سینما را با سیگار تشویق نکنیم

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

پدیدآورندگان فیلم و سریال باید در استفاده از دخانیات در آثار خود‌ به‌طور جدی تجدیدنظر کنند. اینکه آدم‌های فیلم و به‌ویژه نقش‌های اصلی، مداوم سیگار بکشند و خواسته یا ناخواسته، رفتاری مذموم و آسیب‌زا را عادی‌سازی کنند، به‌هیچ‌وجه پذیرفتنی نیست.

عجیب‌تر شاید بازیگرانی باشند که چنین حجم استفاده‌ای از دخانیات را می‌پذیرند و انجام می‌دهند. چرا و چطور اجازه می‌دهند بدنشان در معرض چنین آسیب جدی و بی‌دلیلی قرار بگیرد؟ اگر سیگار و دخانیات از یک نقش حذف شود، اساسا چه چیزی از کارکرد آن شخصیت کم خواهد شد؟ در دو دوره جنگ که عملا بسیاری از راه‌های ارتباطی قطع بود، گاهی برای نفس‌کشیدن و گریز از آن شرایط دشوار، به سراغ ماهواره می‌رفتم. تنها شبکه‌هایی که پارازیت نداشتند و قطع نمی‌شدند، بعضی از کانال‌های «جم» بودند. تقریبا برای اولین‌ بار بود که سریال ترکیه‌ای می‌دیدم. رفته‌رفته متوجه نکته‌ای شدم که برایم جالب بود؛ حتی در یک پلان هم دست هیچ هنرپیشه‌ای سیگار نبود. حتی وقتی در یک سکانس، بازیگران الکل می‌نوشیدند، لیوان و گیلاس به شکلی محو یا فیلتر می‌شد. در مقابل، در نمونه‌های وطنی، سیگار گاهی به حد افراط و حتی تهوع‌آوری حضور دارد. نمونه‌های بارزش را می‌توان در زخم کاری و کلاغ دید. در زخم کاری، سیگار بخشی پررنگ از تصویر مالک با بازی جواد عزتی است. در گزارشی که همان زمان در یکی از پایگاه های خبری‌ درباره این سریال منتشر شد، فقط در چهار قسمت نخست، ۴۲ نمای استعمال سیگار و در مواردی تریاک شمارش شده بود؛ شش نما در قسمت اول، ۱۵ نما در قسمت دوم، هشت نما در قسمت سوم و ۱۳ نما در قسمت چهارم.

در کلاغ نیز هادی حجازی‌فر‌ بارها با سیگار در قاب ظاهر می‌شود و سیگار از دستش جدا نمی‌شود. داریوش می‌نشیند، سیگار می‌کشد؛ بلند می‌شود، سیگار می‌کشد؛ وسط صبحانه سیگار می‌کشد، هنگام ناهار و شام و شب در اتاق خواب. گویا این تکرار، جزئی از شخصیت‌پردازی بوده و تبدیل به بخشی از میزانسن و هویت بصری شخصیت شده است. این یادداشت، یک برداشت شخصی یا اعتراض سلیقه‌ای نیست. پژوهشگران‌ سال‌ها پیش‌ ۳۰۰ فیلم از پرفروش‌ترین فیلم‌های ایرانی، در فاصله سال‌های ۱۹۸۲ تا ۲۰۱۱ را بررسی کرده‌اند. نتیجه شایان تأمل است: در دهه اول، ۳۶ درصد فیلم‌ها حاوی نمایش مصرف دخانیات بودند؛ این رقم در دهه دوم، به ۶۰ درصد و در دهه سوم به ۷۴ درصد رسیده است. میانگین زمان نمایش دخانیات نیز از ۳۹.۱ ثانیه در دهه اول، به ۶۷ ثانیه و سپس به ۹۹.۳ ثانیه افزایش یافته است. پژوهشگران این روند افزایشی را معنادار دانسته و بر ضرورت کنترل بیشتر نمایش دخانیات در سینمای ایران تأکید کرده‌اند. در یک مطالعه دیگر که در یکی از پایگاه‌های خبری منتشر شده است، نظر دوهزارو ‌۱۲۹ تماشاگر ایرانی درباره ۳۹ فیلم بررسی شد. ۳۱.۸ درصد از پاسخ‌دهندگان معتقد بودند‌ تماشای این فیلم‌ها می‌تواند‌ به شروع یا ادامه مصرف سیگار منجر شود. البته این عدد‌ ‌به معنای اثبات رابطه علت و معلولی در آن مطالعه نیست، اما نشان می‌دهد بخش درخور توجهی از مخاطبان نیز‌ میان نمایش سیگار و احتمال تأثیر آن بر رفتار مخاطب ارتباط برقرار کرده‌اند.

مسئله فقط این نیست که یک بازیگر در برابر دوربین سیگار روشن می‌کند؛ مسئله، تکرار و زیباسازی این رفتار است. سیگار‌کشیدن همراه با ژست، مکث، نورپردازی، موسیقی و میزانسن، گاهی چنان جذاب تصویر می‌شود‌ که مرز میان نمایش یک رفتار و عادی‌سازی ناخواسته آن، کم‌رنگ می‌شود.

سازندگان آثار، به‌‌ویژه وقتی پای نقش‌های اصلی و بازیگران محبوب در میان است، نمی‌توانند از این واقعیت ساده غافل باشند که بازیگران، در کنار دیگر چهره‌های مشهور، برای بخش درخور توجهی از جامعه، به‌ویژه جوانان، چهره‌هایی اثرگذارند و از این‌ رو چگونگی حضور و رفتار این چهره‌های اثرگذار، مسئولیت مضاعفی را متوجه پدیدآورندگان می‌کند.

سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند‌ نیکوتین‌ ماده‌ای به‌شدت اعتیادآور است و برای کودکان، نوجوانان و جوانان که مغزشان هنوز در حال رشد است، آسیب‌زاست. دخانیات سالانه بیش از هفت میلیون نفر را در جهان می‌کشد و بیش از ۱.۶ میلیون نفر از این مرگ‌ها مربوط به غیرسیگاری‌هایی است که در معرض دود دست‌دوم قرار گرفته‌اند. پرسش همچنان باقی است: اگر سیگار را از دست این شخصیت‌ها بگیریم، دقیقا چه چیزی از شخصیتشان کم می‌شود؟ آیا شخصیت‌پردازی فرو می‌ریزد؟ آیا درام آسیب می‌بیند؟ آیا بازیگر چیزی از توانایی بازیگری خود را از دست می‌دهد؟ اگر پاسخ همه این پرسش‌ها نه است، چرا باید این رفتار تا این اندازه و با چنین تکراری به مخاطب نشان داده شود؟

شاید بد نباشد سازندگان فیلم و سریال‌ یک‌ بار جدی‌تر به این موضوع فکر کنند که هر چیزی که در قاب سینما دیده می‌شود، فقط یک شیء یا یک رفتار نیست؛ ممکن است به الگویی برای زندگی واقعی تبدیل شود. سال‌ها پیش کسانی بودند که می‌گفتند عشق به سینما و سیگار را از جان وین آموخته‌اند. لطفا علاقه به سینما را از جان وین بیاموزید، نه سیگار را.