه «خواب» ظاهرا بخشی از یک پایاننامه درباره قصههای نجیب محفوظ است و جالباینکه این قصهها چنانکه نویسنده پایاننامه در مقدمه این بخش به آن پرداخته، به نوعی ترسیمکننده شکست اعراب از اسراییل و تاثیر این شکست بر ابعاد مختلف زندگی مردم مصر است. پس، از منظری میتوان گفت که قصههای این مجموعه بیاینکه آشکارا به مسایل سیاسی آن روز مصر پرداخته باشند، حال و هوایی سیاسی دارند...
بله، در واقع «اولین فرید جورج یارد» داستانهای کوتاه نجیب محفوظ را زیر 10 عنوان، تقسیمبندی کرده و آنچه در مجموعه خواب آمده، یک قسمت از آن 10 قسمت است که جورج یارد عنوان «شکست و عجز» را روی آن گذاشته. البته ای کاش من هنگام ترجمه این عنوان، به جای کلمه «عجز»، «سرخوردگی» را میگذاشتم چون «شکست و سرخوردگی» دقیقتر و قشنگتر است...
پس چرا «عجز» را انتخاب کردید؟
در آن لحظه، این واژه به ذهنم نیامد اما بعد از چاپ فکر کردم سرخوردگی برای بیان آن تجربهای که اعراب بعد از شکست از اسراییل از سرگذراندند، کلمه زیباتر و دقیقتری است. چون بعد از شکست، یکجور سرخوردگی در جامعه به وجود میآید، نه عجز و ناتوانی...
یعنی در چاپهای بعدی «سرخوردگی» را جایگزین عجز میکنید؟
بله، چون هرچه بیشتر فکر میکنم بیشتر به این نتیجه میرسم که نتیجه شکست، عجز و ناتوانی نیست بلکه یکجور سرخوردگی است. یعنی ممکن است آن جامعهای که شکست در آن اتفاق افتاده، تواناییهایی هم داشته باشد که قطعا دارد. ولی سرخورده است و این سرخوردگی نشانههایش را در جامعه بهجا میگذارد. در واقع بعد از شکستی که عربها در سال 1976 از اسراییل خوردند، علاوه بر مشکلات دیگرشان به عنوان یک کشور جهان سومی، از جمله دیکتاتوری و فشارهای استعمارنو و فقر اقتصادی، این سرخوردگی هم پیش آمد و خودش را بهطرق مختلف در جامعه نشان داد و نشانههایش را بهجا گذاشت. نجیب محفوظ هم از طریق همان نشانههاست که توانسته این سرخوردگی را در قالب داستان بیان کند. در واقع او آمده و نشانههای این سرخوردگی را به قصه تبدیل کرده است. هر 10 قصه این مجموعه، هر کدام به شکل و زبانی، نمونهای است از سرخوردگی اعراب پس از شکستی که از اسراییل خوردند. یعنی مضمون قصهها، تقریبا یکی است، اما چارچوبها فرق میکند. مثلا در قصه «میکده گربهسیاه» این سرخوردگی را بیشتر بین روشنفکرها و زندانیان سیاسی نشان داده است و در قصه « اتاق شماره دوازده»، بین طبقه متوسط به بالا. یعنی طبقهای که ثروت یا مقام برایشان مساله است. در قصه «زیر سرپناه»، سرخوردگی و شکست را بیشتر در کل جامعه، به خصوص مردم کوچه و بازار، میبینیم.
یکی از مولفههای اصلی قصههای نجیب محفوظ در این مجموعه، حضور مکانهای عمومی به عنوان زمینه رخدادهای قصه است. مثل کافهها و جاهایی که به نوعی محل تجمع مردم است...
بله، در واقع مکان در آثارش به عنوان یک شخصیت حضور دارد و آن را براساس مضمون قصه انتخاب میکند. مکان برایش مثل صحنه تئاتری است که تئاتر قرار است در آن اجرا شود. قصههایش را که بخوانید میبینید که 90درصد این قصهها در یک مکان اتفاق میافتد و جابهجا نمیشود. مثلا تمام قصه «آواز مست» در همین مجموعه خواب، در میخانه اتفاق میافتد. یا اتاق شماره 12، تمامش در هتل اتفاق میافتد بدون اینکه از آنجا بیرون بیاید و به خیابان برود و از خیابان برود توی خانه و از آنجا به جاهای دیگر. در قصههایش به ندرت آدمها را از مکانی به مکان دیگر جابهجا میکند و اگر هم جایی این کار را کرده دلیل داشته. مثلا در یکی از قصههای کوتاهش چون طرف دارد میگردد که چیزی را پیدا کند به جاهای مختلف میرود. مکانها هم همانطور که شما گفتید مکانهای عمومی است. چون آدمها در مکانهای عمومی وابستگیهای خانه را ندارند و تفریحها و وابستگیهایشان با تفریحها و وابستگیهای آدمهایی که در خانهاند، فرق دارد و ارتباطاتشان هم وسیعتر است. یعنی کلا ریشهشان ضعیفتر از ریشه آدمهایی است که به خانه وابستهاند. قصه اتاق شماره 12 به خوبی نشانگر این موضوع است. یا وقتی در میکده گربه سیاه، میکده را به عنوان محل وقوع ماجرا انتخاب کرده، برای این است که آدمهایی را نشان دهد که از جامعه سرخوردهاند و درحقیقت به آن مکان تبعید شدهاند. آدمهایی که میخواهند از جامعه و مسایل آن فرار کنند و معمولا زندان و میکده برایشان یکی است. روشنفکران قصه میکده گربه سیاه و آن مرد لمپن قصه آواز مست، هردو از جامعه ناراضیاند و میخواهند از جامعه فرار کنند. آن آدمی که در آواز مست میخواهد با یک کبریت میکده را آتش بزند از جامعه ناراضی است و میخواهد تلافی کند. در میکده گربه سیاه، زندانیان سیاسی و روشنفکرهایی را میبینید که از دیکتاتوری و استعمار و مسایلی از این دست ناراحت و نگرانند و به آن مکان پناه بردهاند تا از مسایل جامعه فرار کنند و آزاد شوند. بعد میرسیم به قصه زیر سرپناه که در آن کل جامعه تصویر شده است. یعنی آدمهای مختلفی که روزانه هم در خیابان دیده میشوند و هرکدام در خیابان اعمالی را انجام میدهند که با محیط کوچه و خیابان متناسب است. شما در این آدمها هیچ نشانهای از وابستگی به خانه نمیبینید...
در واقع از منظری میشود گفت مکان هم در قصههایش، وجهی سیاسی پیدا میکند؛ چون آدمهای این قصهها سعی میکنند آنچه را در زندگی سیاسی و اجتماعی از آنها دریغ شده، با حضور و دور هم جمع شدن در این مکانهای عمومی جبران کنند و با رهاکردن تخیلشان در این مکانها به یک سرخوشی و آزادی برسند...
دقیقا همینطور است. مثلا در قصه میکده گربه سیاه میبینید که عدهای با خواندن آواز دستهجمعی، خودشان را تخلیه میکنند. اما آن غریبه درشتهیکلی که از بیرون میآید میخواهد دوباره وضع بیرون را بر آنها تحمیل کند و اینها هم زیر بار نمیروند...
در بیشتر قصهها، همیشه یک فرد هست که میخواهد به نوعی ارادهاش را بر جمع تحمیل کند. یعنی همیشه یک آدم غریبه از بیرون میآید یا بقیه را متهم میکند یا از موضع بالا آنها را مورد خطاب قرار میدهد. یعنی در این قصهها انگار همیشه جمع، گرفتار یک اراده فردی میشود.
بله و به این صورت آن دیکتاتوری را که در جامعه وجود دارد و سایهاش بالای سر جمع احساس میشود، به ما القا میکند. همینجا لازم است بگویم که نجیب محفوظ یک رئالیست نمادگراست و به جز کارهای اولیهاش، هرچه نوشته در همین چارچوب است...
کارهای اولیهاش فرق میکند؟
سه، چهار تا کار اولش تاریخیاند. شاید یک دلیلش این باشد که برای یک نویسنده تازهکار هنوز اینکه بنشیند و از تخیلش استفاده کند و چندچیز را کنار هم بچیند و نتیجهگیری کند، دشوار است. برای همین میرود سراغ تاریخ که یک منبع بسیار سرشار و یک سوژه ازپیشآماده است. ضمن اینکه در دورهای که نجیب محفوظ کارش را به عنوان یک نویسنده شروع میکند، یعنی حدود سال 1934، رویای بازگشت به عظمت پیشین مصر، در سر او و بسیاری از روشنفکرها وجود داشته. اما در مرحله دوم نویسندگی نجیب محفوظ، یعنی از القاهره الجدیده (قاهره نو) به بعد، آن نمادگرایی که گفتم، وارد کارش میشود. مثل «کوچه مدق»، که در آن، هر کدام از شخصیتهای قصه، نماینده بخشی از جامعه مصر هستند. در این رمان، زنی هست به نام حمیده که در واقع نماد مصر است و مانند مصر، در سالهایی که داستان در آن اتفاق میافتد، یعنی حولوحوش جنگ جهانی اول، تحت فشار اقتصادی است. در همین قصه، شخصیتی هست به اسم «فرج ابراهیم» که برای حل کردن مشکلات اقتصادی حمیده، او را به راه فساد میکشاند و در حقیقت میاندازدش در دامن انگلیسیها و تباهش میکند. (میدانید که انگلیسیها در آن سالها، مدعی مصر بودند) و این فرج ابراهیم که حمیده را به نابودی میکشاند، معکوس شده اسم کسی است به نام «ابراهیم فرج» که در آن سالها رهبر حزب ملیگرای مصر بود. حزبی که اکثریت مصریها، در آن نامنویسی کرده بودند و دوستش داشتند و نجیبمحفوظ، خودش از اعضای فعال آن حزب بود و در کوچه مدق، با برعکس کردن اسم ابراهیم فرج و گذاشتن این اسم برعکس شده، روی شخصیت خیانتکار رمان، ارجاع میدهد به خدمتی که ابراهیم فرج به مصر کرد و تقابل آن با خیانتی که فرج ابراهیم قصه، مرتکب میشود. میخواهم بگویم که نجیب محفوظ نویسندهای است که هیچ واژهای را بیدلیل بهکار نمیبرد و این را در همین داستانهای کوتاهش هم میبینید...
یک نکته مهم هم که در کارش هست این است که آن وجه سیاسی قصهها که شما هم به آن اشاره کردید، فاش و مستقیم و شعارگونه نیست...
دقیقا درست دیدهاید و این شاید برگردد به نوع زندگی نجیب محفوظ و طبقهای که او به آن تعلق داشت. نجیب محفوظ از یک خانواده بورژوا بود و این خانوادهها، از درگیری با قدرت حاکم ابا میکنند و زندگی آرام و بیدردسر را دوست دارند. به اصطلاح، بیشتر به فکر مدل ماشینشان هستند تا اینکه بروند توی خیابان شعار بدهند. نجیب محفوظ در خانوادهای با چنین خصلت طبقاتی به دنیا میآید. در بهترین محلههای آن موقع قاهره مثل عباسیه و جمالیه زندگی میکند. بعد به دانشگاه میرود و دانشگاهش که تمام میشود مثل یک بچه خوب میرود کارمند یک اداره میشود. هر روز سر ساعت به اداره میرود و سر ساعت هم بیرون میآید. بعد از بازنشستگی هم، در دولت مصر مشاور فرهنگی میشود.ضمن همه این کارها، نویسندگی را هم به صورت حرفهای دنبال میکند. غیر از رمان و قصه کوتاه، کلی هم سناریو نوشته که بحثش جداست. میخواهم بگویم، نجیب محفوظ به دلیل خصلتهای طبقاتیاش، آدمی بهشدت محافظهکار بوده اما ادبیاتی که به دنیا عرضه کرده، ادبیات باارزشی است، چنانکه میگویند او همان نقشی را در ادبیات مصر دارد که دیکنز در ادبیات انگلیس و تولستوی و داستایفسکی در ادبیات روسیه داشتهاند. یعنی همانطورکه این نویسندگان، مردم کشور خود را از طریق آثارشان به جهانیان معرفی کردهاند، نجیب محفوظ هم در شناساندن مردم مصر، از طریق ادبیات نقش مهمی ایفا کرده و آنچه آثار او را ماندگار و روزبهروز ارزشمندتر میکند این است که همانطور که شما گفتید، تاثیر آثار او بر خواننده تاثیری غیرمستقیم و در نتیجه ماندگارتر است. شعار نیست که مثل حباب بترکد. مثلا «بینالقصرین»اش را در دوران حکومت فاروق مینویسد. یعنی دورانی که هنوز حکومت پادشاهی برقرار است. البته رمان، در آن زمان اجازه چاپ پیدا نمیکند ولی بعدا در یکی از مجلات آن موقع مصر، بهصورت پاورقی چاپ میشود. اما همین رمان را هم جوری ننوشته که همان زمان بیایند و یقهاش را بگیرند و به جز بین القصرین که در زمان فاروق اجازه انتشار پیدا نکرد، بقیه آثارش را زیر سایه حکومتهای سختگیر منتشر میکند و در عین اینکه در این آثار به نحوی، به حادترین مسایل کشورش میپردازد، اما این آثار چاپ میشوند و میمانند و تاثیرشان را میگذارند و به همیندلیل که در آنها شعار و مستقیمگویی نیست، ماندگار میشوند و این به نظر من هنر نجیب محفوظ به عنوان یک نویسنده است. همانطور که گفتم تمام زندگی این آدم، زیر سیطره حکومتهای سختگیر گذشت. چه در دوران فاروق و چه بعد از آنکه انقلاب افسران آزاد اتفاق میافتد و ناصر روی کار میآید و بهشدت به ادبیات سخت میگیرد و فقط با ادبیاتی موافق است که از حکومت انقلابی تعریف و تمجید کند. البته در اینکه ناصر کارهای زیادی برای استقلال مصر کرد بحثی نیست، اما در ادبیات و هنر، بهخصوص ادبیات، بسیار سختگیر بود و اجازه نمیداد که حکومت انقلابی مصر نقد شود. بعد از ناصر هم کسانی مثل سادات و مبارک میآیند که اینها هم دیکتاتورند، اما نجیب محفوظ، زیر سایه سنگین همینها کار ادبیاش را انجام میدهد و معتقد است که وظیفهاش به عنوان یک نویسنده این است که فرهنگ مردم را ارتقا دهد. در همان دوران کسی مثل توفیق حکیم هم بود که تئاتر نو را به مصر برد. اما منتقدان توفیق حکیم معتقدند که در درجه اول باید درک فرهنگی و سیاسی مردم بالا برود و بعد شیوههای نو، وارد شود و این کاری بود که نجیب محفوظ میکرد. او خودش جایی گفته است که من آثار مدرنی مثل کارهای جویس و ویرجینیا وولف را هم خواندهام و به نظرم کارهای خیلی زیبایی هم هستند اما من این نوع آثار را برای جامعه کنونی مصر، مناسب نمیدانم. برای همین است که نجیب محفوظ در قصههایش از همان شیوه رئالیستی قدیمی استفاده میکند که برای مردم آشنا و جاافتاده است. منتها فاکتور نماد را هم جوری به این رئالیسم اضافه میکند که خواننده گیج نشود. البته در مرحله سوم کارش که از قلباللیل (دل شب) به بعد است کمکم، آن وجه نمادگرایانه در کارش غالب میشود و این وقتی است که آن شیوه قبلی تاثیر خودش را گذاشته و مردم شیوههای ادبی را بهتر شناختهاند، ضمن اینکه غرب هم مقدار زیادی به این شناخت کمک کرده است.
اماجالب است که در همین قصههای مجموعه «خواب»، یک رئالیسم وهمناک و رمزآمیز هست که قصهها را از رئالیسم کلاسیک فراتر میبرد و به آنها حالوهوایی شبیه افسانههای شرقی و هزارویکشبی میدهد. مثل قصه «سمساری» یا «واژه نامفهوم» و...
برای اینکه هم فرهنگ پربار مصر را خیلی خوب میشناسد و هم جامعهاش را. نجیب محفوظ فقط دوبار و آن هم خیلی کوتاه پایش را از مصر بیرون میگذارد. یعنی نویسندهای است که از کشور و محیطش بهراحتی دل نمیکند. هم به دلیل همان محافظهکاری که گفتم و هم به این دلیل که خیلی به کشورش علاقهمند و وابسته است. برای همین در آثارش آگاهانه از فرهنگ پربار مصر استفاده میکند و آن را با فرهنگ کل جهانسوم ترکیب میکند. در عین اینکه فرهنگ غرب را هم نادیده نمیگیرد و از آن استفادهای بهینه میکند. برای همین است که من وقتی میبینم در ایران، جوانهای ما شیفته یک اثر هنری درجه سه کشوری اروپایی میشوند اما به گنجهای فرهنگی خودمان هیچ توجهی ندارند، دلم میسوزد...
این وجه رمزی و افسانهای و وهمناک در کار نجیب محفوظ، گویا با وجه سیاسی کارش هم گره خورده است. مثلا گاهی آن افرادی که در این قصهها جمع را تحتسیطره قرار میدهند، انگار از چراغ جادوی تخیل جمع درآمدهاند و وجهی سوررئال دارند...
ضمن اینکه بیگانه و ناآشنا هم نیستند...
بله و این، آنجا با وجه سیاسی کار گره میخورد که آن استبداد را از تخیل جمعی آدمها بیرون میآورد...
بله، یعنی تا مردم این زمینه را نداشته باشند کسی نمیتواند آنها را تحتسلطه قرار دهد. اما آنچه من میخواهم بگویم این است که شخصیتهایی که نجیب محفوظ انتخاب میکند، در عین اینکه گاه غریب و وهمناک مینمایند، از آب و گل جامعه هستند و برای همین برای خواننده بیگانه نیستند. مثلا همان غریبه هیکلدرشت قصه میکده گربه سیاه، در عین غریب بودن، جوری نیست که خواننده نتواند او را بپذیرد. یا آن خانم «ذهبی» داستان اتاق شماره 12 هم همینطور. نجیب محفوظ صفتهایی را به این آدمها نسبت میدهد که ممکن است در یک آدم معمولی وجود نداشته باشد، اما شما اینها را به عنوان یکی از افراد جامعه میپذیرید.
به سناریوهایی که نجیب محفوظ نوشته اشاره کردید. آیا تاثیر سینما را بر قصههای او هم میتوان دید؟
اتفاقا ادوارد سعید وقتی درباره کارهای نجیب محفوظ حرف میزند در وصف این داستانها، تعبیر «داستانهای تماشایی» را بهکار میبرد و میگوید که داستانهای نجیب محفوظ مثل یک فیلم سینمایی هستند. مثلا یک داستان دارد به نام «عکس» که دقیقا مثل کارهای موج نوی سینمای فرانسه است و در آن چند تکه را میگیرد و مجموعه این تکهها را بدون در نظر گرفتن عامل زمان، کنار هم مونتاژ میکند و از این تکهها یک کل ارایه میدهد که این کل، همان ایده یا حرفی است که نویسنده میخواهد القا کند. یا کوچه مدق که در آن از مجموعه چندتا پلان، یک سکانس ساخته است و در فصلبندی کتاب هم به جای شماره، از ستاره استفاده کرده و سکانسها را به این شکل از هم جدا کرده است. با خواندن این داستان، دقیقا احساس میکنید که دوربین دارد میچرخد و بعد یکدفعه یکجا میایستد و وقتی میایستد، یک سکانس کامل شده است و جالبتر اینکه در هر سکانس یکی از شخصیتهای قصه بارزتر است و مجموعه این سکانسها قصه را کامل میکنند. برای همین ادوارد سعید وقتی میگوید «داستانهای تماشایی»، تعبیر درستی را بهکار برده است.
درترجمه قصههای خواب، زبان، رنگی از شاعرانگی پیدا کرده است و زیاد محاورهای نیست. آیا متن اصلی قصهها هم همینطور است؟
بله، دقیقا همینطور است. نجیب محفوظ نویسندهای است که برای زبان اهمیت زیادی قایل است و شما در هیچکدام از کارهای این نویسنده زبان محاوره و واژههای شکسته نمیبینید و در آثار او حتی افراد متعلق به پایینترین قشر جامعه هم محاورهای صحبت نمیکنند.
این اصرار در استفاده نکردن از زبان محاوره، دلیل خاصی دارد؟
دلیلش این است که در هرکدام از کشورهای عربی، زبان عربی را به یک لهجه صحبت میکنند و بسیاری از واژههاشان با هم متفاوت است. اما در زبان مکتوب، مثل هم هستند. برای همین نویسندهای مثل نجیب محفوظ که معتقد است کتابهایش را همه اعراب میخوانند نمیتواند به لهجه مصری و زبان محاورهای مردم مصر بنویسد چون در این صورت بسیاری از اعراب از خواندن آثارش محروم میمانند. برای همین است که نوشتارش حالت ادبی پیدا کرده و من هم در ترجمه، این حالت را حفظ کردم. گرچه جاهایی هم به خودم جرات دادم و لحن را سبکتر کردم. مثلا در بینالقصرین که سهگانه است و الان ترجمه یک جلدش را تمام کردهام، دیدم یک خانم خانهدار نمیتواند و نباید مثل پسرش که دانشجوی حقوق است صحبت کند و باید زبان خودش را داشته باشد. البته خود نویسنده هم تا حد زیادی همین کار را کرده اما جا داشت که در ترجمه فارسی، لحن، از آنکه بود قدری سبکتر شود. البته من به خودم اجازه ندادم که واژهها را بشکنم و علاقهای هم به این کار ندارم. اگر میگویم لحن را سبکتر کردم، منظورم این است که آمدم و از طریق بهکار بردن اصطلاحاتی که مثلا بین زنان خانهدار یا کارگرها و... رایج است، این کار را کردم نه با شکستن زبان.
در ترجمه این قصههای کوتاه، جاهایی اصطلاحاتی بهکار رفته که شکل متداولترش برای ما وجود دارد، اما شما از واژهای استفاده کردهاید که کمتر در فارسی متداول است. مثلا در قصه چهره دیگر، یک جا راوی میگوید «اماکن عبادت» در حالی که شاید میشد که «عبادتگاه» بهکار برود یا در قصه آواز مست، دیالوگی هست که در آن یکی از شخصیتها به آن یکی میگوید: «بهای بیشرمیات را خواهی دید.» در حالیکه در این جور موارد معمولا میگوییم: «بهای کارت را خواهی پرداخت» البته این موارد در ترجمه خواب زیاد نیست، اما میخواستم بدانم آیا دلیل خاصی داشته که مثلا به جای عبادتگاه «اماکن عبادت» را بهکار بردهاید؟
این ایراد کاملا درست است و سهوا پیش آمده و بهتر، همان «عبادتگاه» است و در مورد دوم هم «خواهیپرداخت» درستتر است. اما فکر نمیکنم مواردی از ایندست زیاد باشد، چون من واقعا خیلی وسواس دارم که کارم بدون ایراد باشد برای اینکه معتقدم ممکن است نثر این ترجمهها روی نثر کسانی که آنها را میخوانند و خودشان هم مینویسند تاثیر بگذارد. برای همین خیلی روی واژهها دقت میکنم. اما مجموعه خواب را متاسفانه قبل از چاپ نتوانستم بازخوانی کنم در حالیکه مثلا هزارویکشب را بیش از پنج بار بازنویسی کردم و بعد از حروفچینی هم دوباره نسخه حروفچینیشده را تصحیح کردم. اما این مواردی که شما در کتاب خواب به آنها اشاره کردید از دستم دررفته، چون نشد که ترجمه را قبل از چاپ دوباره بخوانم و تصحیح کنم.
قصههای مجموعه «خواب» ظاهرا بخشی از یک پایاننامه درباره قصههای نجیب محفوظ است و جالباینکه این قصهها چنانکه نویسنده پایاننامه در مقدمه این بخش به آن پرداخته، به نوعی ترسیمکننده شکست اعراب از اسراییل و تاثیر این شکست بر ابعاد مختلف زندگی مردم مصر است. پس، از منظری میتوان گفت که قصههای این مجموعه بیاینکه آشکارا به مسایل سیاسی آن روز مصر پرداخته باشند، حال و هوایی سیاسی دارند...
بله، در واقع «اولین فرید جورج یارد» داستانهای کوتاه نجیب محفوظ را زیر 10 عنوان، تقسیمبندی کرده و آنچه در مجموعه خواب آمده، یک قسمت از آن 10 قسمت است که جورج یارد عنوان «شکست و عجز» را روی آن گذاشته. البته ای کاش من هنگام ترجمه این عنوان، به جای کلمه «عجز»، «سرخوردگی» را میگذاشتم چون «شکست و سرخوردگی» دقیقتر و قشنگتر است...
پس چرا «عجز» را انتخاب کردید؟
در آن لحظه، این واژه به ذهنم نیامد اما بعد از چاپ فکر کردم سرخوردگی برای بیان آن تجربهای که اعراب بعد از شکست از اسراییل از سرگذراندند، کلمه زیباتر و دقیقتری است. چون بعد از شکست، یکجور سرخوردگی در جامعه به وجود میآید، نه عجز و ناتوانی...
یعنی در چاپهای بعدی «سرخوردگی» را جایگزین عجز میکنید؟
بله، چون هرچه بیشتر فکر میکنم بیشتر به این نتیجه میرسم که نتیجه شکست، عجز و ناتوانی نیست بلکه یکجور سرخوردگی است. یعنی ممکن است آن جامعهای که شکست در آن اتفاق افتاده، تواناییهایی هم داشته باشد که قطعا دارد. ولی سرخورده است و این سرخوردگی نشانههایش را در جامعه بهجا میگذارد. در واقع بعد از شکستی که عربها در سال 1976 از اسراییل خوردند، علاوه بر مشکلات دیگرشان به عنوان یک کشور جهان سومی، از جمله دیکتاتوری و فشارهای استعمارنو و فقر اقتصادی، این سرخوردگی هم پیش آمد و خودش را بهطرق مختلف در جامعه نشان داد و نشانههایش را بهجا گذاشت. نجیب محفوظ هم از طریق همان نشانههاست که توانسته این سرخوردگی را در قالب داستان بیان کند. در واقع او آمده و نشانههای این سرخوردگی را به قصه تبدیل کرده است. هر 10 قصه این مجموعه، هر کدام به شکل و زبانی، نمونهای است از سرخوردگی اعراب پس از شکستی که از اسراییل خوردند. یعنی مضمون قصهها، تقریبا یکی است، اما چارچوبها فرق میکند. مثلا در قصه «میکده گربهسیاه» این سرخوردگی را بیشتر بین روشنفکرها و زندانیان سیاسی نشان داده است و در قصه « اتاق شماره دوازده»، بین طبقه متوسط به بالا. یعنی طبقهای که ثروت یا مقام برایشان مساله است. در قصه «زیر سرپناه»، سرخوردگی و شکست را بیشتر در کل جامعه، به خصوص مردم کوچه و بازار، میبینیم.
یکی از مولفههای اصلی قصههای نجیب محفوظ در این مجموعه، حضور مکانهای عمومی به عنوان زمینه رخدادهای قصه است. مثل کافهها و جاهایی که به نوعی محل تجمع مردم است...
بله، در واقع مکان در آثارش به عنوان یک شخصیت حضور دارد و آن را براساس مضمون قصه انتخاب میکند. مکان برایش مثل صحنه تئاتری است که تئاتر قرار است در آن اجرا شود. قصههایش را که بخوانید میبینید که 90درصد این قصهها در یک مکان اتفاق میافتد و جابهجا نمیشود. مثلا تمام قصه «آواز مست» در همین مجموعه خواب، در میخانه اتفاق میافتد. یا اتاق شماره 12، تمامش در هتل اتفاق میافتد بدون اینکه از آنجا بیرون بیاید و به خیابان برود و از خیابان برود توی خانه و از آنجا به جاهای دیگر. در قصههایش به ندرت آدمها را از مکانی به مکان دیگر جابهجا میکند و اگر هم جایی این کار را کرده دلیل داشته. مثلا در یکی از قصههای کوتاهش چون طرف دارد میگردد که چیزی را پیدا کند به جاهای مختلف میرود. مکانها هم همانطور که شما گفتید مکانهای عمومی است. چون آدمها در مکانهای عمومی وابستگیهای خانه را ندارند و تفریحها و وابستگیهایشان با تفریحها و وابستگیهای آدمهایی که در خانهاند، فرق دارد و ارتباطاتشان هم وسیعتر است. یعنی کلا ریشهشان ضعیفتر از ریشه آدمهایی است که به خانه وابستهاند. قصه اتاق شماره 12 به خوبی نشانگر این موضوع است. یا وقتی در میکده گربه سیاه، میکده را به عنوان محل وقوع ماجرا انتخاب کرده، برای این است که آدمهایی را نشان دهد که از جامعه سرخوردهاند و درحقیقت به آن مکان تبعید شدهاند. آدمهایی که میخواهند از جامعه و مسایل آن فرار کنند و معمولا زندان و میکده برایشان یکی است. روشنفکران قصه میکده گربه سیاه و آن مرد لمپن قصه آواز مست، هردو از جامعه ناراضیاند و میخواهند از جامعه فرار کنند. آن آدمی که در آواز مست میخواهد با یک کبریت میکده را آتش بزند از جامعه ناراضی است و میخواهد تلافی کند. در میکده گربه سیاه، زندانیان سیاسی و روشنفکرهایی را میبینید که از دیکتاتوری و استعمار و مسایلی از این دست ناراحت و نگرانند و به آن مکان پناه بردهاند تا از مسایل جامعه فرار کنند و آزاد شوند. بعد میرسیم به قصه زیر سرپناه که در آن کل جامعه تصویر شده است. یعنی آدمهای مختلفی که روزانه هم در خیابان دیده میشوند و هرکدام در خیابان اعمالی را انجام میدهند که با محیط کوچه و خیابان متناسب است. شما در این آدمها هیچ نشانهای از وابستگی به خانه نمیبینید...
در واقع از منظری میشود گفت مکان هم در قصههایش، وجهی سیاسی پیدا میکند؛ چون آدمهای این قصهها سعی میکنند آنچه را در زندگی سیاسی و اجتماعی از آنها دریغ شده، با حضور و دور هم جمع شدن در این مکانهای عمومی جبران کنند و با رهاکردن تخیلشان در این مکانها به یک سرخوشی و آزادی برسند...
دقیقا همینطور است. مثلا در قصه میکده گربه سیاه میبینید که عدهای با خواندن آواز دستهجمعی، خودشان را تخلیه میکنند. اما آن غریبه درشتهیکلی که از بیرون میآید میخواهد دوباره وضع بیرون را بر آنها تحمیل کند و اینها هم زیر بار نمیروند...
در بیشتر قصهها، همیشه یک فرد هست که میخواهد به نوعی ارادهاش را بر جمع تحمیل کند. یعنی همیشه یک آدم غریبه از بیرون میآید یا بقیه را متهم میکند یا از موضع بالا آنها را مورد خطاب قرار میدهد. یعنی در این قصهها انگار همیشه جمع، گرفتار یک اراده فردی میشود.
بله و به این صورت آن دیکتاتوری را که در جامعه وجود دارد و سایهاش بالای سر جمع احساس میشود، به ما القا میکند. همینجا لازم است بگویم که نجیب محفوظ یک رئالیست نمادگراست و به جز کارهای اولیهاش، هرچه نوشته در همین چارچوب است...
کارهای اولیهاش فرق میکند؟
سه، چهار تا کار اولش تاریخیاند. شاید یک دلیلش این باشد که برای یک نویسنده تازهکار هنوز اینکه بنشیند و از تخیلش استفاده کند و چندچیز را کنار هم بچیند و نتیجهگیری کند، دشوار است. برای همین میرود سراغ تاریخ که یک منبع بسیار سرشار و یک سوژه ازپیشآماده است. ضمن اینکه در دورهای که نجیب محفوظ کارش را به عنوان یک نویسنده شروع میکند، یعنی حدود سال 1934، رویای بازگشت به عظمت پیشین مصر، در سر او و بسیاری از روشنفکرها وجود داشته. اما در مرحله دوم نویسندگی نجیب محفوظ، یعنی از القاهره الجدیده (قاهره نو) به بعد، آن نمادگرایی که گفتم، وارد کارش میشود. مثل «کوچه مدق»، که در آن، هر کدام از شخصیتهای قصه، نماینده بخشی از جامعه مصر هستند. در این رمان، زنی هست به نام حمیده که در واقع نماد مصر است و مانند مصر، در سالهایی که داستان در آن اتفاق میافتد، یعنی حولوحوش جنگ جهانی اول، تحت فشار اقتصادی است. در همین قصه، شخصیتی هست به اسم «فرج ابراهیم» که برای حل کردن مشکلات اقتصادی حمیده، او را به راه فساد میکشاند و در حقیقت میاندازدش در دامن انگلیسیها و تباهش میکند. (میدانید که انگلیسیها در آن سالها، مدعی مصر بودند) و این فرج ابراهیم که حمیده را به نابودی میکشاند، معکوس شده اسم کسی است به نام «ابراهیم فرج» که در آن سالها رهبر حزب ملیگرای مصر بود. حزبی که اکثریت مصریها، در آن نامنویسی کرده بودند و دوستش داشتند و نجیبمحفوظ، خودش از اعضای فعال آن حزب بود و در کوچه مدق، با برعکس کردن اسم ابراهیم فرج و گذاشتن این اسم برعکس شده، روی شخصیت خیانتکار رمان، ارجاع میدهد به خدمتی که ابراهیم فرج به مصر کرد و تقابل آن با خیانتی که فرج ابراهیم قصه، مرتکب میشود. میخواهم بگویم که نجیب محفوظ نویسندهای است که هیچ واژهای را بیدلیل بهکار نمیبرد و این را در همین داستانهای کوتاهش هم میبینید...
یک نکته مهم هم که در کارش هست این است که آن وجه سیاسی قصهها که شما هم به آن اشاره کردید، فاش و مستقیم و شعارگونه نیست...
دقیقا درست دیدهاید و این شاید برگردد به نوع زندگی نجیب محفوظ و طبقهای که او به آن تعلق داشت. نجیب محفوظ از یک خانواده بورژوا بود و این خانوادهها، از درگیری با قدرت حاکم ابا میکنند و زندگی آرام و بیدردسر را دوست دارند. به اصطلاح، بیشتر به فکر مدل ماشینشان هستند تا اینکه بروند توی خیابان شعار بدهند. نجیب محفوظ در خانوادهای با چنین خصلت طبقاتی به دنیا میآید. در بهترین محلههای آن موقع قاهره مثل عباسیه و جمالیه زندگی میکند. بعد به دانشگاه میرود و دانشگاهش که تمام میشود مثل یک بچه خوب میرود کارمند یک اداره میشود. هر روز سر ساعت به اداره میرود و سر ساعت هم بیرون میآید. بعد از بازنشستگی هم، در دولت مصر مشاور فرهنگی میشود.ضمن همه این کارها، نویسندگی را هم به صورت حرفهای دنبال میکند. غیر از رمان و قصه کوتاه، کلی هم سناریو نوشته که بحثش جداست. میخواهم بگویم، نجیب محفوظ به دلیل خصلتهای طبقاتیاش، آدمی بهشدت محافظهکار بوده اما ادبیاتی که به دنیا عرضه کرده، ادبیات باارزشی است، چنانکه میگویند او همان نقشی را در ادبیات مصر دارد که دیکنز در ادبیات انگلیس و تولستوی و داستایفسکی در ادبیات روسیه داشتهاند. یعنی همانطورکه این نویسندگان، مردم کشور خود را از طریق آثارشان به جهانیان معرفی کردهاند، نجیب محفوظ هم در شناساندن مردم مصر، از طریق ادبیات نقش مهمی ایفا کرده و آنچه آثار او را ماندگار و روزبهروز ارزشمندتر میکند این است که همانطور که شما گفتید، تاثیر آثار او بر خواننده تاثیری غیرمستقیم و در نتیجه ماندگارتر است. شعار نیست که مثل حباب بترکد. مثلا «بینالقصرین»اش را در دوران حکومت فاروق مینویسد. یعنی دورانی که هنوز حکومت پادشاهی برقرار است. البته رمان، در آن زمان اجازه چاپ پیدا نمیکند ولی بعدا در یکی از مجلات آن موقع مصر، بهصورت پاورقی چاپ میشود. اما همین رمان را هم جوری ننوشته که همان زمان بیایند و یقهاش را بگیرند و به جز بین القصرین که در زمان فاروق اجازه انتشار پیدا نکرد، بقیه آثارش را زیر سایه حکومتهای سختگیر منتشر میکند و در عین اینکه در این آثار به نحوی، به حادترین مسایل کشورش میپردازد، اما این آثار چاپ میشوند و میمانند و تاثیرشان را میگذارند و به همیندلیل که در آنها شعار و مستقیمگویی نیست، ماندگار میشوند و این به نظر من هنر نجیب محفوظ به عنوان یک نویسنده است. همانطور که گفتم تمام زندگی این آدم، زیر سیطره حکومتهای سختگیر گذشت. چه در دوران فاروق و چه بعد از آنکه انقلاب افسران آزاد اتفاق میافتد و ناصر روی کار میآید و بهشدت به ادبیات سخت میگیرد و فقط با ادبیاتی موافق است که از حکومت انقلابی تعریف و تمجید کند. البته در اینکه ناصر کارهای زیادی برای استقلال مصر کرد بحثی نیست، اما در ادبیات و هنر، بهخصوص ادبیات، بسیار سختگیر بود و اجازه نمیداد که حکومت انقلابی مصر نقد شود. بعد از ناصر هم کسانی مثل سادات و مبارک میآیند که اینها هم دیکتاتورند، اما نجیب محفوظ، زیر سایه سنگین همینها کار ادبیاش را انجام میدهد و معتقد است که وظیفهاش به عنوان یک نویسنده این است که فرهنگ مردم را ارتقا دهد. در همان دوران کسی مثل توفیق حکیم هم بود که تئاتر نو را به مصر برد. اما منتقدان توفیق حکیم معتقدند که در درجه اول باید درک فرهنگی و سیاسی مردم بالا برود و بعد شیوههای نو، وارد شود و این کاری بود که نجیب محفوظ میکرد. او خودش جایی گفته است که من آثار مدرنی مثل کارهای جویس و ویرجینیا وولف را هم خواندهام و به نظرم کارهای خیلی زیبایی هم هستند اما من این نوع آثار را برای جامعه کنونی مصر، مناسب نمیدانم. برای همین است که نجیب محفوظ در قصههایش از همان شیوه رئالیستی قدیمی استفاده میکند که برای مردم آشنا و جاافتاده است. منتها فاکتور نماد را هم جوری به این رئالیسم اضافه میکند که خواننده گیج نشود. البته در مرحله سوم کارش که از قلباللیل (دل شب) به بعد است کمکم، آن وجه نمادگرایانه در کارش غالب میشود و این وقتی است که آن شیوه قبلی تاثیر خودش را گذاشته و مردم شیوههای ادبی را بهتر شناختهاند، ضمن اینکه غرب هم مقدار زیادی به این شناخت کمک کرده است.
اماجالب است که در همین قصههای مجموعه «خواب»، یک رئالیسم وهمناک و رمزآمیز هست که قصهها را از رئالیسم کلاسیک فراتر میبرد و به آنها حالوهوایی شبیه افسانههای شرقی و هزارویکشبی میدهد. مثل قصه «سمساری» یا «واژه نامفهوم» و...
برای اینکه هم فرهنگ پربار مصر را خیلی خوب میشناسد و هم جامعهاش را. نجیب محفوظ فقط دوبار و آن هم خیلی کوتاه پایش را از مصر بیرون میگذارد. یعنی نویسندهای است که از کشور و محیطش بهراحتی دل نمیکند. هم به دلیل همان محافظهکاری که گفتم و هم به این دلیل که خیلی به کشورش علاقهمند و وابسته است. برای همین در آثارش آگاهانه از فرهنگ پربار مصر استفاده میکند و آن را با فرهنگ کل جهانسوم ترکیب میکند. در عین اینکه فرهنگ غرب را هم نادیده نمیگیرد و از آن استفادهای بهینه میکند. برای همین است که من وقتی میبینم در ایران، جوانهای ما شیفته یک اثر هنری درجه سه کشوری اروپایی میشوند اما به گنجهای فرهنگی خودمان هیچ توجهی ندارند، دلم میسوزد...
این وجه رمزی و افسانهای و وهمناک در کار نجیب محفوظ، گویا با وجه سیاسی کارش هم گره خورده است. مثلا گاهی آن افرادی که در این قصهها جمع را تحتسیطره قرار میدهند، انگار از چراغ جادوی تخیل جمع درآمدهاند و وجهی سوررئال دارند...
ضمن اینکه بیگانه و ناآشنا هم نیستند...
بله و این، آنجا با وجه سیاسی کار گره میخورد که آن استبداد را از تخیل جمعی آدمها بیرون میآورد...
بله، یعنی تا مردم این زمینه را نداشته باشند کسی نمیتواند آنها را تحتسلطه قرار دهد. اما آنچه من میخواهم بگویم این است که شخصیتهایی که نجیب محفوظ انتخاب میکند، در عین اینکه گاه غریب و وهمناک مینمایند، از آب و گل جامعه هستند و برای همین برای خواننده بیگانه نیستند. مثلا همان غریبه هیکلدرشت قصه میکده گربه سیاه، در عین غریب بودن، جوری نیست که خواننده نتواند او را بپذیرد. یا آن خانم «ذهبی» داستان اتاق شماره 12 هم همینطور. نجیب محفوظ صفتهایی را به این آدمها نسبت میدهد که ممکن است در یک آدم معمولی وجود نداشته باشد، اما شما اینها را به عنوان یکی از افراد جامعه میپذیرید.
به سناریوهایی که نجیب محفوظ نوشته اشاره کردید. آیا تاثیر سینما را بر قصههای او هم میتوان دید؟
اتفاقا ادوارد سعید وقتی درباره کارهای نجیب محفوظ حرف میزند در وصف این داستانها، تعبیر «داستانهای تماشایی» را بهکار میبرد و میگوید که داستانهای نجیب محفوظ مثل یک فیلم سینمایی هستند. مثلا یک داستان دارد به نام «عکس» که دقیقا مثل کارهای موج نوی سینمای فرانسه است و در آن چند تکه را میگیرد و مجموعه این تکهها را بدون در نظر گرفتن عامل زمان، کنار هم مونتاژ میکند و از این تکهها یک کل ارایه میدهد که این کل، همان ایده یا حرفی است که نویسنده میخواهد القا کند. یا کوچه مدق که در آن از مجموعه چندتا پلان، یک سکانس ساخته است و در فصلبندی کتاب هم به جای شماره، از ستاره استفاده کرده و سکانسها را به این شکل از هم جدا کرده است. با خواندن این داستان، دقیقا احساس میکنید که دوربین دارد میچرخد و بعد یکدفعه یکجا میایستد و وقتی میایستد، یک سکانس کامل شده است و جالبتر اینکه در هر سکانس یکی از شخصیتهای قصه بارزتر است و مجموعه این سکانسها قصه را کامل میکنند. برای همین ادوارد سعید وقتی میگوید «داستانهای تماشایی»، تعبیر درستی را بهکار برده است.
درترجمه قصههای خواب، زبان، رنگی از شاعرانگی پیدا کرده است و زیاد محاورهای نیست. آیا متن اصلی قصهها هم همینطور است؟
بله، دقیقا همینطور است. نجیب محفوظ نویسندهای است که برای زبان اهمیت زیادی قایل است و شما در هیچکدام از کارهای این نویسنده زبان محاوره و واژههای شکسته نمیبینید و در آثار او حتی افراد متعلق به پایینترین قشر جامعه هم محاورهای صحبت نمیکنند.
این اصرار در استفاده نکردن از زبان محاوره، دلیل خاصی دارد؟
دلیلش این است که در هرکدام از کشورهای عربی، زبان عربی را به یک لهجه صحبت میکنند و بسیاری از واژههاشان با هم متفاوت است. اما در زبان مکتوب، مثل هم هستند. برای همین نویسندهای مثل نجیب محفوظ که معتقد است کتابهایش را همه اعراب میخوانند نمیتواند به لهجه مصری و زبان محاورهای مردم مصر بنویسد چون در این صورت بسیاری از اعراب از خواندن آثارش محروم میمانند. برای همین است که نوشتارش حالت ادبی پیدا کرده و من هم در ترجمه، این حالت را حفظ کردم. گرچه جاهایی هم به خودم جرات دادم و لحن را سبکتر کردم. مثلا در بینالقصرین که سهگانه است و الان ترجمه یک جلدش را تمام کردهام، دیدم یک خانم خانهدار نمیتواند و نباید مثل پسرش که دانشجوی حقوق است صحبت کند و باید زبان خودش را داشته باشد. البته خود نویسنده هم تا حد زیادی همین کار را کرده اما جا داشت که در ترجمه فارسی، لحن، از آنکه بود قدری سبکتر شود. البته من به خودم اجازه ندادم که واژهها را بشکنم و علاقهای هم به این کار ندارم. اگر میگویم لحن را سبکتر کردم، منظورم این است که آمدم و از طریق بهکار بردن اصطلاحاتی که مثلا بین زنان خانهدار یا کارگرها و... رایج است، این کار را کردم نه با شکستن زبان.
در ترجمه این قصههای کوتاه، جاهایی اصطلاحاتی بهکار رفته که شکل متداولترش برای ما وجود دارد، اما شما از واژهای استفاده کردهاید که کمتر در فارسی متداول است. مثلا در قصه چهره دیگر، یک جا راوی میگوید «اماکن عبادت» در حالی که شاید میشد که «عبادتگاه» بهکار برود یا در قصه آواز مست، دیالوگی هست که در آن یکی از شخصیتها به آن یکی میگوید: «بهای بیشرمیات را خواهی دید.» در حالیکه در این جور موارد معمولا میگوییم: «بهای کارت را خواهی پرداخت» البته این موارد در ترجمه خواب زیاد نیست، اما میخواستم بدانم آیا دلیل خاصی داشته که مثلا به جای عبادتگاه «اماکن عبادت» را بهکار بردهاید؟
این ایراد کاملا درست است و سهوا پیش آمده و بهتر، همان «عبادتگاه» است و در مورد دوم هم «خواهیپرداخت» درستتر است. اما فکر نمیکنم مواردی از ایندست زیاد باشد، چون من واقعا خیلی وسواس دارم که کارم بدون ایراد باشد برای اینکه معتقدم ممکن است نثر این ترجمهها روی نثر کسانی که آنها را میخوانند و خودشان هم مینویسند تاثیر بگذارد. برای همین خیلی روی واژهها دقت میکنم. اما مجموعه خواب را متاسفانه قبل از چاپ نتوانستم بازخوانی کنم در حالیکه مثلا هزارویکشب را بیش از پنج بار بازنویسی کردم و بعد از حروفچینی هم دوباره نسخه حروفچینیشده را تصحیح کردم. اما این مواردی که شما در کتاب خواب به آنها اشاره کردید از دستم دررفته، چون نشد که ترجمه را قبل از چاپ دوباره بخوانم و تصحیح کنم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.