حافظه نمایشی مخاطب

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

‌مازیار معاونی: فصل جدید سریال «کارآگاه علوی» که سومین فصل این مجموعه به حساب می‌آید، از منظرهای مختلفی قابل بحث است و تحلیل و بررسی کلیت آن مجالی جداگانه و مفصل می‌طلبد، اما از این لحاظ که این سریال اثری دنباله‌دار است و فصول قبلی آن رد و اثری در ذهن مخاطبان بر‌جای گذاشته، بنابراین در این یادداشت به برخی از جنبه‌هایی که با ماهیت دنباله‌دار این اثر مرتبط هستند، پرداخته شده است.

علاقه‌مندان این مجموعه و به‌ویژه بینندگان قدیمی‌تر قاب شیشه‌ای تلویزیون مطمئنا به خاطر دارند که فصل نخست این سریال که در پاییز و زمستان سال 1375 خورشیدی روی آنتن می‌رفت، در بازه زمانی سال‌های 1314 تا 1318 مقارن با دهه دوم سلطنت پهلوی اول اتفاق می‌افتاد و کارآگاه محمد علوی (با بازی سیداحمد نجفی) و دستیارش آسپیران دودکار (با نقش‌آفرینی زنده‌یاد فرهاد خان‌محمدی) به بررسی پرونده‌های مرتبط با آن دوره زمانی می‌پرداختند. این سریال که البته با نام «کارآگاه» و نه «کارآگاه علوی» ساخته و پخش شد، برای فقط یک فصل طراحی شده بود و در آن زمان، یعنی سال‌های میانی دهه 70، هنوز سیاست دنباله‌سازی در تلویزیون که بعدها باب شد و در سال‌های اخیر به اوج خود رسیده است، باب نشده بود. 12 سال پس از فصل اول یعنی در نیمه دوم دهه 80 که استراتژی دنباله‌سازی با آثاری همچون «مرد هزارچهره» و دنباله آن کم‌کم در تلویزیون باب شد، دست‌اندرکاران گروه فیلم و سریال شبکه اول سیما هم با توجه به موفقیت نسبی فصل نخست این مجموعه، فصل دوم آن که این بار با نام کامل «کارآگاه علوی» خوانده می‌شد را روانه آنتن شبکه کردند که باز هم همچون سری نخست، از توفیق نسبی در جذب مخاطبان آن روزهای تلویزیون برخوردار بود. در این فصل، روایت به گونه‌ای طراحی شده بود که کارآگاه محمد علوی پس از یک دوره تبعید که ناشی از عدالت‌خواهی‌ها و نافرمانی‌هایش در مقابل شهربانی (نظمیه) سفاک پهلوی اول بود و هم‌زمان با آزادی نسبی و تغییر اوضاع و احوال سیاسی-اجتماعی ناشی از سقوط رضاشاه پهلوی در شهریور 1320 خورشیدی، مجددا به کار در اداره آگاهی (تأمینات) فراخوانده شده و با سپردن دوباره پست مهم ریاست دایره جنایی به او، در واقع اعاده حیثیت از این کارآگاه آزادی‌خواه به عمل می‌آید، زمان وقوع این فصل از سریال، سال‌های دهه سوم قرن گذشته یعنی 1320 تا 1330 خورشیدی بود که کارآگاه علوی کمی پا به سن گذاشته در قیاس با فصل نخست، به همراه دستیارانش (که هم بر تعدادشان افزوده شده بود و هم تغییر کرده بودند) توأمان در حال رمزگشایی از پرونده‌های مرتبط با فساد ساختار پلیس سیاسی و حاکمیت پهلوی اول و پرونده‌های جدیدتر از جمله پرونده سیاسی قتل محمد مسعود (روزنامه‌نگار مشهور) و سوءقصد به محمدرضا شاه پهلوی توسط ناصر فخرآرایی بودند و باز هم همچون فصل اول، در مسیر بررسی و به سرانجام رساندن این پرونده‌ها این فصل با برکناری مجدد کارآگاه علوی از کار و سپردن ریاست دایره جنایی به دستیار اولش کارآگاه صدر (با بازی یوسف مرادیان) به پایان می‌رسید. با توجه به گذشت زمان نزدیک به دو دهه از پایان پخش این فصل که بالارفتن سن بازیگر نقش اصلی کار را هم به دنبال داشت، به نظر نمی‌رسید سری جدیدی از این سریال در دستور ساخت قرار بگیرد اما سیاست جدید یک سال اخیر سیما مبنی بر احیای برندهای قدیمی تلویزیون، «کارآگاه علوی» را هم مثل «مرد هزارچهره» و احتمالا آثار قدیمی دیگری در مسیر ساخت و پخش قرار داد و این مجموعه از اواخر مردادماه سال جاری روی آنتن رفت. در فصل سوم این اثر که تا زمان نگارش این یادداشت، سه قسمت از آن به مرحله پخش رسیده است، سیداحمد نجفی به علت کهولت سن که احتمالا امکان نقش‌آفرینی در نقش اول یک سریال تلویزیونی را به او نمی‌داده، به دوران بازنشستگی رسیده و ایفای نقش اول سریال به بهنام تشکر رسیده که بر مبنای روایت سریال و با هدف حفظ نام خانوادگی «علوی» برای این مجموعه دنباله‌دار، برادرزاده کارآگاه محمد علوی به حساب می‌آید، اینکه این تغییر و تناسب بازیگر جدید با نقش، به‌ویژه با توجه به خاطرات به‌جای‌مانده از دو فصل اول، تا چه میزان از کار درآمده، مباحثی است که فرصت مناسب دیگری می‌طلبد. اما نکته مهم که می‌توان از آن به عنوان گاف در منطق زمانی وقوع سریال یاد کرد، این است که چگونه می‌توان پذیرفت که فصل دوم سریال در اواخر دهه ۲۰ یا اوایل دهه ۳۰ خورشیدی مقارن با گذشت یک دهه از دوران سلطنت پهلوی دوم به اتمام رسیده باشد ولی در فصل سوم اثر که در آن مطابق منطق زمانی خود سریال، کارآگاه محمد علوی پیر و خمیده‌قامت شده و دوران بازنشستگی‌اش را سپری می‌کند، زمان وقوع سریال به سال 1319 یعنی اواخر سلطنت رضاشاه پهلوی بازگشته باشد؟ به عبارت دیگر چگونه ممکن است کارآگاه علوی پایان فصل دوم در سال 1330 خورشیدی، مردی در نیمه‌های میانسالی باشد ولی ۱۱ سال قبل از سال 1330 یعنی در سال 1319، این چنین پیر و شکسته شده باشد؟ گاف فاحشی که از همان دقایق نخست شروع پخش فصل جدید مجموعه به چشم آمد و از طراح و نویسنده اصلی اثر یعنی حسن هدایت بعید بود که در نگارش سریال به چنین نکته مهمی توجه نکرده و از آن به سهولت گذشته باشد. البته در سری جدید هم نام یک نویسنده جوان در کنار نام هدایت به عنوان بازنویس آمده و هم کارگردانی سریال به سیدجمال سیدحاتمی سپرده شده که این تغییر هم شاید بنا به بالارفتن سن و سال هدایت و عدم توانایی جسمانی او برای هدایت یک پروژه نسبتا سنگین اتفاق افتاده باشد ولی از آنجا که همچنان نام هدایت به عنوان نویسنده اثر مطرح است، بی‌تردید بهترین گزینه برای پاسخ به چرایی وجود چنین گافی در منطق زمانی سریال، خود اوست. اما گذشته از این مقوله، نکته دیگری که می‌توان از تیم سازنده فصل سوم پرسید، چرایی تغییر بازیگران نقش‌های مکمل یعنی دستیاران کارآگاه علوی به رغم حفظ نام و هویت کاراکتر آنهاست؟

در سری دوم اثر، محمدرضا عباس‌نژاد و ولی اویسی به ترتیب دو نقش کارآگاه کازرونی و کارآگاه کردبچه را ایفا می‌کردند. البته این حق طبیعی هر کارگردانی است که در فصل تازه از بازیگران جدیدی بهره بگیرد و به ترتیب رسول نقوی و کیوان ساکت‌اُف را جایگزین بازیگران قدیمی کند، اما سؤال اینجاست که چرا نام و هویت دو کارآگاه قبلی حفظ شده است؟ به عبارت دیگر مگر می‌شود کارآگاه کازرونی فصل دوم یک پلیس ریزجثه با لهجه غلیظ شیرازی (محمدرضا عباس‌نژاد) باشد و همین کاراکتر در فصل بعدی به یک پلیس دارای اضافه‌وزن و بدون لهجه و با شمایلی کاملا متفاوت از قبل تبدیل شده باشد؟ نظیر این مطلب عینا در مورد کارآگاه کردبچه هم صادق است و البته سازندگان سریال با وجود حفظ این دو دستیار کارآگاه علوی که دستیاران دوم و سوم او بودند، لازم ندیده‌اند در مورد حذف کارآگاه صدر (یوسف مرادیان) که دستیار اول و در واقع دست راست کارآگاه علوی در فصل دوم بود، توضیحی حتی در حد یک دیالوگ ساده ارائه کنند. جزئیاتی که شاید از منظر سازندگان سریال سخت‌گیرانه به نظر برسند ولی واقعیاتی است که به چشم می‌آیند و نمی‌توان از کنار آنها به‌سادگی گذشت.