مدافعان میراث فرهنگی را سرخورده و ناامید نکنید

مجموعه فرهنگی - هنری کاخ گلستان تنها میراث جهانی در شهر تهران است. اینکه از منظر نهادهای بین‌المللی کاخ گلستان فراتر از یک میراث ملی و در زمره میراث بشری قرار می‌گیرد، به دلیل ویژگی‌های ممتازی است که این مجموعه در قیاس با نمونه‌های مشابهش در سراسر دنیا دارد. یکی از این ارزش‌های منحصر‌به‌فرد، وجود مجموعه عظیم کتب خطی در کتابخانه قدیم سلطنتی کاخ است.

همچنین آلبوم‌خانه عکس کاخ گلستان، دومین آرشیو عکس جهان پس از آرشیو سلطنتی کاخ ویندزور انگلستان است. شاخص دیگری که کاخ گلستان را در جهان ممتاز می‌کند، این است که اشیای این کاخ اعم از فرش‌ها، تابلوهای نفیس، آثار هنری، کتب خطی، آرشیو عکس و‌...، همچنان در کاخ محفوظ است و به رغم گذر بیش از دو قرن‌ و تغییر سلسله‌ها، وقوع انقلابات و شورش‌ها و تغییر حکومت‌ها و حتی جنگ و اشغال، این مجموعه سلطنتی هرگز غارت نشده و مورد هیچ‌گونه تعرض و تعدی قرار نگرفته است.

در جریان حمله اخیر اسرائیل و آمریکا به ایران، عرصه کاخ گلستان که ساختمان کلانتری میدان ارک و ساختمان دادگستری در آن قرار داشت مورد، اصابت بمب‌ها یا موشک های مهاجمان قرار گرفت که آسیب بسیار گسترده‌ای به مجموعه میراث جهانی کاخ گلستان وارد کرد. از سوراخ‌شدن سقف‌های شیروانی تا فروریختن آیینه‌کاری‌ها، نابودی درها و پنجره‌های کاخ و  از بین رفتن بخش‌های مختلفی از تزئینات معماری، فهرستی مختصر از آسیب‌های واردآمده به این مجموعه بود. در جریان این فاجعه وجود مدیری با سابقه، آزموده، مسئول و با تدبیر در کاخ گلستان، فقط نجات‌بخش این یگانه میراث بشری در پایتخت جمهوری اسلامی ایران بود. سابقه 27‌ساله خدمت سرکار خانم آفرین ‌امامی به میراث فرهنگی ایران و تجربه مدیریتی که در چهار کاخ و مجموعه تاریخی داشت، به درست‌ترین و دقیق‌ترین شیوه به کار آمد تا پیش از حمله، اقدامات حفاظتی‌ و بلافاصله بعد از حمله، اقدامات نجات‌بخشی برای کاخ‌موزه گلستان انجام بگیرد. این وقایع در حالی رقم خورد که سرکار خانم امامی در زمان حمله و آسیب به کاخ گلستان، به‌تازگی و بعد از انجام عمل جراحی از بیمارستان مرخص شده بود و در همین حال، بلافاصله بعد از وقوع فاجعه با ویلچر در محل حاضر شد. این حضور آنی با تن زخمی در محل خدمت را‌ آقای دکتر نوکنده، مدیر موزه ملی که به سبب نزدیکی به کاخ گلستان اولین فرد حاضر در محل وقوع فاجعه بودند، برای من روایت کرد. این عملکرد مسئولانه و دلسوزانه، در همان وقت مورد تقدیر و تحسین هم‌قطاران ایشان قرار گرفت. پیش از وقوع این حمله، در حالی که با آغاز جنگ، همه موزه‌ها و بناهای تاریخی رسما تعطیل شدند، به دلیل حفاظت پیشگیرانه، تمامی اشیای کاخ که در معرض نمایش بودند به مخزن مجموعه منتقل شد و تمام لوستر‌ها و چلچراغ‌ها با محافظ‌های نایلونی استتار شدند. در نتیجه این اقدامات، هیچ شیئی در کاخ‌موزه آسیب ندید و کوچک‌ترین جزئی از تزئینات لوسترها و چلچراغ‌های سلطنتی بر زمین نیفتاد. بعد از حمله، با استقرار فوری خانم امامی در مجموعه و همکاری بسیاری از همکاران از همان شب، روند مستندسازی، جمع‌آوری آثار به‌جا‌مانده و نجات‌بخشی را آغاز کردند. تحت مدیریت ایشان نزدیک به هشت هزار فریم عکس و 10 ساعت فیلم، برای مستندسازی این جنایت تهیه شد.

هم‌زمان با وقوع بارش‌های شدید در تهران و خطر آب‌گرفتن بخش‌هایی از بنا که سقف آنها سوراخ شده بود، عملیات مرمت و عایق‌سازی سقف‌ها به‌سرعت اجرا شد، چراکه آب‌گرفتن این بناها می‌توانست به صدمات جبران‌ناپذیر تا حد ویرانی آنها منجر شود. این فقط گوشه‌ای از اقدامات عاجل صورت‌گرفته برای حفظ این میراث بشری تحت مدیریت این سرباز دلیر میراث ایران بود. سربازی که خدمتش را 27 سال پیش، با موزه‌داری در مجموعه کاخ نیاوران آغاز کرد و بعد از چند سال به مدیریت همان مجموعه رسید و سپس برای خدمت به کتابخانه ملی رفت و موزه کتابخانه ملی را ارتقا بخشید. پس از بازگشت دوباره به میراث فرهنگی، مدیریت موزه رضا عباسی را بر عهده گرفت و در این دوران موفق شد این مجموعه را به سطح قابل قبول و استاندارد روز موزه‌ای ارتقا دهد. سرانجام به کاخ گلستان رفت و گنجینه تجربیات اندوخته‌اش را در نزدیک به سه دهه خدمت، در مدیریت کاخ گلستان به کار بست که نتیجه‌اش را در جنگ اخیر نشان داد. به جرئت می‌توانم بگویم در 15 سال گذشته سرکار خانم امامی موفق‌ترین مدیر موزه ایران بوده است شاهد این ادعا مدال‌های ایکوم و تقدیرهایی است که مجموعه همکاران ایشان در سال‌های مدیریت او کسب کرده‌اند و نشان می‌دهد‌ هر مجموعه‌ای با توان مدیریتی ایشان شاهد اتفاقات بسیار خوب و مفیدی بوده است.

اگرچه بدیهی است که می‌توان از حضور ایشان در مقام‌های بالاتری در وزارتخانه نیز بهره برد اما معتقدم خلع ایشان از مدیریت مجموعه کاخ موزه گلستان در شرایط بحرانی کنونی که نه‌تنها شاهد آسیب‌های مادی، بلکه نظاره‌گر بسیاری آسیب‌های معنوی و روحی روانی در مجموعه‌های خود هستیم، آسیب مضاعفی بر جنایت‌هایی است که علیه میراث تاریخی و فرهنگی ما وارد آمده است. وجود ایشان به عنوان نمادی از ایثارگران میراث فرهنگی در کاخ گلستان، حیات‌بخش و انگیزه‌بخش برای همه سربازان فرهنگ این سرزمین است. کمال تأسف من برای مدیران و تصمیم‌گیران فرهنگی، هنگامی است که زمزمه‌ها خبر از جانشینی این مدیر متخصص و متعهد و شریف، با فردی است که مطلقا سابقه‌ای در موزه‌داری ندارد و چه اهانتی بزرگ‌تر از این به این سربازان و جانبازان بی‌ادعای فرهنگ این سرزمین؟ من دلسوزانه به مدیران و تصمیم‌سازان و تصمیم‌گیران این حوزه توصیه می‌کنم به مسئولیت تاریخی که در این برهه بر دوششان است به درستی عمل کنند. باور دارم همچنان که امروز اتحاد همه جریان‌ها در داخل کشور، بزرگ‌ترین سلاح ما در مقابله با دشمنان ایران است.