کاسپین، دریایی ایرانی است

ویژگی ژئوپلیتیک فقط دربرگیرنده موقعیت جغرافیایی نیست، بلکه آمیزه‌ای از موقعیت جغرافیایی، قومیتی و تاریخی است. اگر از این دریچه به دریای کاسپین بنگریم، این دریا، ایرانی است. نام کاسپین برگرفته از قوم کاسپی بوده که در ساحل جنوبی این دریا و امپراتوری ایران‌زمین زندگی می‌کردند. کاسپی‌ها تا سرزمین‌های فراساحلی دریای کاسپین پراکنده بودند و شهر کاسپین یا قزوین بزرگ‌ترین شهر کاسپیان در سرزمین آن سوی کوهستان البرز است. از دیرباز بر هر رودخانه و دریا نام عمده‌ترین شهر و سکونتگاه مهم نزدیک را می‌نهادند. شهر کاسپین، قزوین امروزی، نزدیک‌ترین و مهم‌ترین شهر به دریای کاسپین بود. این امر نشانگر چیرگی و تسلط امپراتوری ایران بر دریای کاسپین بوده است. در نقشه‌های قدیمی اعراب نیز دریای کاسپین «بحرالقزوین» نامیده شده است. حوزه جنوبی دریای کاسپین مکان کشتیرانی امپراتوری سرزمین ما بود، اما در باتلاق‌های شمالی و بالادست کاسپین و جایی که رود ولگا به این دریا می‌ریزد، هیچ نشانی از توسعه نبود. حوزه شمالی و غرب و شرق کاسپین محل تاخت‌وتاز تاتارها، چرکس‌ها، لگزی‌ها و سایر اقوام داغستانی بود. با جنگ و گریز این اقوام که زندگانی یکجانشینی نداشتند هیچ فرصتی برای شکل‌گیری تمدن در حوزه‌های شمالی، غربی و شرقی آن به وجود نیامد. تمدن در حوزه جنوبی کاسپین و در قلمرو امپراتوری ایران بنیان نهاده شده بود. ژئوپلیتیک دریای ایرانی کاسپین با شکل‌گیری اتحاد جماهیر شوروی با یک دگرگونی ژرف روبه‌رو شد. شوروی بر سرزمین‌های اطراف کاسپین چیرگی یافت. بدین‌گونه رژیم حقوقی کاسپین در فضای مه‌آلود متأثر از حیله‌گری سوسیالیست‌های روس حل‌نشده باقی ماند. تا فروپاشی شوروی، ایران و این کشور به صورت غیررسمی از تقسیم این دریا به صورت برابر توافق ناگفته و نانوشته داشتند. اما با فروپاشی اتحاد شوروی در اوایل دهه 90 قرن بیستم، رژیم حقوقی دریای کاسپین دچار پیچیدگی بیشتری شد. پنج کشور تازه به استقلال رسیده حاشیه دریا، سهم نیمه شوروی را برنتافتند. قزاقستان، روسیه، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان چشم به ذخایر بزرگ گاز و نفت کاسپین دارند. این کشورها با هرگونه بهره‌برداری کشورمان از این دریای ایرانی مخالف‌اند. این کشور‌های مصنوع و بدون پیشینه با هر حرکت کشورمان برای بهره‌برداری‌ از منابع کاسپین اختلافات بین خود را برای رویارویی با تصمیمات اقتصادی ایران کنارمی‌گذارند.

ترکمنستان و جمهوری آذربایجان بر سر یک میدان گازی و نفتی در میانه جنوبی کاسپین واقع در آب‌های سرزمینی ایران اختلاف دارند. جمهوری آذربایجان این میدان را «کپز» و ترکمنستان «سردار» نا‌م‌گذاری کرده است. با آغاز اقدامات ایران برای بهره‌برداری از منابع دریای کاسپین، دو کشور جمهوری آذربایجان و ترکمنستان در سال 2021 اختلافات را کنار گذاشتند و نام مشترک «دوستلوغ» یا دوستی بر آن نهادند و قرار شد بهره‌برداری و توسعه آن مشترک باشد. گویا گاهی دوستی‌ها در گذرگاه‌های نادرست و برخلاف قوانین حقوق بین‌المللی سیر می‌کند.