سازمان ملل: جهان دچار «ورشکستگی آبی» شده است
آخرین گزارش ( ۲۰ ژانویه ۲۰۲۶) سازمان ملل متحد با بهکار بردن مفهومی بیسابقه، زنگ خطری جدی برای آینده بشر به صدا درآورده است: «ورشکستگی آبی جهان».
آخرین گزارش ( ۲۰ ژانویه ۲۰۲۶) سازمان ملل متحد با بهکار بردن مفهومی بیسابقه، زنگ خطری جدی برای آینده بشر به صدا درآورده است: «ورشکستگی آبی جهان». این اصطلاح که بهتازگی توسط دانشمندان سازمان ملل بهطور رسمی تعریف شده، نشان میدهد بحران آب دیگر یک وضعیت موقتی یا قابلجبران نیست، بلکه جهان وارد مرحلهای تازه از کمبود ساختاری آب شده است؛ مرحلهای که زندگی میلیاردها انسان را تحت تأثیر قرار میدهد. این واژه در ادبیات تحلیلی وضعیت آب در ایران واژه آشنایی است، اما همکنون در سازمان ملل و سطح جهان به یک مفهوم جدید در رتبه بندی سطح بحران آب تبدیل شده که طبعا نوع خاص مقابله با خود را طلب میکند.
بر اساس این گزارش که کمتر از یکهفته پیش در مقر سازمان ملل در نیویورک منتشر شد، عواملی چون کاهش مزمن آبهای زیرزمینی، تخصیص بیشازحد منابع آب، تخریب زمین و خاک، جنگلزدایی، آلودگی محیطزیست و در نهایت گرمایش جهانی، همگی دست به دست هم دادهاند تا ظرفیت طبیعی چرخه آب در بسیاری از مناطق جهان بهطور برگشتناپذیر تضعیف شود.
ورشکستگی، فراتر از «بحران آب»
نویسندگان گزارش تأکید میکنند که اصطلاحات رایجی مانند «تنش آبی» یا «بحران آب» دیگر توان توصیف وضعیت کنونی جهان را ندارند. بحران، معمولاً وضعیتی است که انتظار میرود روزی از آن عبور کنیم؛ اما آنچه امروز در بسیاری از کشورها جریان دارد، وضعیتی پسابحرانی است. به بیان ساده، جهان نهتنها در بحران آب قرار دارد، بلکه از آن عبور کرده و اکنون با پیامدهای غیر قابل برگشت و دائمی آن زندگی میکند.
در این وضعیت جدید، بخش قابلتوجهی از «سرمایه طبیعی آب» (شامل سفرههای زیرزمینی، رودخانهها، تالابها و یخچالهای طبیعی ) از دست رفته و دیگر امکان بازگشت به شرایط قبل وجود ندارد. درست مانند یک شرکت ورشکسته که جمع داراییهای آن از تعهداتش کمتر است و حتی با تغییر مدیریت هم نمیتواند به دوران گذشته بازگردد.
شیوه زندگی فراتر از توان هیدرولوژیک
نویسنده اصلی گزارش و رئیس مؤسسه آب، محیطزیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل، (دکتر کاوه مدنی)در توضیح این مفهوم میگوید: «در بسیاری از مناطق جهان شیوه زندگی مردم فراتراز توان هیدرولوژیک سرزمین آنهاست.»در دهههای اخیر، مصرف آب در بسیاری از کشورها ــ چه توسعهیافته و چه در حال توسعه ــ بر اساس ظرفیت واقعی منابع تجدیدپذیر تنظیم نشده است. کشاورزی پرمصرف، شهرنشینی گسترده و سریع، صنایع آببر، و سیاستهای نادرست یارانهای، باعث شدهاند انسانها از ذخایری استفاده کنند که یا هزاران سال طول کشیده تا شکل بگیرند یا اصولاً جایگزینی برای آنها وجود ندارد. نتیجه این روند، خشکشدن سفرههای زیرزمینی، فرونشست زمین، نابودی اکوسیستمها و افزایش تنشهای اجتماعی و سیاسی بر سر آب است.
نقش گرمایش جهانی
تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی، روند بحران آب را نهتنها تشدید کرده، بلکه آن را غیرقابل پیشبینیتر ساخته است. الگوهای بارش تغییر کردهاند، خشکسالیها طولانیتر و شدیدتر شدهاند و در عین حال، تعداد و شدت سیلابهای ناگهانی و ویرانگر افزایش یافتهاند. این ناپایداری اقلیمی، برنامهریزی بلندمدت برای مدیریت منابع آب را بهشدت دشوار کرده است.
گزارش سازمان ملل هشدار میدهد که حتی مناطقی که در گذشته از نظر آبی غنی محسوب میشدند، دیگر در امان نیستند. «ورشکستگی آب» پدیدهای نیست که فقط کشورهای خشک یا فقیر را تهدید کند؛ این یک مسئله جهانی است. هر چند این شرایط و فرآیند در تمام نقاط جهان یکسان نیست اما بدلیل تعامل و ارتباط گسترده جوامع جهانی از طریق چرخه های جهانی آب و اقلیم، سیستم غذایی، تجارت جهانی مواد غذایی قطعا در کل جهان تاثیر خواهد گذاشت.
سازگاری با واقعیت جدید
یکی از مهمترین پیامهای گزارش، دعوت رهبران جهان به «سازگاری صادقانه و مبتنی بر علم با واقعیت جدید» است. این به معنای پذیرش این حقیقت است که دوران وفور آب در بسیاری از نقاط جهان به پایان رسیده و سیاستگذاریها باید بر اساس محدودیتهای واقعی شکل بگیرند، نه امید به بازگشت گذشته.
این سازگاری میتواند شامل اصلاح الگوی کشت، بازنگری در سیاستهای توسعه شهری، قیمتگذاری واقعی آب، سرمایهگذاری در بهرهوری و بازیافت، و حفاظت جدی از اکوسیستمهای آبی باشد. بدون چنین تغییراتی، حتی پیشرفتهترین فناوریها نیز قادر به حل بحران نخواهند بود.
هشداری برای ایران و جهان
برای کشورهایی مانند ایران که سالهاست با کمآبی، افت شدید آبهای زیرزمینی و فرونشست زمین مواجهاند، مفهوم «ورشکستگی آب» بیش از یک هشدار نظری است؛ این یک توصیف دقیق از معادلات هیدرولوژیک و واقعیت روزمره است. اما تفاوت امروز با گذشته در آن است که اکنون مفهوم "ورشکستگی آبی" از سوی سازمان ملل و در سطح جهانی به رسمیت شناخته شده است.
«ورشکستگی جهانی آب» مفهومی است که شاید تلخ و نگرانکننده باشد، اما در عین حال میتواند نقطه شروعی برای تغییر نگاه سیاستگذاران و مردم در مقوله آب باشد. پذیرش «ورشکستگی»، تشخیصی متفاوت از ماهیت مشکل است که عملا نخستین گام برای فهم مسئله و جلوگیری از وخیمتر شدن اوضاع است. جهان ممکن است دیگر نتواند به گذشته بازگردد، اما هنوز میتواند آیندهای قابلزیست برای نسلهای بعدی بسازد به شرط آنکه امروز، آگاهانه با ابعاد واقعیت روبرو شده، کارشناسانه تشخیص و صادقانه تصمیم گرفته و قاطعانه اقدام نماید.
آخرین مقالات منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.
