|

گفت‌و‌گو با محمدحسین شریف‌زادگان استاد دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی

نمی‌شود شهر را با فروش شهر اداره کرد

آیا شهردار لندن هم با کار عمرانی انتخاب می‌شود‌؟

شرق: شهر پیچیده‌ترین نهادی است که بشر برای زیست خود ایجاد کرده و تمام وقایعی که زندگی بشر را رقم زده، در خود جای داده است. شهرها شاهد تمام تحولات اقتصادی، اجتماعی و انقلاب صنعتی بوده‌اند و از این جهت شهر نه‌تنها به‌طور فزاینده‌ای سکونتگاه و کارگاه انسان امروزی است، بلکه مرکز نوآوری و نظارت بر زندگی اقتصادی، سیاسی و فرهنگی جوامع انسانی است. تهران هم از این قضیه مستثنا نیست و هم‌زمان نیز به عنوان پایتخت مرکزیت سرزمین ایران، کارکردهاي خاص و پیچیدگیهای خودش را دارد. البته مسائل کلان و مهم حل‌نشده‌ای دارد که فقط مربوط به خود تهران نیست، بلکه فراتر و مربوط به کلان و ملی کشور است.
در رأس گرفتاری‌ها و چالش‌های تهران، باید به مسئله عدم تمرکز در مدیریت و اداره شهر اشاره کرد. آنچه به عنوان شورای شهر و شهرداری تهران نامیده می‌شود، تنها ناظر بر بخش‌هایی از فعالیت‌های شهر است و برای امورات دیگر شهر، دستگاه‌های بخشی دیگری را داریم که زیر نظر و مدیریت شورای شهر و شهرداری تهران نیستند. مثلا بخش‌های مهمی از امور شهر تهران مثل آب و فاضلاب، ترافیک، سیل، زلزله و پلیس راهنمایی، ربطی به شورای شهر و شهرداری تهران ندارند که بخواهند ادعای برنامه‌ریزی و مدیریتی روی این موضوعات داشته باشند. این در حالی است که در کشور‌های توسعه‌یافته، شهرها به شکل یکپارچه اداره می‌شوند و روابط تلفیقی افقی بین عوامل مؤثر در حیات و شهر وجود دارد و مدیریت بر همه این عوامل تسلط دارد. اما در شهر تهران این شکل یکپارچگی مدیریتی را نداریم. در ایران وزارتخانه‌ها که در شهرها فعال هستند، اختیارات و وظایف خودشان را نمی‌توانند به دولت محلی یا شهرداری‌ها واگذار کنند؛ چرا‌که دولت محلی در ایران طبق قانون وجود ندارد. مسئله مهم این است که برای اداره شهر حتما باید مدیریت یکپارچه وجود داشته باشد. یکی از شهرداران تهران زمانی جمله‌ای گفت که نمود این وضعیت است؛ او گفت: «اگر به من اختیار بدهند، من مسئله این آلودگی هوای تهران را حل می‌کنم». این جمله گویای این است که نه آلودگی و نه رفع آن در اختیار شهردار تهران نبوده است.
شهرداری تهران تا پایان جنگ و در دوران سازندگی کارهای روتین و معمولی را انجام می‌داد و در این دوران توقع دولت این بود که شهر تهران شکوفایی و بازیگری بیشتری داشته باشد و به همین دلیل شهرداری را به عنوان شهردار انتخاب کرد که داعیه اجرای این برنامه‌ها را داشت و مورد حمایت هم قرار گرفت. حتی در ادامه شهردار در جلسات هیئت وزیران هم حضور پیدا می‌کرد؛ در‌حالی‌که نیازی نیست شهردار در جلسات هیئت وزیران شرکت کند؛ چون نه عضو دولت است و نه تعامل مستقیمی با بحث‌ها و مصوبات دولت دارد و هفته‌ای دو بار حضور در جلسه هیئت دولت، فقط وقت او را تلف می‌کند. در همان روزهایی که شهردار در هیئت دولت سازندگی صرفا برای تقویت شهرداری تهران شرکت می‌کرد، تصمیم گرفته ش دیگر پولی مستقیم از بودجه به شهرداری‌ها داده نشود و خودشان دنبال کسب درآمد بروند. برای پرداخت همان میزان محدود پول به شهرداری‌ها در حوزه حمل‌و‌نقل و امور جزئی دیگر، سازمان شهرداری‌ها را ایجاد کردند که اعتبارات بودجه‌ای به شهرداری‌ها، به عنوان کمک به شکل کلی به این سازمان داده شود و از سوی آن به شهرداری‌ها از‌جمله شهرداری تهران تخصیص داده شود. در این مقطع زمانی، دولت خطای بزرگی را مرتکب شد؛ زیرا متناظر این کار، مانند همه کشور‌ها که شهرداری‌ها از سوی مالیات شهری اداره می‌شوند، می‌بایست قانونی را به مجلس ارائه می‌داد تا بر اساس آن از مردم شهرها مالیات دریافت کند، اما دولت این کار را نکرد؛ شاید به این دلیل که تازه جنگ تمام شده بود و شرایط مردم مساعد دریافت مالیات جدیدی نبود و نمی‌خواستند فشار بیشتری به مردم وارد شود و عملا دست شهرداری تهران برای ایجاد هر نوع تخلفی برای کسب درآمد باز گذاشته شد.
تخلفات شخصی نبود، اما از منظر عمومی فساد بود
اما مسئله این است که از همین زمان تضاد بین اداره شهر و مدیریت شهری رقم خورد و شهرداری مجبور شد راهی قانونی برای فروش حقوق شهری و کسب درآمد پیدا کند. شخصی که به عنوان شهردار تهران این روند را شروع کرد، تجربه همین کار را در شهر اصفهان داشت. از همان ابتدا و شبانه تمام پل‌ها و نرده‌های خیابان‌های اصلی تهران را برداشتند و با روش‌های عیاری و غیر‌معمول راهی برای گرفتن پول از مردم در مقابل نصب دوباره پل‌های جوی آب خیابان پیدا کردند و در ادامه هم برای تراکم‌فروشی از قانون گسترش شهر تهران بخش مبهمی را بیرون کشیدند و بر اساس آن در شورایی که کسی از تشکیل آن مطلع نشد، مصوبه‌ای را تصویب کردند تا بر اساس آن، تراکم‌فروشی را در تهران راه بیندازند. از آن زمان تا دو، سه دوره بعد، همه وزرای مسکن و شهرسازی مخالف آن بودند و به صورت کتبی و شفاهی بارها اعلام کردند. این کار مساوی با تخریب برنامه‌ریزی در شهر بود و عملا حقوق شهری را در ازای کسب درآمد به فروش می‌رساند.
یک سوی دیگر این شرایط، دولت بود که لایحه درآمدهای پایدار و مالیات شهری را ارائه نکرد تا درآمدهای مشخص برای شهر ایجاد شود و هم‌زمان دولت تقاضاها و فشارهایی برای انجام کارهایی جدید در شهر به شهرداری داشت و از سوی دیگر شهرداری بود که به دنبال درآمدهای جدید بود. در آن میان، تضادی بین منافع شهرداری و شهر ایجاد شد که اساس نارسایی در توسعه شهر تهران است و متعاقب آن تخلفات گسترده‌ای را انجام دادند. نمی‌توان گفت این تخلفات در هر دوره‌ای نفع شخصی داشته است، بلکه از منظر عمومی و منافع شهر، تخلف و فساد بود و در بسیاری موارد شهرداری با سازندگان و سوداگران شریک شد و توافقات زیادی در قالب‌های مختلفی داشتند و نتیجه این تضاد منافع، شهر تهران را امروز به چنین وضعی انداخته و زیست‌پذیری آن به چالش جدی کشیده شده است. امروز تهران به‌جای یک یا چند منطقه شهری در همه مناطق و سطح شهر، بلند‌مرتبه شده و این شرایط گویای عمق سوداگری و تخلفات در همه نقاط شهر تهران است؛ به‌طوری‌که در تهران یک مسکن عادی با حیاط و ساختمان مستقل دیگر متصور نیست. در این شرایط است که متوجه می‌شویم این تضاد منافع در دستور کار شهرداری است و از همین راه ارتزاق می‌کند.
شاهد جهت‌گیری مناسبی در کاهش شهرفروشی هستیم
اغلب شهرداران در این سال‌ها می‌خواستند و شعارشان بود که این شرایط را تغییر دهند، اما پس از مدتی دیدند شدنی نیست و دوباره شروع به شهرفروشی کردند. در این دو سال اخیر شاهد جهت‌گیری مناسبی در کاهش شهرفروشی هستیم، اما مسئله این است که کماکان آن تضاد منافع ادامه دارد و تهران را با این جمعیت و این سطح از تعاملات و نیازها نمی‌توان با این پول‌ها و روند اشتباه درآمدی اداره کرد و حتما باید رویه درست و منابع پایدار درآمدی مبتنی بر مالیات شهری داشته باشیم. نمی‌شود که وقتی همه جای دنیا با پا راه می‌روند، ما با سر راه برویم؛ یعنی همه جای دنیا، شهر با مالیات شهری اداره می‌شود و ما شهر را با فروش شهر اداره کنیم.
اگرچه دو موضوع درآمد پایدار شهری و تفویض اختیار وظایف به شهر، در اختیار دولت بوده و انجام نداده، اما این دو موضوع متفاوت از یکدیگر هستند. 23 وظیفه‌ای که در دولت اصلاحات مصوب شده تا از دولت به شهرداری‌ها تفویض شود، در واقع وظایف اصلی در شهر نیستند. در عین حال، لازم بود برای اجرای این وظایف قوانین بالادستی و مرتبط دیگر را تغییر دهند و مسئولیت‌هایی را که در ارتباط با هم هستند، به یک بخش واگذار کنند. مسئله منابع پایدار برای شهرها تنها مربوط به تهران نیست و تهران الگویی برای کل کشور است که کوچک‌ترین تغییرات در آن، در شهرهای کوچک نیز منعکس می‌شود.
30 تا 40 درصد مسکن در تهران برای تقاضای مؤثر است
تهران امروز باید شرایطی برای زیست سالم، آرامش و منظر شهری داشته باشد، ولی تحت تأثیر سوداگری، زیست شهری با مخاطره رو‌به‌رو شده است. تحقیقات عمقی کمی درباره بخش مسکن تهران انجام شده، اما همین تحقیقات هم نشان می‌دهد فقط 30 تا 40 درصد مسکن تولید‌شده در تهران برای تقاضای مؤثر است و باقی آن حکم کالای مبادله‌ای را دارد و این ثروت شهر و کشور است که در دست تعداد محدودی از افراد در گردش است. قوانینی که در این سال‌ها در شهر اجرا شده، مشوق ساخت‌و‌ساز بیشتر و تشویق به تخریب فضای سبز و باغ‌ها بوده است. از نگاه من، این شرایط حاصل تضاد منافع شهر و شهرداری است؛ ما با شهری گران رو‌به‌رو هستیم که خانوارهای جدید و جوانان به عنوان گروه‌های متقاضی مسکن، نه‌تنها نمی‌توانند خانه‌ای خریداری کنند، بلکه در اجاره آن هم مانده‌اند و این شرایط را نه‌تنها در تهران، بلکه در کل کشور شاهد هستیم؛ به‌طوری‌که مطالعات نشان می‌دهد 70 درصد متقاضیان مسکن خانوار‌های جدید، فقط می‌توانند دنبال اجاره مسکن باشند و فقر درآمدی نیز به سوی خانواده‌های جوان حرکت کرده است.
اداره شهر، اداره کیفیت امر شهری است نه‌تنها کار عمرانی شهرها
در یکی، دو سال اخیر با تغییر سیاست‌ها و برنامه‌ریزی شهر تلاش شده جلوی شهر‌فروشی گرفته شود و این تصمیمات با دانش توسعه شهری که از آقای حناچی انتظار می‌رفت، تطابق دارد و شرایط کلی شهر تهران و کشور به این تصمیمات کمک زیادی کرده است. مدیریت بر یک شهر، مدیریت بر کیفیت و توسعه فضایی آن شهر است تا برای زندگی زیست‌پذیرتر باشد. وقتی یک شهردار تونل یا پل دو‌طبقه می‌سازد، تصورش این است که بهترین کارکرد برای شهر همین است. اگرچه این موارد هم ممکن است برای شهر در شرایطی لازم باشد، اما نباید اساس امور شهر قرار گیرد. اداره شهر، اداره کیفیت امر شهری است، نه‌تنها کار عمرانی شهرها. خوب است از خودمان سؤال کنیم که آقای صادق‌خان، شهردار لندن، کار عمرانی کرده یا می‌کند که چند سال است به عنوان شهردار انتخاب می‌شود؟ یا امورات اجتماعی، فرهنگی و رفاهی شهر را مدیریت می‌کند؟
داعیه شهرداری امروز تهران در کاهش شرایط قبلی شهرفروشی درست است، اما باید توجه داشته باشیم در شهرهایی مثل تهران که با یک دولت مداخله‌گر مواجهیم که در همه امور دخالت می‌کند و بخش خصوص هم به‌نوعی به بخش دولتی متصل و وابسته است، درآمدزایی برای شهرها باید مسئله کلان دولت‌ها باشد و این موضوع هم نیاز به قوانین مختص به خود دارد؛ در غیر این صورت، شهر تهران قادر نیست مسائل خود را حل کند. بسیاری از مسائل شهر تهران ازجمله ترافیک یا زلزله، فقط نمی‌تواند در حد مدیریت یک شهر مثل تهران باشد و باید دولت حتی در شرایط مدیریت یکپارچه نیز به شهرداری کمک کند و وارد شود. تهران هم مثل همه پایتخت‌های کشورهای دیگر، مشکلاتی دارد که به نظر می‌رسد چند مورد آن جدی‌تر است. زلزله، ترافیک، آلودگی هوا و منابع پایدار شهری، چهار مسئله اصلی شهر است که به‌جز زلزله به عنوان مسئله‌ای ذاتی، سایر موارد به‌راحتی قابل حل و اصلاح هستند. همه این چهار مسئله در حیطه کار شورای شهر و شهرداری تهران نیست و اختیارات لازم را برای رسیدگی و حل‌و‌فصل ندارد. علاوه بر این موارد، باید توجه داشت که شهردار و شورای شهر تهران در واقع شهردار و شورای بخشی از شهر هستند و نه همه آن! به همین دلیل با دادن اختیارات کافی به نهاد شورا و شهرداری می‌توان کارکردهای اصلی آنها را شکوفا کرد.
تخلفات ریزو‌درشت شهرداری در ذهن مردم باقی مانده است
کاهش مشارکت مردم مسئله مهمی است که نه‌تنها در شهر تهران، بلکه در کل کشور و در سطح کلان با آن مواجه هستیم. این موضوع به سیاست‌های عمومی و داخلی کشور برمی‌گردد که در این سال‌ها اجرا شده و اثرت آن در رفتار سیاسی و اجتماعی مردم مشهود است. مسئله این است که در این سال‌ها جامعه مدنی را تقویت نکرده‌ایم و اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی به‌شدت کاهش یافته است. بااین‌حال، باید توجه داشت همه این موارد بی‌اعتمادی و کاهش سرمایه اجتماعی، با تخلفات ریزودرشتی که شهرداری تهران داشته و در خاطره شهروندان باقی مانده است، فرق دارد. تخلفات شهرسازی در اذهان عمومی شهروندان به شکل‌های مختلفی باقی مانده است و در ادبیات شهرداری گذشته تهران، مشارکت معنای «مشارکت عمومی» معنی «سوداگری» بین سازنده و شهرداری را داشت.
تغییر پارادایم از کار عمرانی به مدیریت یکپارچه لازم است
زمینه برای ادامه روند تغییر فراهم است و شهروندان هم می‌توانند اثرگذار باشند. برای تغییر شرایط هم باید به انتخاب‌هایمان توجه داشته باشیم که به شکل دنباله‌داری سبب تغییرات در شهر می‌شود؛ یعنی مردم با انتخاب اعضای شورایی که بتوانند شهرداری مناسب را انتخاب کنند، می‌توانند برای شهر تصمیم بگیرند. وقتی شهرداری را انتخاب می‌کنند که بعد از دوره خود دیگر هیچ اعتنایی به اعضای شورا ندارد، این شورا نمی‌تواند اثرگذار باشد. لازم است در همه سطوح به اثرگذاری و جایگاه این نهاد عمومی اعتقاد داشت تا کارآمدی لازم را داشته باشد و فساد ریشه‌کن شود. شورای شهر جایی برای قمار گروه‌های سیاسی یا ورود افراد غیر‌مرتبط مثل ورزشکاران نیست و در هر دوره مدیریتی، بخشی از جان و تن شهر از دست می‌رود و نباید این دوران دستخوش تجربیات افراد نا‌مرتبط با مسائل شهر شود. در تهران هم مانند بسیاری از شهرها، در دوره‌ای یک تغییر پارادایم از «مدیریت عمرانی» به «کار عمرانی» ایجاد شد، اما تا مدت‌ها باقی ماند و اثرات نامطلوبی داشت؛ چیزی که می‌بایست به مدیریت کیفی شهر تبدیل می‌شد و در واقع این تغییر یک عقب‌گرد بزرگ به‌جای پیشروی به جلو بود. به همین دلیل لازم است با اصلاح این شرایط و تغییر این پارادایم، قوانینی را تصویب کنند که پس از پایان دوره، مدیران بعدی حتی اگر می‌خواستند هم نتوانند این تغییرات را به شکل قبلی برگردانند یا هزینه‌های این تغییر را برای آنها بالا ببریم.
تهران ابر‌شهری است که توسعه آن با روش‌های شهرهای دیگر فرق دارد. مرکز مهم‌ترین تعاملات سیاسی کشور، بزرگ‌ترین بازار سرمایه ایران، ارائه‌دهنده مهم‌ترین خدمات برتر مثل آموزش و سلامت و شهری در معرض یک شهر جهانی است و باید کانون مستقلی برای مدیریت و برنامه‌ریزی کلان داشته باشد و در این راستا، قوانین مستقل و متناسب با شرایط خود را لازم دارد. توسعه و مدیریت شهر تهران را نباید مانند دیگر شهرها و با همان قوانین نگریست. تهران را باید با همه خصوصیات یک ابر‌شهر و مرکز سرزمین ایران مرکز توجه قرار داد. حتی قبل از انقلاب نیز قانون گسترش شهر تهران و منع استقرار واحد‌های تولیدی در محدوده محیط‌زیستی 120 کیلومتری شهر وجود داشت. بنابراین تهران محتاج قانون‌گذاری جدیدی برای برنامه‌ریزی و توسعه شهری و نظام مدیریت شهری آن است.
توسعه و مدیریت شهری مبتنی بر محلهمحوری و بازآفرینی شهری مقولهای است که میتواند توسعه و اداره شهر را در مقیاسی انسانی و با مشارکت مردم تحققپذیر و شرایط را برای انجام برنامههای کلان، میانی و خرد شهری فراهم کند. مثلا در شرایطی که موانع زیادی در انجام مدیریت یکپارچه شهری در سطح شهر تهران وجود دارد و دستگاههای بخشی زیر بار تفویض اختیارات خود به سطوح شهری نمیروند، در سطح مناطق شهری و محلات امکان هماهنگیهایي وجود دارد و تمرین خوبی برای مدیریت یکپارچه شهری و نشان‌دادن سودمنديهای آن محسوب میشود. البته در معاونت برنامهریزی شهرداری تهران با هماهنگی سازمان نوسازی شهر تهران و دانشگاهیان، برنامه خوبی برای برنامهریزی و مدیریت محله تهیه شده بود.
درباره برنامه شهر هوشمند تهران یا هوشمندسازی آن، به نظر نمیرسد شهرداری تهران برنامه شاخصی در این زمینه داشته باشد، ولی الزامات فناورانهای که مبتنی بر IT و ICT است، عملا شهر تهران را به سوی هوشمندی و الکترونیکی‌کردن بسیاری از خدمات مثل کسب‌و‌کار و خرید و فروش کالاها و خدمات هدایت کرده و میتوان گفت ماهیت شهر تهران بدون برنامه به سمت شهر هوشمند در حرکت است، ولی این کار مستلزم اقدامات گسترده زیادی است. البته شهرداری تهران باید از فکر و اندیشه خارج از خود نیز بهره بگیرد و به کارهای زیادی که در این حوزه در دانشگاهها و بخشهای پژوهشی انجام شده است، توجه کند.

شرق: شهر پیچیده‌ترین نهادی است که بشر برای زیست خود ایجاد کرده و تمام وقایعی که زندگی بشر را رقم زده، در خود جای داده است. شهرها شاهد تمام تحولات اقتصادی، اجتماعی و انقلاب صنعتی بوده‌اند و از این جهت شهر نه‌تنها به‌طور فزاینده‌ای سکونتگاه و کارگاه انسان امروزی است، بلکه مرکز نوآوری و نظارت بر زندگی اقتصادی، سیاسی و فرهنگی جوامع انسانی است. تهران هم از این قضیه مستثنا نیست و هم‌زمان نیز به عنوان پایتخت مرکزیت سرزمین ایران، کارکردهاي خاص و پیچیدگیهای خودش را دارد. البته مسائل کلان و مهم حل‌نشده‌ای دارد که فقط مربوط به خود تهران نیست، بلکه فراتر و مربوط به کلان و ملی کشور است.
در رأس گرفتاری‌ها و چالش‌های تهران، باید به مسئله عدم تمرکز در مدیریت و اداره شهر اشاره کرد. آنچه به عنوان شورای شهر و شهرداری تهران نامیده می‌شود، تنها ناظر بر بخش‌هایی از فعالیت‌های شهر است و برای امورات دیگر شهر، دستگاه‌های بخشی دیگری را داریم که زیر نظر و مدیریت شورای شهر و شهرداری تهران نیستند. مثلا بخش‌های مهمی از امور شهر تهران مثل آب و فاضلاب، ترافیک، سیل، زلزله و پلیس راهنمایی، ربطی به شورای شهر و شهرداری تهران ندارند که بخواهند ادعای برنامه‌ریزی و مدیریتی روی این موضوعات داشته باشند. این در حالی است که در کشور‌های توسعه‌یافته، شهرها به شکل یکپارچه اداره می‌شوند و روابط تلفیقی افقی بین عوامل مؤثر در حیات و شهر وجود دارد و مدیریت بر همه این عوامل تسلط دارد. اما در شهر تهران این شکل یکپارچگی مدیریتی را نداریم. در ایران وزارتخانه‌ها که در شهرها فعال هستند، اختیارات و وظایف خودشان را نمی‌توانند به دولت محلی یا شهرداری‌ها واگذار کنند؛ چرا‌که دولت محلی در ایران طبق قانون وجود ندارد. مسئله مهم این است که برای اداره شهر حتما باید مدیریت یکپارچه وجود داشته باشد. یکی از شهرداران تهران زمانی جمله‌ای گفت که نمود این وضعیت است؛ او گفت: «اگر به من اختیار بدهند، من مسئله این آلودگی هوای تهران را حل می‌کنم». این جمله گویای این است که نه آلودگی و نه رفع آن در اختیار شهردار تهران نبوده است.
شهرداری تهران تا پایان جنگ و در دوران سازندگی کارهای روتین و معمولی را انجام می‌داد و در این دوران توقع دولت این بود که شهر تهران شکوفایی و بازیگری بیشتری داشته باشد و به همین دلیل شهرداری را به عنوان شهردار انتخاب کرد که داعیه اجرای این برنامه‌ها را داشت و مورد حمایت هم قرار گرفت. حتی در ادامه شهردار در جلسات هیئت وزیران هم حضور پیدا می‌کرد؛ در‌حالی‌که نیازی نیست شهردار در جلسات هیئت وزیران شرکت کند؛ چون نه عضو دولت است و نه تعامل مستقیمی با بحث‌ها و مصوبات دولت دارد و هفته‌ای دو بار حضور در جلسه هیئت دولت، فقط وقت او را تلف می‌کند. در همان روزهایی که شهردار در هیئت دولت سازندگی صرفا برای تقویت شهرداری تهران شرکت می‌کرد، تصمیم گرفته ش دیگر پولی مستقیم از بودجه به شهرداری‌ها داده نشود و خودشان دنبال کسب درآمد بروند. برای پرداخت همان میزان محدود پول به شهرداری‌ها در حوزه حمل‌و‌نقل و امور جزئی دیگر، سازمان شهرداری‌ها را ایجاد کردند که اعتبارات بودجه‌ای به شهرداری‌ها، به عنوان کمک به شکل کلی به این سازمان داده شود و از سوی آن به شهرداری‌ها از‌جمله شهرداری تهران تخصیص داده شود. در این مقطع زمانی، دولت خطای بزرگی را مرتکب شد؛ زیرا متناظر این کار، مانند همه کشور‌ها که شهرداری‌ها از سوی مالیات شهری اداره می‌شوند، می‌بایست قانونی را به مجلس ارائه می‌داد تا بر اساس آن از مردم شهرها مالیات دریافت کند، اما دولت این کار را نکرد؛ شاید به این دلیل که تازه جنگ تمام شده بود و شرایط مردم مساعد دریافت مالیات جدیدی نبود و نمی‌خواستند فشار بیشتری به مردم وارد شود و عملا دست شهرداری تهران برای ایجاد هر نوع تخلفی برای کسب درآمد باز گذاشته شد.
تخلفات شخصی نبود، اما از منظر عمومی فساد بود
اما مسئله این است که از همین زمان تضاد بین اداره شهر و مدیریت شهری رقم خورد و شهرداری مجبور شد راهی قانونی برای فروش حقوق شهری و کسب درآمد پیدا کند. شخصی که به عنوان شهردار تهران این روند را شروع کرد، تجربه همین کار را در شهر اصفهان داشت. از همان ابتدا و شبانه تمام پل‌ها و نرده‌های خیابان‌های اصلی تهران را برداشتند و با روش‌های عیاری و غیر‌معمول راهی برای گرفتن پول از مردم در مقابل نصب دوباره پل‌های جوی آب خیابان پیدا کردند و در ادامه هم برای تراکم‌فروشی از قانون گسترش شهر تهران بخش مبهمی را بیرون کشیدند و بر اساس آن در شورایی که کسی از تشکیل آن مطلع نشد، مصوبه‌ای را تصویب کردند تا بر اساس آن، تراکم‌فروشی را در تهران راه بیندازند. از آن زمان تا دو، سه دوره بعد، همه وزرای مسکن و شهرسازی مخالف آن بودند و به صورت کتبی و شفاهی بارها اعلام کردند. این کار مساوی با تخریب برنامه‌ریزی در شهر بود و عملا حقوق شهری را در ازای کسب درآمد به فروش می‌رساند.
یک سوی دیگر این شرایط، دولت بود که لایحه درآمدهای پایدار و مالیات شهری را ارائه نکرد تا درآمدهای مشخص برای شهر ایجاد شود و هم‌زمان دولت تقاضاها و فشارهایی برای انجام کارهایی جدید در شهر به شهرداری داشت و از سوی دیگر شهرداری بود که به دنبال درآمدهای جدید بود. در آن میان، تضادی بین منافع شهرداری و شهر ایجاد شد که اساس نارسایی در توسعه شهر تهران است و متعاقب آن تخلفات گسترده‌ای را انجام دادند. نمی‌توان گفت این تخلفات در هر دوره‌ای نفع شخصی داشته است، بلکه از منظر عمومی و منافع شهر، تخلف و فساد بود و در بسیاری موارد شهرداری با سازندگان و سوداگران شریک شد و توافقات زیادی در قالب‌های مختلفی داشتند و نتیجه این تضاد منافع، شهر تهران را امروز به چنین وضعی انداخته و زیست‌پذیری آن به چالش جدی کشیده شده است. امروز تهران به‌جای یک یا چند منطقه شهری در همه مناطق و سطح شهر، بلند‌مرتبه شده و این شرایط گویای عمق سوداگری و تخلفات در همه نقاط شهر تهران است؛ به‌طوری‌که در تهران یک مسکن عادی با حیاط و ساختمان مستقل دیگر متصور نیست. در این شرایط است که متوجه می‌شویم این تضاد منافع در دستور کار شهرداری است و از همین راه ارتزاق می‌کند.
شاهد جهت‌گیری مناسبی در کاهش شهرفروشی هستیم
اغلب شهرداران در این سال‌ها می‌خواستند و شعارشان بود که این شرایط را تغییر دهند، اما پس از مدتی دیدند شدنی نیست و دوباره شروع به شهرفروشی کردند. در این دو سال اخیر شاهد جهت‌گیری مناسبی در کاهش شهرفروشی هستیم، اما مسئله این است که کماکان آن تضاد منافع ادامه دارد و تهران را با این جمعیت و این سطح از تعاملات و نیازها نمی‌توان با این پول‌ها و روند اشتباه درآمدی اداره کرد و حتما باید رویه درست و منابع پایدار درآمدی مبتنی بر مالیات شهری داشته باشیم. نمی‌شود که وقتی همه جای دنیا با پا راه می‌روند، ما با سر راه برویم؛ یعنی همه جای دنیا، شهر با مالیات شهری اداره می‌شود و ما شهر را با فروش شهر اداره کنیم.
اگرچه دو موضوع درآمد پایدار شهری و تفویض اختیار وظایف به شهر، در اختیار دولت بوده و انجام نداده، اما این دو موضوع متفاوت از یکدیگر هستند. 23 وظیفه‌ای که در دولت اصلاحات مصوب شده تا از دولت به شهرداری‌ها تفویض شود، در واقع وظایف اصلی در شهر نیستند. در عین حال، لازم بود برای اجرای این وظایف قوانین بالادستی و مرتبط دیگر را تغییر دهند و مسئولیت‌هایی را که در ارتباط با هم هستند، به یک بخش واگذار کنند. مسئله منابع پایدار برای شهرها تنها مربوط به تهران نیست و تهران الگویی برای کل کشور است که کوچک‌ترین تغییرات در آن، در شهرهای کوچک نیز منعکس می‌شود.
30 تا 40 درصد مسکن در تهران برای تقاضای مؤثر است
تهران امروز باید شرایطی برای زیست سالم، آرامش و منظر شهری داشته باشد، ولی تحت تأثیر سوداگری، زیست شهری با مخاطره رو‌به‌رو شده است. تحقیقات عمقی کمی درباره بخش مسکن تهران انجام شده، اما همین تحقیقات هم نشان می‌دهد فقط 30 تا 40 درصد مسکن تولید‌شده در تهران برای تقاضای مؤثر است و باقی آن حکم کالای مبادله‌ای را دارد و این ثروت شهر و کشور است که در دست تعداد محدودی از افراد در گردش است. قوانینی که در این سال‌ها در شهر اجرا شده، مشوق ساخت‌و‌ساز بیشتر و تشویق به تخریب فضای سبز و باغ‌ها بوده است. از نگاه من، این شرایط حاصل تضاد منافع شهر و شهرداری است؛ ما با شهری گران رو‌به‌رو هستیم که خانوارهای جدید و جوانان به عنوان گروه‌های متقاضی مسکن، نه‌تنها نمی‌توانند خانه‌ای خریداری کنند، بلکه در اجاره آن هم مانده‌اند و این شرایط را نه‌تنها در تهران، بلکه در کل کشور شاهد هستیم؛ به‌طوری‌که مطالعات نشان می‌دهد 70 درصد متقاضیان مسکن خانوار‌های جدید، فقط می‌توانند دنبال اجاره مسکن باشند و فقر درآمدی نیز به سوی خانواده‌های جوان حرکت کرده است.
اداره شهر، اداره کیفیت امر شهری است نه‌تنها کار عمرانی شهرها
در یکی، دو سال اخیر با تغییر سیاست‌ها و برنامه‌ریزی شهر تلاش شده جلوی شهر‌فروشی گرفته شود و این تصمیمات با دانش توسعه شهری که از آقای حناچی انتظار می‌رفت، تطابق دارد و شرایط کلی شهر تهران و کشور به این تصمیمات کمک زیادی کرده است. مدیریت بر یک شهر، مدیریت بر کیفیت و توسعه فضایی آن شهر است تا برای زندگی زیست‌پذیرتر باشد. وقتی یک شهردار تونل یا پل دو‌طبقه می‌سازد، تصورش این است که بهترین کارکرد برای شهر همین است. اگرچه این موارد هم ممکن است برای شهر در شرایطی لازم باشد، اما نباید اساس امور شهر قرار گیرد. اداره شهر، اداره کیفیت امر شهری است، نه‌تنها کار عمرانی شهرها. خوب است از خودمان سؤال کنیم که آقای صادق‌خان، شهردار لندن، کار عمرانی کرده یا می‌کند که چند سال است به عنوان شهردار انتخاب می‌شود؟ یا امورات اجتماعی، فرهنگی و رفاهی شهر را مدیریت می‌کند؟
داعیه شهرداری امروز تهران در کاهش شرایط قبلی شهرفروشی درست است، اما باید توجه داشته باشیم در شهرهایی مثل تهران که با یک دولت مداخله‌گر مواجهیم که در همه امور دخالت می‌کند و بخش خصوص هم به‌نوعی به بخش دولتی متصل و وابسته است، درآمدزایی برای شهرها باید مسئله کلان دولت‌ها باشد و این موضوع هم نیاز به قوانین مختص به خود دارد؛ در غیر این صورت، شهر تهران قادر نیست مسائل خود را حل کند. بسیاری از مسائل شهر تهران ازجمله ترافیک یا زلزله، فقط نمی‌تواند در حد مدیریت یک شهر مثل تهران باشد و باید دولت حتی در شرایط مدیریت یکپارچه نیز به شهرداری کمک کند و وارد شود. تهران هم مثل همه پایتخت‌های کشورهای دیگر، مشکلاتی دارد که به نظر می‌رسد چند مورد آن جدی‌تر است. زلزله، ترافیک، آلودگی هوا و منابع پایدار شهری، چهار مسئله اصلی شهر است که به‌جز زلزله به عنوان مسئله‌ای ذاتی، سایر موارد به‌راحتی قابل حل و اصلاح هستند. همه این چهار مسئله در حیطه کار شورای شهر و شهرداری تهران نیست و اختیارات لازم را برای رسیدگی و حل‌و‌فصل ندارد. علاوه بر این موارد، باید توجه داشت که شهردار و شورای شهر تهران در واقع شهردار و شورای بخشی از شهر هستند و نه همه آن! به همین دلیل با دادن اختیارات کافی به نهاد شورا و شهرداری می‌توان کارکردهای اصلی آنها را شکوفا کرد.
تخلفات ریزو‌درشت شهرداری در ذهن مردم باقی مانده است
کاهش مشارکت مردم مسئله مهمی است که نه‌تنها در شهر تهران، بلکه در کل کشور و در سطح کلان با آن مواجه هستیم. این موضوع به سیاست‌های عمومی و داخلی کشور برمی‌گردد که در این سال‌ها اجرا شده و اثرت آن در رفتار سیاسی و اجتماعی مردم مشهود است. مسئله این است که در این سال‌ها جامعه مدنی را تقویت نکرده‌ایم و اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی به‌شدت کاهش یافته است. بااین‌حال، باید توجه داشت همه این موارد بی‌اعتمادی و کاهش سرمایه اجتماعی، با تخلفات ریزودرشتی که شهرداری تهران داشته و در خاطره شهروندان باقی مانده است، فرق دارد. تخلفات شهرسازی در اذهان عمومی شهروندان به شکل‌های مختلفی باقی مانده است و در ادبیات شهرداری گذشته تهران، مشارکت معنای «مشارکت عمومی» معنی «سوداگری» بین سازنده و شهرداری را داشت.
تغییر پارادایم از کار عمرانی به مدیریت یکپارچه لازم است
زمینه برای ادامه روند تغییر فراهم است و شهروندان هم می‌توانند اثرگذار باشند. برای تغییر شرایط هم باید به انتخاب‌هایمان توجه داشته باشیم که به شکل دنباله‌داری سبب تغییرات در شهر می‌شود؛ یعنی مردم با انتخاب اعضای شورایی که بتوانند شهرداری مناسب را انتخاب کنند، می‌توانند برای شهر تصمیم بگیرند. وقتی شهرداری را انتخاب می‌کنند که بعد از دوره خود دیگر هیچ اعتنایی به اعضای شورا ندارد، این شورا نمی‌تواند اثرگذار باشد. لازم است در همه سطوح به اثرگذاری و جایگاه این نهاد عمومی اعتقاد داشت تا کارآمدی لازم را داشته باشد و فساد ریشه‌کن شود. شورای شهر جایی برای قمار گروه‌های سیاسی یا ورود افراد غیر‌مرتبط مثل ورزشکاران نیست و در هر دوره مدیریتی، بخشی از جان و تن شهر از دست می‌رود و نباید این دوران دستخوش تجربیات افراد نا‌مرتبط با مسائل شهر شود. در تهران هم مانند بسیاری از شهرها، در دوره‌ای یک تغییر پارادایم از «مدیریت عمرانی» به «کار عمرانی» ایجاد شد، اما تا مدت‌ها باقی ماند و اثرات نامطلوبی داشت؛ چیزی که می‌بایست به مدیریت کیفی شهر تبدیل می‌شد و در واقع این تغییر یک عقب‌گرد بزرگ به‌جای پیشروی به جلو بود. به همین دلیل لازم است با اصلاح این شرایط و تغییر این پارادایم، قوانینی را تصویب کنند که پس از پایان دوره، مدیران بعدی حتی اگر می‌خواستند هم نتوانند این تغییرات را به شکل قبلی برگردانند یا هزینه‌های این تغییر را برای آنها بالا ببریم.
تهران ابر‌شهری است که توسعه آن با روش‌های شهرهای دیگر فرق دارد. مرکز مهم‌ترین تعاملات سیاسی کشور، بزرگ‌ترین بازار سرمایه ایران، ارائه‌دهنده مهم‌ترین خدمات برتر مثل آموزش و سلامت و شهری در معرض یک شهر جهانی است و باید کانون مستقلی برای مدیریت و برنامه‌ریزی کلان داشته باشد و در این راستا، قوانین مستقل و متناسب با شرایط خود را لازم دارد. توسعه و مدیریت شهر تهران را نباید مانند دیگر شهرها و با همان قوانین نگریست. تهران را باید با همه خصوصیات یک ابر‌شهر و مرکز سرزمین ایران مرکز توجه قرار داد. حتی قبل از انقلاب نیز قانون گسترش شهر تهران و منع استقرار واحد‌های تولیدی در محدوده محیط‌زیستی 120 کیلومتری شهر وجود داشت. بنابراین تهران محتاج قانون‌گذاری جدیدی برای برنامه‌ریزی و توسعه شهری و نظام مدیریت شهری آن است.
توسعه و مدیریت شهری مبتنی بر محلهمحوری و بازآفرینی شهری مقولهای است که میتواند توسعه و اداره شهر را در مقیاسی انسانی و با مشارکت مردم تحققپذیر و شرایط را برای انجام برنامههای کلان، میانی و خرد شهری فراهم کند. مثلا در شرایطی که موانع زیادی در انجام مدیریت یکپارچه شهری در سطح شهر تهران وجود دارد و دستگاههای بخشی زیر بار تفویض اختیارات خود به سطوح شهری نمیروند، در سطح مناطق شهری و محلات امکان هماهنگیهایي وجود دارد و تمرین خوبی برای مدیریت یکپارچه شهری و نشان‌دادن سودمنديهای آن محسوب میشود. البته در معاونت برنامهریزی شهرداری تهران با هماهنگی سازمان نوسازی شهر تهران و دانشگاهیان، برنامه خوبی برای برنامهریزی و مدیریت محله تهیه شده بود.
درباره برنامه شهر هوشمند تهران یا هوشمندسازی آن، به نظر نمیرسد شهرداری تهران برنامه شاخصی در این زمینه داشته باشد، ولی الزامات فناورانهای که مبتنی بر IT و ICT است، عملا شهر تهران را به سوی هوشمندی و الکترونیکی‌کردن بسیاری از خدمات مثل کسب‌و‌کار و خرید و فروش کالاها و خدمات هدایت کرده و میتوان گفت ماهیت شهر تهران بدون برنامه به سمت شهر هوشمند در حرکت است، ولی این کار مستلزم اقدامات گسترده زیادی است. البته شهرداری تهران باید از فکر و اندیشه خارج از خود نیز بهره بگیرد و به کارهای زیادی که در این حوزه در دانشگاهها و بخشهای پژوهشی انجام شده است، توجه کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.