مسئله آب و شهرها

‌‌همه می‌دانیم ایران همیشه کشوری خشک و بیابانی بوده است؛ اما کوه‌ها در سرتاسر سرزمین‌مان همواره توانسته‌اند آب لازم را در مناطق کوهپایه‌ای، در زیر یا روی زمین، طوری فراهم کنند که ملت باهوش ایرانی در طول تاریخ بتواند با همین رودها، نهرها، قنات‌ها و چاه‌های متوسط و گاه کم‌آب، از پس زندگی خود برآید. البته برخی استان‌ها مانند آذربایجان، گیلان، مازندران و کردستان هم اصولا آب داشته‌اند. مشکل امروز ما قبل از کمبود آب، مدیریت و مصرف نادرست آب شیرین است؛ زیرا ما در مقایسه با کشورهایی مانند عربستان و امارات کشوری پرآب هستیم. هفته گذشته در نشستی مربوط به همین حوزه قدیمی دغدغه ایرانی شرکت کردم که موضوع آن «زیست‌پذیری شهری و بحران کم‌آبی» بود و سخنرانان آن دکتر محمد فاضلی، دکتر سعید ایزدی و دکتر محمدحسین بوچانی، مجموعه‌ای از مسائل مرتبط طبیعی، کالبدی، اقتصادی، اجتماعی و نهادی تأثیرگذار در زیست‌پذیری شهری را مطرح کردند.

همچنین ‌ضرورت بازخوانی در سیاست‌گذاری و تجهیز محلی امور آب، به‌ویژه در کلان‌شهرهایی مانند تهران را مورد تأکید قرار دادند. سخنرانان با اشاره به ناکارآمدی سیستم حکمروایی آب، تعارض منافع و ناهماهنگی نهادهای صاحب قدرت در این سیستم، خواستار توجه بیشتر به مسئله آب در طرح‌های شهری و هماهنگی بین نهادهای مسئول در حوزه شهری، اعم از برنامه‌ریزان و مجریان در شهرداری و وزارتخانه‌های شهرسازی و نیرو بودند. متأسفانه معلوم شد با این‌همه هشداری که در مورد آب داده می‌شود، به تمام اموری که منجر به تأمین و استفاده درست از آب‌های مختلف می‌شود، توجه درست و دقیقی مبذول نمی‌شود.

طبق آمار سازمان ملل، مصرف جهانی آب بسیار افزایش یافته و کشاورزی ۹۸ درصد مصرف جهانی آب را تشکیل می‌دهد. پس سهم شهرها از آب نسبتا کم است. علت خشکی را هم همه می‌دانیم: گرمایش جهانی که تبخیر بالا و تغییر چرخه بارش را در پی دارد؛ تغییرات کاربری زمین: جنگل‌زدایی، شهرسازی و آبیاری بی‌رویه که عامل اصلی اُفت آب زیرزمینی و پدیده فرونشست است؛ مدیریت نادرست آب و قیمت‌گذاری غلط: ارزان‌بودن آب کشاورزی و سوخت، منجر به پمپاژ بیش از حد منابع زیرزمینی شده است؛ و بالاخره ضعف مدیریت یکپارچه منابع آب به طوری که کشورهایی با مدیریت ضعیف مثل ما، دو تا سه برابر سریع‌تر ذخایرشان را از دست می‌دهند.

به شهرها که می‌رسیم -که گفتیم مصرف‌کننده عمده آب نیستند- با مسائلی دیگر روبه‌رو می‌شویم: نشتی آب، که طبق آمارهای رسمی در شهر تهران از 22 تا 30 درصد از آب (بنابر آمار منابع مختلف) هنوز به دست کسی نرسیده، گم می‌شود؛ یعنی از میزان آبی که توسط تلمبه‌خانه‌ها به درون شبکه انتقال تزریق می‌شود، 30 درصدش گم می‌شود و اگر از همین فردا صبح اداره آب، گروه‌های نشتی‌یاب خود را فعال کند، به‌سرعت می‌توانند آب گم‌شده را به نصف برسانند و دیگر لازم نخواهد بود به خاطر بحران آب آنقدر به مردم التماس یا تهدید کنند که آب را به رویتان می‌بندیم. دوستی می‌گفت: مثل همیشه مقصر جلوه‌دادن مردم ساده‌ترین راه است. چه دیواری کوتاه‌تر از دیوار مردم؟ اول آب را گران می‌کنیم، بعد آب را به رویشان می‌بندیم تا یادشان باشد کُت تَن چه کسی است.

اما به نقل از دکتر علی بیت‌اللهی: بانک جهانی در چهارم نوامبر ۲۰۲۵، کتاب «خشک‌شدن قاره‌ای: تهدیدی برای آینده مشترک ما» را منتشر کرده که به بحران آب جهان در دو دهه اخیر پرداخته است. پیشنهادهای سیاستی بانک جهانی در انتهای کتاب سه محور اصلی دارد: ۱. مدیریت تقاضا: یعنی تلاش در راستای افزایش بهره‌وری آب، محدودکردن برداشت از طریق به‌کارگیری تکنولوژی روز مثل آبیاری قطره‌ای و آموزش عمومی از طریق کتاب‌های درسی تا تلویزیون و رادیو. ۲. افزایش عرضه: از طریق بازیافت آب، آب‌شیرین‌کن‌ها و افزایش ذخایر طبیعی و مصنوعی که هریک مستلزم سرمایه‌گذاری کلان در تأسیسات لازم و مناسب است. ۳. بهبود تخصیص آب: یعنی تقسیم و تخصیص منصفانه آب و توجه به مکان‌ها و مناطق مناسب و درست برای دادن آب به بخش‌های کشاورزی و صنعتی و تقسیم کارایی منابع میان بخش‌ها. افزایش بهره‌وری آب معمولا با استفاده از تکنولوژی‌های جدید اتفاق می‌افتد. آبگرمکن‌های خورشیدی و کولرهای آبی با مصرف بهینه از نمونه‌های این تکنولوژی‌ها هستند که اتفاقا در سال‌های اخیر با دهه‌ها تأخیر دارند در شهرهای ما نیز رواج پیدا می‌کنند، در حالی که از دهه‌ها قبل بر بام خانه‌های روستایی ترکیه آناتولی دیده می‌شدند. محدودکردن برداشت به معنی کاهش مصرف در همه بخش‌ها به‌ویژه در مصرف خانگی است. قدیم سرانه مصرف آب اینقدر زیاد نبود. مردم قدر آب را می‌دانستند و در آن صرفه‌جویی می‌کردند. آموزش عمومی می‌تواند از طریق کتب درسی در دستور کار قرار گیرد و تهیه‌کنندگان برنامه‌های تلویزیون و رادیو نیز در آگاه‌سازی مردم نقش بسزایی می‌توانند ایفا کنند. مثلا استفاده از سرویس‌های بهداشتی کم‌مصرف می‌تواند تا حد زیادی جلوی اسراف مصرف خانگی آب را بگیرد.

همان‌طور که اشاره شد، نشتی آب در شبکه شهری موردی بسیار مهم است و اصلاح شبکه و کاهش هدررفت آب از طریق نوسازی لوله‌های فرسوده اهمیت درجه اول دارد. همچنین بازچرخانی و استفاده از آب‌های غیرمتعارف، مثلا استفاده از پساب تصفیه‌شده برای آبیاری فضای سبز و صنعت می‌تواند سریعا در لیست ارجحیت‌ها قرار بگیرد. تغییر الگوی کشت در اطراف تهران و اصلاح رویه‌های ایجاد فضای سبز و چمن‌کاری در فضاهای عمومی و بزرگراهی سطح شهر تهران هم می‌تواند مورد بازبینی در سیاست‌های آبیاری شهرداری تهران قرار گیرد.