همگرایی تحلیل‌های نظامی غرب و منطقه درباره پیچیدگی محیط‌های دفاعی

نیروانا مهرآئین

در تازه‌ترین ارزیابی‌های منتشرشده از سوی رسانه‌های بین‌المللی، تحلیلگران نظامی به‌طور هم‌زمان بر پیچیدگی و ظرفیت بالای توان دفاعی ایران تأکید کرده‌اند. رسانه‌های اسرائیلی با اذعان به استمرار قدرت عملیاتی تهران گزارش داده‌اند که پس از گذشت بیش از یک ماه از درگیری‌ها، توان شلیک هم‌زمان ده‌ها فروند موشک بالستیک همچنان در سطح بالایی حفظ شده است؛ موضوعی که از دید خبرگان نظامی نشان‌دهنده پایداری سامانه‌های فرماندهی، کنترل و لجستیک تهاجمی این کشور در شرایط طولانی‌مدت است. در سوی دیگر، شبکه آمریکایی ABC نیز به نقل از چند ژنرال بازنشسته ارتش ایالات متحده هشدار داده است که هرگونه اقدام زمینی علیه ایران می‌تواند هزینه‌های انسانی، اقتصادی و عملیاتی بسیار سنگینی در پی داشته باشد. کارشناسان نظامی این شبکه با اشاره به گستره جغرافیایی، تنوع تسلیحاتی و عمق شبکه‌های دفاعی ایران تأکید کرده‌اند که جنگ زمینی در چنین محیطی نیازمند منابعی است که هیچ ارتشی نمی‌تواند در کوتاه‌مدت فراهم کند. هم‌زمانی این دو تحلیل—از گروهی رسانه‌های امنیتی منطقه‌ای و مفسران نظامی غربی—نشان می‌دهد که ارزیابی از توازن قدرت در خاورمیانه وارد مرحله واقع‌گرایانه‌تری شده است، جایی که مفهوم بازدارندگی دیگر صرفاً به نمایش توان تسلیحاتی محدود نیست، بلکه بر ترکیب پایداری لجستیکی، انعطاف‌پذیری عملیاتی و توان جذب فشارهای چندبعدی استوار است. این همگرایی در تحلیل‌ها بیانگر آن است که معادله امنیتی جدید منطقه بیش از هر زمان دیگر به ظرفیت‌های بومی و شبکه‌های چندلایه دفاعی گره خورده و هرگونه اقدام نظامی مستقیم، بدون درنظر گرفتن پیچیدگی این ساختارها، می‌تواند پیامدهایی فراتر از میدان نبرد به همراه داشته باشد.
در ادبیات راهبردی، چنین وضعیتی معمولاً در قالب «بازدارندگی چندلایه» توصیف می‌شود؛ الگویی که در آن توان موشکی، شبکه‌های دفاع هوایی، زیرساخت‌های پشتیبانی و توانمندی‌های اطلاعاتی به‌صورت یک سامانه پیوسته عمل می‌کنند. در این چارچوب، ظرفیت شلیک هم‌زمان تعداد قابل توجهی موشک نه صرفاً یک توان آتش، بلکه بخشی از معماری عملیاتی گسترده‌تری است که هدف آن ایجاد فشار حجمی بر سامانه‌های دفاعی طرف مقابل و افزایش پیچیدگی در فرایند رهگیری و پاسخ است. به بیان دیگر، در جنگ‌های مدرن، برتری نظامی تنها به برد یا قدرت تخریب تسلیحات محدود نمی‌شود، بلکه به توان مدیریت داده‌ها، سرعت تصمیم‌گیری و هماهنگی میان اجزای مختلف میدان نبرد وابسته است.
تحلیلگران امنیتی معتقدند استمرار چنین ظرفیت‌هایی پس از یک دوره طولانی از تنش‌های نظامی نشان‌دهنده آن است که زیرساخت‌های تولید، نگهداری و آماده‌سازی تسلیحات در ساختاری نسبتاً مقاوم و پراکنده سازماندهی شده‌اند؛ ساختاری که می‌تواند در برابر فشارهای عملیاتی و اختلالات احتمالی تاب‌آوری بیشتری از خود نشان دهد. در چنین شرایطی، هرگونه محاسبه درباره آینده تنش‌ها ناگزیر باید مجموعه‌ای از عوامل فنی، جغرافیایی و راهبردی را در نظر بگیرد؛ عواملی که از عمق سرزمینی و پراکندگی زیرساخت‌ها گرفته تا ظرفیت‌های دفاعی و توان بسیج منابع را شامل می‌شود.
در همین حال، برخی مراکز پژوهشی امنیتی بر این نکته تأکید می‌کنند که تحول در فناوری‌های نظامی طی دو دهه اخیر، ماهیت بازدارندگی را دگرگون کرده است. ترکیب سامانه‌های موشکی با فناوری‌های شناسایی، ارتباطات امن و شبکه‌های فرماندهی دیجیتال، به کشورها این امکان را داده که حتی در شرایط فشار نظامی نیز سطحی از تداوم عملیاتی را حفظ کنند. به همین دلیل، در بسیاری از تحلیل‌های جدید، مفهوم «پایداری سامانه‌ای» به یکی از شاخص‌های اصلی ارزیابی قدرت نظامی تبدیل شده است؛ شاخصی که نشان می‌دهد یک ساختار دفاعی تا چه اندازه قادر است در برابر فشارهای طولانی‌مدت، قابلیت‌های کلیدی خود را حفظ و بازتولید کند.
در مجموع، آنچه از مجموعه این گزارش‌ها و تحلیل‌ها برمی‌آید، تصویری از یک محیط امنیتی پیچیده در منطقه است؛ محیطی که در آن تصمیمات نظامی دیگر صرفاً بر اساس برتری سخت‌افزاری اتخاذ نمی‌شوند، بلکه به شبکه‌ای از متغیرهای عملیاتی، اقتصادی و راهبردی وابسته‌اند. در چنین فضایی، هرگونه اقدام نظامی گسترده نه‌تنها پیامدهای فوری در میدان نبرد خواهد داشت، بلکه می‌تواند توازن‌های امنیتی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی را نیز در مقیاسی فراتر از منطقه تحت تأثیر قرار دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «بله» و «روبیکا» بپیوندید.