گفت: امیدوارم راه را اشتباه نروی!
حمیدرضا محمدی
کمتر از دو ماه دیگر، یعنی در چهارم تیر 63 ساله میشود و از میان عمرِ رفته، حدود 42 سالش را در فضای کتاب کودک، خاصه شعر کودک گذرانده است. برای کودکان شعرسرودن، طبع لطیف و ظریفی میخواهد که اگر کسی پیشینه او را بخواند و بداند، شاید تشکیک کند در اینکه «اسدالله شعبانی»، طبق حرفهای خودش حدود 600 عنوان کتاب منتشر کرده که قاطبه آنها برای کودکان است.
اهل روستای بهادربیگ است، در نزدیکی همدان و از توابع شهرستان بهار، در جاییکه به گفته خودش «کُرد و تُرک و لُر و فارس و شیعه و سنی و حتی درویشمسلک، رنگبهرنگ در کنار هم زیست میکردند و هرکس به زندگی خود مشغول بود».
اما کودکیِ پررنجی را سپری کرد: «کودکی من در وضعیتی گذشت که اهالی روستا، پس از قحطی و فلاکت ناشی از نظام ارباب و رعیتی و الغای آن، تازه به آب و نانی رسیده بودند. همان سالها مردم چیزی نداشتند و بیشتر بچهها دچار سوءتغذیه بودند و خودِ من هم نمیتوانستنم راه بروم. در روستا پزشک نبود و یک فرد دعانویس و جنگیر شده بود طبیبِ مردم!».
اهالی روستا زندگی ساده و فقیرانهای داشتند. شبنشینیهای پای کرسی و دخیلبستن بر دو درخت پیر و آداب و رسوم مذهبی و باورهای عجیبوغریبشان خاطرم مانده است. برای مثال مادرم نذر کرده بود تا هفتسالگی موی سرم را نتراشند تا اگر زنده ماندم به وزن موی سرم به متولی امامزاده یحیی پول بدهند و همین کار را هم کردند. یادم هست موی سرم را در امامزاده توی ترازو ریخته بودند. پدرم سکههای یک تومانی را ریخته بود توی ترازو و داشت با متولی امامزاده جر و بحث میکرد. متولی پول سکه را قبول نمیکرد و اسکناس میخواست! آنسالهایش بر مدار آدابدانیِ سفتوسختی گذشت. مدرسه دیر به بهادربیگ رسید و وقتی هم که آمد تا کلاس سوم دبستان بیشتر نداشت. درنتیجه «کلاس چهارم را در روستایی دیگر خواندم و کلاس پنجم را هم همینطور، و برای کلاس ششم به بهار رفتم و بعد، راهی تهران شدم؛ فضای روستا، کوچک بود و در هوای سرد و یخبندان همدان در بیشتر سال دلم میخواست فرار کنم و به تهران بیایم. وقتی در سیزده، چهارده سالگی آمدم، در کورههای آجرپزی مشغول شدم و درضمن در مدرسه شبانه هم درس میخواندم و هزینه تحصیلم را خودم میدادم».
در همان سالها او با کتاب مأنوس شد: «در روستایمان، در خرابهای کتابی پارهپاره دیدم که یکجایش متنی نوشته بود: «مادر، پدر/ دختر/ پسر» و همین آهنگینبودن جذبم کرد. ضمنا اینکه پدرم کارگر بود و چون برای کار به تهران میرفت، من و خواهر کوچکم بیشتر روزهایمان را با مادر میگذراندیم. با وجود این، پدرم مختصر سواد مکتبخانهای داشت و گاهی شبها برایمان شاهنامه میخواند و مادرم برای ما بسیار مَتَل و افسانه میخواند که همه را حفظ بود. بعدتر، گنجه خانه پدری را پیدا کردم که صندوقچهای پُر از کتاب داشت! کتابهایی با نقاشیهای چشمنواز که بعدها فهمیدم یکیشان «شاهنامه» است و دیگری «حمله حیدری». فلکناز، خورشیدآفرین، قمری و... نامهایی هستند که از آن صندوقچه در خاطرم مانده است تا اینکه روزی کتابخانهای سیار به روستای ما کتاب آورد - که شاید متعلق به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بود -. بیشتر کتابهایش درباره کشاورزی بود و همچنین مجلات «پیک» هم در میانشان بود. اما افسانهها، متلها، چیستانها و روایتهایی از زندگی مردم روستا را که شبها از زبان مادرم میشنیدم، گیرایی دیگری داشت».
داستان نخستین کتابی که هدیه گرفت هم جالب است، چون در ادامه همین داستان میگنجد: «در تهران، دوستی داشتم به نام حسن سعیدی که عضو کتابخانه کانون بود. برخلاف من که عاشق بوکس بودم، او شیفته فوتبال بود. یک روز همراه او به کتابخانه کانون رفتم و به عضویت آن درآمدم. ما روزنامهدیواریهایی برای کتابخانه آماده میکردیم، روزی مرد جوانی به نام آقای تیمورتاش که بازرس کتابخانههای کانون بود، وقتی روزنامهدیواری را دید، مرا صدا زد و «دیوان حافظ»، به تصحیح علامه قزوینی و دکتر غنی را به من هدیه داد که هنوز هم دارمش. حتی جالب است بدانید آنقدر اهل مطالعه بودم كه کتابدار کانون گزارشهایش را به من میسپرد و مینوشتم و برای همین کار به من کتاب هدیه میداد. در همان کتابخانه با یکی از کارکنان کانون به نام خانم اکرم مددی آشنا شدم که وقتی علاقهام را دید، در آستانه نوروز، کتاب «نیما: زندگانی و آثار او» اثر ابوالقاسم جنتیعطایی را به من هدیه داد. تا پیش از این تنها شعر کلاسیکِ قدما را میخواندم، اما به این سبب با نیما و شعر نیمایی و دیگر شعرای نوپرداز آشنا شدم. فروغ را هم با شعر «آن روزها» شناختم که البته بانو کاظمخانی از کتابداران
کانون کتابش را به من داد».
او که به گفته خودش، روزها کار میکرد و شبها کتاب میخواند، خیلیها در کتابخوانشدنش نقش داشتند: «از همکاری به نام قدیر افخمی که در رادیو با مهدی سهیلی کار میکرد و البته با شعر نو هم مخالف بود اما علاقهمند بود من چیزی بیاموزم، تا خانم ژاله سرشار که مددکار اجتماعی بود و کتاب «هفتمقاله» تألیف جلال آلاحمد را به من داد. آنموقع دوست داشتم مارکس و «سرمایه»اش را بخوانم و با اینکه بانو سرشار مخالف سمتوسوی فکریاش بود، آن را خرید و به من هدیه داد و گفت: «امیدوارم راه را اشتباه نروی!» این جمله تکاندهنده بود و سرآغاز آشنایی من با دموکراسی».
او که شخصیتی خودساخته داشت، میکوشید با کتاب، خود را بالا بکشاند: «منبع بزرگ کتابم، کتابخانه پارک شهر بود. عجیب است بدانید، وقتی هنوز دیپلم نداشتم، به دانشگاه تهران میرفتم و پای سخنرانیهای داریوش آشوری مینشستم. واقعا بلندپرواز بودم. از یکسو «پدیدارشناسیِ» هگل میخواندم و از سویی دیگر «المعجم فی معاییر اشعار العجمِ» شمس قیس رازی و همزمان تاریخ ادیان و رمان هم میخواندم. مسلما چیزی از آنها نمیفهمیدم اما شوق خواندن و کنجکاوی کردن داشتم. همه این گرایشها را همانموقع تجربه کردم و افق نگاهم باز شد».
در همان سالها با شخصیتی دیدار کرد و او شد نخستین چهرهای که در زندگیاش دید: «در کانون، خانم احمدزادگان، بانوی کتابداری بود. روزی دستم را گرفت و به اداره مرکزی کانون برد. آنجا بود که برای نخستینبار دکتر قدمعلی سَرّامی را دیدم» و در همین اثنا، نخستین شعرش، در مجله «رستاخیز» منتشر شد که جلال سرفراز درمیآورد و مسئول بخش شعرش هم نصرت رحمانی بود، با این مطلع:
وقتی بهار/ پنجرهام را گشود/ دیگر پرندهای/ با من نمیسرود.
دومین سرودهاش با نام «طوطی» هم به لطف قدمعلی سَرّامی در مجله «پیشگام» به چاپ رسید؛ ارگان لژیون خدمتگزاران بشر به ریاست کوروش لاشایی.
اما اولین کتابی که از او برای بچهها درآمد، قصه منظوم «شنگول و منگول» بود که مادرش آن را با روایت کُردی برایش تعریف کرده بود. این کتاب در قطع رحلی در سال 1362 ازسوی انتشارات امیرکبیر در مجموعه کتابهای شکوفه منتشر شد. ششسال بعد هم، «پرسههای شبانه» شد نخستین مجموعه شعرش برای نوجوانان که احمدرضا احمدی، ویراستاری و صفحهآراییاش کرد و آیدین آغداشلو هم طرح جلدش را کشید.
در سال 1358، زندگیاش تکانی اساسی خورد و به جایی رفت که باید: «در این سال به استخدام کانون درآمدم و دو، سه سال بعد کارمند رسمی آنجا شدم. آنجا بود که سروکارم با کتاب کودک افتاد. با ادبیات کودک آشنا شدم و علاقهمند شدم برای بچهها بنویسم. در همین زمان با مجله کیهان بچهها آشنا شدم. بعد از انقلاب، پس از زندهیاد عباس یمینی شریف، وحید نیکخواه آزاد مجله را دست گرفت و بعد هم امیرحسین فردی اداره آنجا را برعهده گرفت که خودش داستاننویس بود و مدیر خوبی هم بود و سالهای حضورش، دوره رونق مجله بود».
او که تا سال 1392 در کانون فعالیت کرد و به بازنشستگی رسید، سالهای پیش از انقلابِ کانون را «رؤیایی» توصیف میکند که «بهترینها» حضور داشتند و ناگفته نماند خود او کوشید تا در کانون برای کودکان و نوجوانان مؤثر باشد: «در کانون، با افتخار، بازرس کتابخانههای کانون شدم و اقصینقاط ایران و حتی شهرهای دوردست روستاهای دورافتاده و صعبالعبور میرفتم. بعد، کارشناس ادبیات کودک در بخش انتشارات کانون در مرکز بررسی کتاب شدم و سپس در قسمت آفرینشهای ادبی کانون همکاری کردم. هرجا بچهها را علاقهمند به شعر و شاعری میدیدم، برای بخش آفرینشهای ادبی بهترینها را شناسایی میکردم درنتیجه صدها نفر از آنها به عضویت آن درآمدند. درست همان کارهایی که باید برای من میشد و نشده بود برای بچهها انجام میدادم تا هرکس استعدادی دارد شناخته و بارور شود. فعالیت در کانون برایم سراسر عشق بود».
و بعد به سراغ کتابخانهاش رفتیم و تورق خاطراتش از آدمها از لابهلای امضاها. حتما در زندگی او، «محمود مشرف آزاد تهرانی» یا همان «م. آزاد» در صدر بود: وقتی کتاب «گل باغ آشنایی» از چاپ درآمد، به من لطف کرد و نوشت: «کسی که از این دونان شهرستان نیست». کسی به بزرگی او ندیدم. نزدیک به سی سال از او آموختم و در نگرش ادبیام خیلی از او تأثیر گرفتم. بیشتر کارهایش را من میبردم و چاپ میکردم. ادبیات فولکلور را خیلی دوست داشت و در ادبیات کودک هم فوقالعاده بود. یکی از بهترین کتابهایش در این زمینه، «طوقی» است».
دیگر کس، «سیروس طاهباز» بود: «ظاهرش، تنومد و بلندبالا اما خمیده و خموده بود، با موهای سپید و براق و لبخند بسیار کودکانه. غالب روزها با هم بودیم و گاهی که تنها میشدیم، بسیار سخن میگفتیم. بعد از انقلاب که اخراج شد، سعی میکردم بیشتر پیش او باشم. او اما روزنامهنگاری حرفهای بود و مجله آرِش (به کسرِ «ر») را منتشر میکرد. او از کسانی است که جریان ساخت، و ادبیات دهههای سی تا پنجاه مدیون اوست. وقتی اخوان ثالث درگذشت دوروزه، یادنامهاش را گرد آورد و به چاپ رساند. همچنین ازسوی جلال آلاحمد مأمور شد آثار نیما را جمعآوری و منتشر کند. البته چون شتابناک انجام میداد گاهی کارهایش مغلوط بود. در این گیرودار با فرزند نیما، شراگیم به اختلاف خورد. بسیاری از شاعران شناخت نیما را مدیون او هستند».
سپس به سراغ «هوشنگ مرادی کرمانی» رفت و کتابی از او نشان داد: «ارتباط ما از کیهان بچهها شکل گرفت. همیشه به او ارادت داشتم و دارم و خاطرات مشترکی با هم داریم. او با «خمره» نشان داد تنها کسی که در ایران میتواند جایزه جهانی در حوزه ادبیات کودک بگیرد، اوست. او با خلاقیت خاص خود، شیوه و سبک نگارش رسول پرویزی را دنبال میکرد. نمونه تصویریاش در آن سالها، شخصیتهایی چون صمدآقا و مرادبرقی در تلویزیون بود. در همین حال، «قصههای مجید» را نوشت و تکامل پیدا کرد. نکته دیگر آنکه در تمام آثار او طنزمایه وجود دارد که صرفا خاطره نیست زیرا نویسنده میخواهد حرفهای امروزی هم بزند، اما کمی به درازگویی میافتد».
در میان این سفر کتابی، قطار اینبار در ایستگاه «سیمین بهبهانی» توقف کرد: «خیلی دوستش داشتم و بسیار هم با او رفتوآمد داشتم. بانوی بزرگوار و دوستداشتنیای بود و سرشار از ذوق و توانایی که معتقدم بعد از انقلاب، جهان شعریاش عوض شد. او یگانه شاعری بود که با زبان غزل، حرف شعر نیمایی را میزد. یعنی با زبان غزل، که پیشتر در خدمت عاشقانهسرایی بود، مضامین مدرن اجتماعی و مسائل روز را بیان میکرد، ازجمله: هیها هیها ره بگشا/ رفتن را میدان آمد...».
ضمن آنکه از دوستان شاعرش، «مهین خدیوی» و «صفورا نیری» که هر دو از دوستان صمیمی سیمینبانو بودند. چشمش به آثار شاعران و منتقدان جوان افتاد، البته جوانانِ در آستانه میانسالی: ««کامیار عابدی» از نسل جدید است و پرکار و فعال و پژوهنده خیلی خوبی است. «علی عبداللهی» باسواد است و خیلی خوب از آلمانی ترجمه میکند. زندگیاش شبیه من است؛ خودش را بالا کشیده و آثار ارزندهای چاپ کرده است. «آتفه چهارمحالیان» از بانوانِ شاعرِ جوان و پرانرژی است که میتواند نام زنان شاعری چون فروغ و سیمین و پروین را به درخشندگی، زنده نگه دارد. «گروس عبدالملکیان» البته جوانپسندانه شعر میسراید و هنوز راه درازی در پیش دارد».
در کتابخانهاش خیلی گشت اما امضایی از «احمدرضا احمدی» نیافت، با آنکه یقین داشت از او اثری هدیه گرفته است. با این همه حیفش آمد، نامی از او نبرد و یادی نکند: «به او ارادت دارم و از او یکچیز آموختم؛ شاعر باید خودش باشد و از خودش بنویسد، با خود بودن و از خود گفتن. او تخیل بسیار قوی و کودکانهای دارد که آن را در زبانش بازتاب میدهد. زبان شعریاش قابل تقلید نیست. مدلِ خاصِ خودش است و از روز اول نه شعرش دگرگون شده و نه فراز و فرود داشته، بلکه صرفا راه خود را رفته است. به قول اصغر واقدی، شاعر مقیم فرنگ: احمدرضا خودش از شعرش جذابتر است!». در پایان، از میان همه کتابهای دوستداشتنی عمرش، اما بر تأثیرگذاری یک عنوان پای فشرد: «از همه کتابهایی که خواندم و در در من مؤثر افتاد، کتابی که دنیای مرا تغییر داد و چشم مرا باز کرد، کتاب «مفهوم انجیلها» نوشته کری ولف و با ترجمه زندهیاد محمد قاضی بود. من در آن زمان متعصب بودم و نمیتوانستم با دنیای مدرن ارتباط بگیرم. با خواندن این کتاب، دنیای من گسترش یافت و افق دیدم بازتر شد تا بدانم همهچیز را همگان دانند».
کمتر از دو ماه دیگر، یعنی در چهارم تیر 63 ساله میشود و از میان عمرِ رفته، حدود 42 سالش را در فضای کتاب کودک، خاصه شعر کودک گذرانده است. برای کودکان شعرسرودن، طبع لطیف و ظریفی میخواهد که اگر کسی پیشینه او را بخواند و بداند، شاید تشکیک کند در اینکه «اسدالله شعبانی»، طبق حرفهای خودش حدود 600 عنوان کتاب منتشر کرده که قاطبه آنها برای کودکان است.
اهل روستای بهادربیگ است، در نزدیکی همدان و از توابع شهرستان بهار، در جاییکه به گفته خودش «کُرد و تُرک و لُر و فارس و شیعه و سنی و حتی درویشمسلک، رنگبهرنگ در کنار هم زیست میکردند و هرکس به زندگی خود مشغول بود».
اما کودکیِ پررنجی را سپری کرد: «کودکی من در وضعیتی گذشت که اهالی روستا، پس از قحطی و فلاکت ناشی از نظام ارباب و رعیتی و الغای آن، تازه به آب و نانی رسیده بودند. همان سالها مردم چیزی نداشتند و بیشتر بچهها دچار سوءتغذیه بودند و خودِ من هم نمیتوانستنم راه بروم. در روستا پزشک نبود و یک فرد دعانویس و جنگیر شده بود طبیبِ مردم!».
اهالی روستا زندگی ساده و فقیرانهای داشتند. شبنشینیهای پای کرسی و دخیلبستن بر دو درخت پیر و آداب و رسوم مذهبی و باورهای عجیبوغریبشان خاطرم مانده است. برای مثال مادرم نذر کرده بود تا هفتسالگی موی سرم را نتراشند تا اگر زنده ماندم به وزن موی سرم به متولی امامزاده یحیی پول بدهند و همین کار را هم کردند. یادم هست موی سرم را در امامزاده توی ترازو ریخته بودند. پدرم سکههای یک تومانی را ریخته بود توی ترازو و داشت با متولی امامزاده جر و بحث میکرد. متولی پول سکه را قبول نمیکرد و اسکناس میخواست! آنسالهایش بر مدار آدابدانیِ سفتوسختی گذشت. مدرسه دیر به بهادربیگ رسید و وقتی هم که آمد تا کلاس سوم دبستان بیشتر نداشت. درنتیجه «کلاس چهارم را در روستایی دیگر خواندم و کلاس پنجم را هم همینطور، و برای کلاس ششم به بهار رفتم و بعد، راهی تهران شدم؛ فضای روستا، کوچک بود و در هوای سرد و یخبندان همدان در بیشتر سال دلم میخواست فرار کنم و به تهران بیایم. وقتی در سیزده، چهارده سالگی آمدم، در کورههای آجرپزی مشغول شدم و درضمن در مدرسه شبانه هم درس میخواندم و هزینه تحصیلم را خودم میدادم».
در همان سالها او با کتاب مأنوس شد: «در روستایمان، در خرابهای کتابی پارهپاره دیدم که یکجایش متنی نوشته بود: «مادر، پدر/ دختر/ پسر» و همین آهنگینبودن جذبم کرد. ضمنا اینکه پدرم کارگر بود و چون برای کار به تهران میرفت، من و خواهر کوچکم بیشتر روزهایمان را با مادر میگذراندیم. با وجود این، پدرم مختصر سواد مکتبخانهای داشت و گاهی شبها برایمان شاهنامه میخواند و مادرم برای ما بسیار مَتَل و افسانه میخواند که همه را حفظ بود. بعدتر، گنجه خانه پدری را پیدا کردم که صندوقچهای پُر از کتاب داشت! کتابهایی با نقاشیهای چشمنواز که بعدها فهمیدم یکیشان «شاهنامه» است و دیگری «حمله حیدری». فلکناز، خورشیدآفرین، قمری و... نامهایی هستند که از آن صندوقچه در خاطرم مانده است تا اینکه روزی کتابخانهای سیار به روستای ما کتاب آورد - که شاید متعلق به کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بود -. بیشتر کتابهایش درباره کشاورزی بود و همچنین مجلات «پیک» هم در میانشان بود. اما افسانهها، متلها، چیستانها و روایتهایی از زندگی مردم روستا را که شبها از زبان مادرم میشنیدم، گیرایی دیگری داشت».
داستان نخستین کتابی که هدیه گرفت هم جالب است، چون در ادامه همین داستان میگنجد: «در تهران، دوستی داشتم به نام حسن سعیدی که عضو کتابخانه کانون بود. برخلاف من که عاشق بوکس بودم، او شیفته فوتبال بود. یک روز همراه او به کتابخانه کانون رفتم و به عضویت آن درآمدم. ما روزنامهدیواریهایی برای کتابخانه آماده میکردیم، روزی مرد جوانی به نام آقای تیمورتاش که بازرس کتابخانههای کانون بود، وقتی روزنامهدیواری را دید، مرا صدا زد و «دیوان حافظ»، به تصحیح علامه قزوینی و دکتر غنی را به من هدیه داد که هنوز هم دارمش. حتی جالب است بدانید آنقدر اهل مطالعه بودم كه کتابدار کانون گزارشهایش را به من میسپرد و مینوشتم و برای همین کار به من کتاب هدیه میداد. در همان کتابخانه با یکی از کارکنان کانون به نام خانم اکرم مددی آشنا شدم که وقتی علاقهام را دید، در آستانه نوروز، کتاب «نیما: زندگانی و آثار او» اثر ابوالقاسم جنتیعطایی را به من هدیه داد. تا پیش از این تنها شعر کلاسیکِ قدما را میخواندم، اما به این سبب با نیما و شعر نیمایی و دیگر شعرای نوپرداز آشنا شدم. فروغ را هم با شعر «آن روزها» شناختم که البته بانو کاظمخانی از کتابداران
کانون کتابش را به من داد».
او که به گفته خودش، روزها کار میکرد و شبها کتاب میخواند، خیلیها در کتابخوانشدنش نقش داشتند: «از همکاری به نام قدیر افخمی که در رادیو با مهدی سهیلی کار میکرد و البته با شعر نو هم مخالف بود اما علاقهمند بود من چیزی بیاموزم، تا خانم ژاله سرشار که مددکار اجتماعی بود و کتاب «هفتمقاله» تألیف جلال آلاحمد را به من داد. آنموقع دوست داشتم مارکس و «سرمایه»اش را بخوانم و با اینکه بانو سرشار مخالف سمتوسوی فکریاش بود، آن را خرید و به من هدیه داد و گفت: «امیدوارم راه را اشتباه نروی!» این جمله تکاندهنده بود و سرآغاز آشنایی من با دموکراسی».
او که شخصیتی خودساخته داشت، میکوشید با کتاب، خود را بالا بکشاند: «منبع بزرگ کتابم، کتابخانه پارک شهر بود. عجیب است بدانید، وقتی هنوز دیپلم نداشتم، به دانشگاه تهران میرفتم و پای سخنرانیهای داریوش آشوری مینشستم. واقعا بلندپرواز بودم. از یکسو «پدیدارشناسیِ» هگل میخواندم و از سویی دیگر «المعجم فی معاییر اشعار العجمِ» شمس قیس رازی و همزمان تاریخ ادیان و رمان هم میخواندم. مسلما چیزی از آنها نمیفهمیدم اما شوق خواندن و کنجکاوی کردن داشتم. همه این گرایشها را همانموقع تجربه کردم و افق نگاهم باز شد».
در همان سالها با شخصیتی دیدار کرد و او شد نخستین چهرهای که در زندگیاش دید: «در کانون، خانم احمدزادگان، بانوی کتابداری بود. روزی دستم را گرفت و به اداره مرکزی کانون برد. آنجا بود که برای نخستینبار دکتر قدمعلی سَرّامی را دیدم» و در همین اثنا، نخستین شعرش، در مجله «رستاخیز» منتشر شد که جلال سرفراز درمیآورد و مسئول بخش شعرش هم نصرت رحمانی بود، با این مطلع:
وقتی بهار/ پنجرهام را گشود/ دیگر پرندهای/ با من نمیسرود.
دومین سرودهاش با نام «طوطی» هم به لطف قدمعلی سَرّامی در مجله «پیشگام» به چاپ رسید؛ ارگان لژیون خدمتگزاران بشر به ریاست کوروش لاشایی.
اما اولین کتابی که از او برای بچهها درآمد، قصه منظوم «شنگول و منگول» بود که مادرش آن را با روایت کُردی برایش تعریف کرده بود. این کتاب در قطع رحلی در سال 1362 ازسوی انتشارات امیرکبیر در مجموعه کتابهای شکوفه منتشر شد. ششسال بعد هم، «پرسههای شبانه» شد نخستین مجموعه شعرش برای نوجوانان که احمدرضا احمدی، ویراستاری و صفحهآراییاش کرد و آیدین آغداشلو هم طرح جلدش را کشید.
در سال 1358، زندگیاش تکانی اساسی خورد و به جایی رفت که باید: «در این سال به استخدام کانون درآمدم و دو، سه سال بعد کارمند رسمی آنجا شدم. آنجا بود که سروکارم با کتاب کودک افتاد. با ادبیات کودک آشنا شدم و علاقهمند شدم برای بچهها بنویسم. در همین زمان با مجله کیهان بچهها آشنا شدم. بعد از انقلاب، پس از زندهیاد عباس یمینی شریف، وحید نیکخواه آزاد مجله را دست گرفت و بعد هم امیرحسین فردی اداره آنجا را برعهده گرفت که خودش داستاننویس بود و مدیر خوبی هم بود و سالهای حضورش، دوره رونق مجله بود».
او که تا سال 1392 در کانون فعالیت کرد و به بازنشستگی رسید، سالهای پیش از انقلابِ کانون را «رؤیایی» توصیف میکند که «بهترینها» حضور داشتند و ناگفته نماند خود او کوشید تا در کانون برای کودکان و نوجوانان مؤثر باشد: «در کانون، با افتخار، بازرس کتابخانههای کانون شدم و اقصینقاط ایران و حتی شهرهای دوردست روستاهای دورافتاده و صعبالعبور میرفتم. بعد، کارشناس ادبیات کودک در بخش انتشارات کانون در مرکز بررسی کتاب شدم و سپس در قسمت آفرینشهای ادبی کانون همکاری کردم. هرجا بچهها را علاقهمند به شعر و شاعری میدیدم، برای بخش آفرینشهای ادبی بهترینها را شناسایی میکردم درنتیجه صدها نفر از آنها به عضویت آن درآمدند. درست همان کارهایی که باید برای من میشد و نشده بود برای بچهها انجام میدادم تا هرکس استعدادی دارد شناخته و بارور شود. فعالیت در کانون برایم سراسر عشق بود».
و بعد به سراغ کتابخانهاش رفتیم و تورق خاطراتش از آدمها از لابهلای امضاها. حتما در زندگی او، «محمود مشرف آزاد تهرانی» یا همان «م. آزاد» در صدر بود: وقتی کتاب «گل باغ آشنایی» از چاپ درآمد، به من لطف کرد و نوشت: «کسی که از این دونان شهرستان نیست». کسی به بزرگی او ندیدم. نزدیک به سی سال از او آموختم و در نگرش ادبیام خیلی از او تأثیر گرفتم. بیشتر کارهایش را من میبردم و چاپ میکردم. ادبیات فولکلور را خیلی دوست داشت و در ادبیات کودک هم فوقالعاده بود. یکی از بهترین کتابهایش در این زمینه، «طوقی» است».
دیگر کس، «سیروس طاهباز» بود: «ظاهرش، تنومد و بلندبالا اما خمیده و خموده بود، با موهای سپید و براق و لبخند بسیار کودکانه. غالب روزها با هم بودیم و گاهی که تنها میشدیم، بسیار سخن میگفتیم. بعد از انقلاب که اخراج شد، سعی میکردم بیشتر پیش او باشم. او اما روزنامهنگاری حرفهای بود و مجله آرِش (به کسرِ «ر») را منتشر میکرد. او از کسانی است که جریان ساخت، و ادبیات دهههای سی تا پنجاه مدیون اوست. وقتی اخوان ثالث درگذشت دوروزه، یادنامهاش را گرد آورد و به چاپ رساند. همچنین ازسوی جلال آلاحمد مأمور شد آثار نیما را جمعآوری و منتشر کند. البته چون شتابناک انجام میداد گاهی کارهایش مغلوط بود. در این گیرودار با فرزند نیما، شراگیم به اختلاف خورد. بسیاری از شاعران شناخت نیما را مدیون او هستند».
سپس به سراغ «هوشنگ مرادی کرمانی» رفت و کتابی از او نشان داد: «ارتباط ما از کیهان بچهها شکل گرفت. همیشه به او ارادت داشتم و دارم و خاطرات مشترکی با هم داریم. او با «خمره» نشان داد تنها کسی که در ایران میتواند جایزه جهانی در حوزه ادبیات کودک بگیرد، اوست. او با خلاقیت خاص خود، شیوه و سبک نگارش رسول پرویزی را دنبال میکرد. نمونه تصویریاش در آن سالها، شخصیتهایی چون صمدآقا و مرادبرقی در تلویزیون بود. در همین حال، «قصههای مجید» را نوشت و تکامل پیدا کرد. نکته دیگر آنکه در تمام آثار او طنزمایه وجود دارد که صرفا خاطره نیست زیرا نویسنده میخواهد حرفهای امروزی هم بزند، اما کمی به درازگویی میافتد».
در میان این سفر کتابی، قطار اینبار در ایستگاه «سیمین بهبهانی» توقف کرد: «خیلی دوستش داشتم و بسیار هم با او رفتوآمد داشتم. بانوی بزرگوار و دوستداشتنیای بود و سرشار از ذوق و توانایی که معتقدم بعد از انقلاب، جهان شعریاش عوض شد. او یگانه شاعری بود که با زبان غزل، حرف شعر نیمایی را میزد. یعنی با زبان غزل، که پیشتر در خدمت عاشقانهسرایی بود، مضامین مدرن اجتماعی و مسائل روز را بیان میکرد، ازجمله: هیها هیها ره بگشا/ رفتن را میدان آمد...».
ضمن آنکه از دوستان شاعرش، «مهین خدیوی» و «صفورا نیری» که هر دو از دوستان صمیمی سیمینبانو بودند. چشمش به آثار شاعران و منتقدان جوان افتاد، البته جوانانِ در آستانه میانسالی: ««کامیار عابدی» از نسل جدید است و پرکار و فعال و پژوهنده خیلی خوبی است. «علی عبداللهی» باسواد است و خیلی خوب از آلمانی ترجمه میکند. زندگیاش شبیه من است؛ خودش را بالا کشیده و آثار ارزندهای چاپ کرده است. «آتفه چهارمحالیان» از بانوانِ شاعرِ جوان و پرانرژی است که میتواند نام زنان شاعری چون فروغ و سیمین و پروین را به درخشندگی، زنده نگه دارد. «گروس عبدالملکیان» البته جوانپسندانه شعر میسراید و هنوز راه درازی در پیش دارد».
در کتابخانهاش خیلی گشت اما امضایی از «احمدرضا احمدی» نیافت، با آنکه یقین داشت از او اثری هدیه گرفته است. با این همه حیفش آمد، نامی از او نبرد و یادی نکند: «به او ارادت دارم و از او یکچیز آموختم؛ شاعر باید خودش باشد و از خودش بنویسد، با خود بودن و از خود گفتن. او تخیل بسیار قوی و کودکانهای دارد که آن را در زبانش بازتاب میدهد. زبان شعریاش قابل تقلید نیست. مدلِ خاصِ خودش است و از روز اول نه شعرش دگرگون شده و نه فراز و فرود داشته، بلکه صرفا راه خود را رفته است. به قول اصغر واقدی، شاعر مقیم فرنگ: احمدرضا خودش از شعرش جذابتر است!». در پایان، از میان همه کتابهای دوستداشتنی عمرش، اما بر تأثیرگذاری یک عنوان پای فشرد: «از همه کتابهایی که خواندم و در در من مؤثر افتاد، کتابی که دنیای مرا تغییر داد و چشم مرا باز کرد، کتاب «مفهوم انجیلها» نوشته کری ولف و با ترجمه زندهیاد محمد قاضی بود. من در آن زمان متعصب بودم و نمیتوانستم با دنیای مدرن ارتباط بگیرم. با خواندن این کتاب، دنیای من گسترش یافت و افق دیدم بازتر شد تا بدانم همهچیز را همگان دانند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.