|

گفت‌وگو با شهریار یقینی درباره بازگرداندن آرامش به تهران

رابطه مستقیم قطع درخت با شهروند منفعل

شرق: حالا دیگر سال‌هاست که حال‌و‌هوای ما در محیط‌های شهری با ازدحام، ترافیک، خانه‌های کوچک و محلات تو‌در‌تو و آشفته عجین شده و حتی به این شرایط عادت کرده‌ایم. اگر زمانی کوتاه بیرون از تهران و این حال‌و‌هوایش باشیم، دلمان تنگ می‌شود و احساس می‌کنیم محیط‌های شهری، آرام و خلوت دیگر حوصله‌مان را سر می‌برد. این رویکرد دوگانه نیاز واقعی با آنچه جایگزین شده، همان موضوعی است که بسیاری از کارشناسان و متخصصان شهری از ابعاد مختلفی آن را سال‌هاست بررسی می‌کنند و همه روی یک مسئله اتفاق نظر دارند و آن نیاز شهرهای بزرگ به ایجاد آرامش و محیط‌هایی برای گذر و عبور آرام زندگی است. ممکن است در میانه جریان سریع روزمرگی، متوجه آسیب‌های مختلفی که به جسم، روح و روان خود و خانواده‌مان وارد می‌شود نباشیم و در بلندمدت با موضوعاتی همچون دلزدگی، ناامیدی، یأس، افسردگی و... روبه‌رو شویم. از این منظر، آنچه در شهرهای بزرگ رخ داده از چند وجه شایان توجه است. از یک سو مسئولان و متخصصان شهری در برهه‌هایی از زمان، مسئله انسان و جریان زندگی و اولویت به افراد پیاده به جای سواره را از اولویت خارج کردند و از سوی دیگر، به‌طور هم‌زمان مسائل اقتصادی و معیشتی، تغییرات و تحولات اجتماعی و فرهنگی نوع تعاملات خانوادگی و اجتماعی بین افراد و خانواده‌ها را تغییر داد. به این ترتیب، برای ما ساکنان شهرها، چه در فضای داخل خانه و چه در فضاهای عمومی شهر، سهم محدودی از آرامش، سکون و حتی هوای تازه و منظره‌ای زیبا از شهر باقی ماند.
بازگرداندن سهم شهروندان از آرامش و حال خوب شهرشان همان موضوعی است که بسیاری از متخصصان شهری این‌روزها دغدغه آن را دارند و در جریان پروژه‌های بزرگ و کوچک‌مقیاس، این موضوع حداقل به‌عنوان یک دغدغه مطرح می‌شود؛ اما اینکه در واقعیت چقدر اجرا می‌شود، موضوع دیگری است. درباره اهمیت این خلأ برای تهران و تهرانی‌ها و زمینه‌هایی که می‌توان بخشی از آرامش را به تهران برگرداند، با شهریار یقینی گفت‌وگو کرده‌ایم. او کارشناس ارشد معماری از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران است و یکی از مهم‌ترین موضوعات درباره بازگرداندن آرامش به شهر را ایجاد حس تعلق شهروندان می‌داند. او می‌گوید شهروندان نباید منتظر بنشینند و نگاه کنند فلان مسئول چه طرحی را اجرا می‌کند و جریان محله آنها را به هم می‌ریزد. با او درباره چند محور مهم در این زمینه گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه می‌آید.
‌صورت‌مسئله اثرگذاری منفی فضای تهران بر روح و روان شهروندان برای همه روشن است؛ اما اینکه تا چه‌ اندازه ابعاد آن شناسایی شده و از چه طریقی می‌توان این اثرگذاری منفی را کاهش داد مسئله مهمی است؟
مسئله‌ای که درباره آن صحبت می‌کنیم، پدیده‌ای است که متغیرهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی زیادی بر آن تأثیر دارد و هرکدام از این فضاها و شرایط برای مردم احساس و واکنش‌های متفاوتی را در پی دارد که می‌تواند در خوشایند یا ناخوشایندی یا تشدید حس یأس و ناامیدی شهروندان تأثیر داشته باشد. در عین حال، این موضوع را باید در هر دو فضای خصوصی و عمومی شهر ارزیابی کرد؛ اما در اولویت موضوعات باید به مسئله رنگ در شهر اشاره کرد. یکی از مسائل اثرگذار و ملموس در حس‌و‌حال شهروندان، رنگ در فضای شهری است. رنگ‌های شاد و زنده به سرزندگی کمک می‌کند و رنگ‌های سرد و خاکستری به حس افسردگی منجر می‌شود و حتی در تست‌های روان‌شناسی هم از استفاده از رنگ‌های سرد، خاکستری و قهوه‌ای در بررسی نشانه‌های احساسات و روحیات افراد کمک می‌گیرند. حالا تصور کنید این رنگ‌ها در محیط شهری از مصالح و نمای ساختمان‌ها و انواع المان و مبلمان و لوازم خدماتی شهر وجود داشته باشد. بسیاری از این امکانات و تأسیسات شهری در فاصله‌ای نزدیک و تکراری و هر‌روزه از زندگی شهروندان قرار دارند و بدون آنکه بدانند روی حس‌و‌حال آن روزشان تأثیر می‌گذارد. بخشی از این موارد اثرگذار در اختیار و تحت تأثیر سیاست‌های مؤسسات عمومی و شهرداری‌ها هستند که در محلات و خیابان‌ها دخالت دارند و بخشی دیگر، نماهای متعلق به املاک و ساختمان‌های شخصی و در واقع اثرگذاری خود شهروندان است.
در باب مسئله رنگ باید به اثرگذاری و اهمیت جای خالی رنگ سبز در محیط شهری اشاره کرد. یکی از راهکارهای مهم اضافه‌کردن رنگ سبز به محیط محلات و خیابان‌های شلوغ از طریق گلدان و فضای سبز و گل‌کاری و... است. مشغول‌کردن افراد با باغچه، حیاط، گلدان و باکس‌های پشت‌پنجره‌ای گل‌ها، حال‌و‌‌هوای افراد را بهتر و آرامش نسبی را ایجاد می‌کند. حالا اگر در سطح شهر هم این فضای سبز را بیشتر داشته باشیم، ناخودآگاه و در بلندمدت اثرگذار است. درباره اضافه‌کردن گل، درخت و گلدان دیدگاه‌های محدودکننده زیادی وجود دارد؛ اما نباید تصور شود که با یک بار تخریب و ازبین‌رفتن گل‌کاری و گلدان‌ها و فضای سبز مناسب برای شهروندان، دیگر نباید آن را ادامه داد، بلکه استمرار در این اقدامات به شهروندان این پیام را می‌دهد که وجود این فضا برای شهر و شهروندان لازم است و تجربه نشان داده پس از دوره‌ای شاهد همراهی شهروندان خواهیم بود.
‌اما فضای سبز همان بخشی است که در سال‌های گذشته تهران داشته و حالا تا حد زیادی از بین رفته! این رویکرد تخریبی منفعت اقتصادی هم دارد؛ چطور باید مقابل آن قرار گرفت؟
در سطح شهر تهران و خیابان‌های آن با انبوهی از المان‌ها، مبلمان شهری، اتوبوس‌ها، ساختمان‌ها و... روبه‌رو هستیم که بسیاری از آنها فاقد هیچ نشانه، رنگ و حسی هستند و معمولا سال‌ها گوشه‌ای افتاده یا شکسته و رنگ‌و‌رو‌رفته هستند. عناصر زیادی هستند که زیبایی ندارد و رها‌شده گوشه‌ای باقی مانده و جزئی از شهر بوده و در منظر دید شهروندان هستند و همه اینها بر روح شهر و واکنش و نگاهی که شهروندان دارند، تأثیر می‌گذارد. همه این موارد قابل تعویض و جابه‌جایی هستند؛ اما درختان جزء سرمایه‌های بلندمدت برای روح شهر هستند که بدون نیاز به تعمیرات و هزینه‌های سنگین، سال‌ها با شهروندان همراه‌اند.‌ تنها عنصری که می‌تواند برای جبران این شرایط به شهر، خیابان و شهروندان کمک کند، درختان هستند که آن‌هم تقریبا از بسیاری از خیابان‌های تهران حذف شده است. تعداد درختان در تهران در قیاس با بسیاری از شهرهای ایران و شهرهای بزرگ دنیا قابل مقایسه نیست. تهران شهری است که به‌شدت در حال ساخت‌و‌ساز است و در هر حال شهری که تبدیل به یک کارگاه ساختمانی شده، عوارض و آثاری برای شهر و شهروندان دارد که اولین و کمترین اثر آن، این است که آرامش را از محیط اطراف خود و ساکنان آن می‌گیرد و چیزی هم در عوض آن نمی‌دهد.
‌بخشی از این شرایط مربوط به عملکرد و بی‌تفاوتی شهروندان است و به‌عنوان نمونه بارها شاهد قطع درختان برای ساخت آپارتمان و برج‌ها یا ساختمان‌هایی با نمایی آزاردهنده بوده‌ایم، آیا می‌توان این اثرگذاری را هم کنترل یا مدیریت کرد؟
در سفری که به یکی از شهرهای اتریش داشتم، در معرفی یکی از محلات، متوجه شدیم شهروندان محله‌هایی در آن شهر بدون استثنا پشت پنجره‌ها جعبه‌های گلدان را متناسب با سلیقه خودشان گذاشته بودند و به این ترتیب هر محله به نحوی حال‌و‌هوای خود را تغییر داده بود. مسئله مهم این بود که این اقدام مشترک بین شهروندان و روی قیمت خانه‌ها و محبوبیت آن محله در کل شهر تأثیر زیادی داشت. همه این اقدامات را هم گروه‌های محلی و خود شهروندان اجرائی کرده بودند که می‌تواند الگویی برای مشارکت شهروندان باشد.
‌اما این کارها برای بخش‌هایی از شهر مفید است که از نظر شرایط اقتصادی تأمین هستند و در بخش‌های آسیب‌دیده و محروم این خلأ بیشتر دیده می‌شود و شاید لازم است شهرداری‌ها اقداماتی از این دست را انجام دهند؟
توجه داشته باشید که مسئله روح و روان شهر و آرامش شهروندان با اشکالات کالبدی و زیرساختی شهر در ارتباط است؛ اما در شرایطی که شهر با مشکلات کالبدی روبه‌رو است، نمی‌توان از رنگ یا گل و گیاه انتظار معجزه داشت. در شرایطی که درختان در محیط شهری قطع می‌شوند و مسئله اقتصادی و منفعت گروهی از شهروندان در میان است و باقی هم بی‌تفاوت هستند، نمی‌توان انتظار زیادی داشت. مسئله این است که شهرهای ما اول ساخته می‌شوند و بعد به مسئله انسان و نیازهای آن در شهر توجه می‌شود؛ یعنی برای منطقه‌ای که قرار است مسکونی باش،د نیازهای یک محیط مسکونی را در نظر نگرفته‌اند یا اماکن اداری در محیط‌های مسکونی اضافه شده‌اند و معماری خانه‌ها یکباره تغییر کرده‌ است. مثلا در کنار خانه‌ای یک یا دوطبقه با حیاط و بهارخواب یکباره ساختمانی هشت‌طبقه بالا رفته و به جزئیات زندگی در این محیط جدید توجه نشده است و هیچ تطبیقی با محیط اطراف خود ندارند و ساکنان باید در محیطی کارگاهی و بدون درخت و فضای سبز زندگی کنند.
‌در همین شرایطی که تهران دارد، برای ایجاد آرامش بیشتر شهروندان لازم است روی چه موضوعاتی بیشتر کار کرد؟
در کنار توجه به فضای سبز، واردکردن ابعاد مختلف هنر به فضای شهر و خیابان‌ها کارساز است. مثلا در ایام نوروز شاهد هستید که تخم‌مرغ‌های رنگی را در کنار معابر و چهارراه‌ها می‌گذارند و می‌تواند روی حال‌و‌هوای شهر حتی برای مدت کوتاهی تأثیر بگذارد. لازم است دست هنرمندان را باز بگذارند تا با سلیقه و ذوق هنری خودشان بخشی از فضاهای شهری را با این هنر پر کنند. دیوارهای زیادی در شهر هستند که خالی است و می‌تواند در اختیار هنرمندان قرار گیرد. مجسمه‌سازها هم می‌توانند احجامی را بسازند و متناسب با حال‌و‌هوای محله، خیابان و شهر به محیط شهری و منظر عمومی اضافه کنند. در بسیاری از محیط‌های تجاری و اداری یا عمومی شهر، این احجام هنری می‌توانند تأثیر زیادی روی محیط پیرامونی بگذارند.
به نظر می‌رسد لازم است در بخش‌هایی از شهر، به‌خصوص بخش‌های تجاری که تراکم و بار ترافیکی و جمعیتی را به آن محدوده از شهر اضافه کرده‌اند، سرمایه‌گذاران و مجریان آن پروژه‌ها به جبران این بار اضافی برای شهر، در همان محدوده یک اثر هنری یا گالری هنری یا فضایی برای سکون و آرامش شهروندان هم ایجاد کنند. در این شرایط، هم سهم شهر از این بار اضافه تا حدی جبران می‌شود، هم شهروندان احساس آرامش بیشتری دارند و هم فضایی برای هنرمندان فراهم می‌شود و احساس تعلق به شهر هم بیشتر می‌شود. اگر این شیوه اجرائی شود، شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران به مرور برای داشتن فضای جذاب‌تر و مورد اقبال‌تر از سوی شهروندان با هم رقابت می‌کنند.
‌یعنی هر برج‌ساز یا سرمایه‌گذار مجتمع‌های تجاری و... نسبت به تلطیف فضای شهری اطراف پروژه خود مسئول باشد؟
تقریبا این‌طور است. البته نیاز به سازوکاری اجرائی دارد و باید با هوشمندی اجرا شود و متقاضیان احساس مسئولیت داشته باشند و قرار نباشد به اشکال مختلف فقط از زیر بار مسئولیت اجتماعی خود فرار کنند. مثلا با توجه به شرایط محیطی و محدودیت فضا در شهر تهران، شهرداری از چند سال قبل اعلام کرد اگر کسی نمی‌تواند پارکینگ تأمین کند، هزینه تأمین پارکینگ را بپردازد تا این مبلغ برای همان محله و شهر هزینه شود. از نظر تئوری حرف خوبی است؛ اما این محقق نشد و فقط با محدودیت پارکینگ مواجه شدیم. این روند هم نباید به نحوی باشد که آن ساختمان و برج عوارض محیطی و هنر را بپردازد و بعد شهرداری آن را صرف امور دیگری کند و باید مستقیما و هم‌زمان برای همان محله و کنار همان پروژه باشد. این موضوع می‌تواند سازوکار اجرائی مناسبی داشته باشد. حتی این قاعده می‌تواند برای افراد بساز‌و‌بفروش یا شرکت‌هایی که در زمینه ساخت‌و‌ساز پروژه‌های شهری فعال هستند نیز الزام شود. ضمن اینکه توجه داشته باشید که این کار می‌تواند بر جاذبه بیشتر و قیمت بالاتر آن املاک و محله تأثیر بگذارد و فروش بهتری هم داشته باشد.
‌آنچه در این سال‌ها در تهران اجرائی شده، مدعی رویکردی از این دست است. به نظر شما موفق بوده‌اند؟
کمابیش در بخش‌هایی از شهر اقداماتی در جهت آرامش و سکون و حال‌و‌هوای بهتر شهروندان انجام شده است؛ اما چندان دوام نداشته‌اند. مثلا اقدامی که درباره خیابان سی‌تیر انجام شد و فضایی برای حضور و همراهی شهروندان و زمینه شغلی برای گروهی از جوانان ایجاد شد، اتفاق خوبی بود؛ اما مدیریت خوبی نشد و شرایط کرونایی هم در معلق‌ماندن آن تأثیر داشت. همین اتفاق می‌توانست در محور میدان امام حسین تا چهارراه شهدا هم درخور توجه باشد؛ اما خوب اجرائی نشد و می‌توانست مسیر پیاده‌روی خوبی باشد.
به‌طور‌کلی مسیرهای پیاده‌راه که در این سال‌ها در تهران ایجاد شده، به ایجاد حال‌و‌هوای بهتر شهروندان کمک زیادی کرده است؛ اما صرفا با ایجاد پیاده‌راه نمی‌توان این حس را منتقل کرد و باید شرایط محیطی، زیبایی‌شناختی و حتی ترافیکی و امنیتی هم به کمک بیایند. برای مثال، محدوده بازار و خیابان‌های باب‌همایون و 15 خرداد پیاده‌راه شده‌اند و شرایط خوبی دارند، ولی این منطقه آن‌قدر شلوغ و گاه ناامن است که شهروندان با حس آرامش و امنیت نمی‌توانند در آن قدم بزنند و بیم عبور موتور‌سوار را دارند.
‌شما گفتید انفعال و عدم تعلق شهروندان اهمیت زیادی دارد، این حس تعلق را چطور می‌توان تقویت کرد؟
شهروندان باید نسبت به محیط اطراف و محله خود حساس باشند و صبر نکنند تا مدیران برای آنها ببرند و بدوزند و آنها فقط شاهد تغییرات باشند. اگر احساس تعلق وجود نداشته باشد، مسئله نگهداری از شهر و محله اهمیت پیدا می‌کند؛ چون اگر شهروندان بی‌تفاوت باشند، بهترین لوازم و امکانات هم پایدار نخواهد بود. به نظر می‌رسد اطلاع‌رسانی و آشنایی بیشتر، به ایجاد حس تعلق کمک می‌کند و در این سال‌ها رسانه‌های و فضای مجازی در واکنش‌های اجتماعی شهروندان تأثیر داشته‌اند. حالا دیگر مردم مطالبه‌کننده شده‌اند و انتظارات هم بالا رفته است و در بسیاری از موارد هم مردم خودشان حساس شده‌اند. باید توجه داشت که مطالبه‌گری باید همراه با رعایت مسائل حقوقی و قانونی باشد.

شرق: حالا دیگر سال‌هاست که حال‌و‌هوای ما در محیط‌های شهری با ازدحام، ترافیک، خانه‌های کوچک و محلات تو‌در‌تو و آشفته عجین شده و حتی به این شرایط عادت کرده‌ایم. اگر زمانی کوتاه بیرون از تهران و این حال‌و‌هوایش باشیم، دلمان تنگ می‌شود و احساس می‌کنیم محیط‌های شهری، آرام و خلوت دیگر حوصله‌مان را سر می‌برد. این رویکرد دوگانه نیاز واقعی با آنچه جایگزین شده، همان موضوعی است که بسیاری از کارشناسان و متخصصان شهری از ابعاد مختلفی آن را سال‌هاست بررسی می‌کنند و همه روی یک مسئله اتفاق نظر دارند و آن نیاز شهرهای بزرگ به ایجاد آرامش و محیط‌هایی برای گذر و عبور آرام زندگی است. ممکن است در میانه جریان سریع روزمرگی، متوجه آسیب‌های مختلفی که به جسم، روح و روان خود و خانواده‌مان وارد می‌شود نباشیم و در بلندمدت با موضوعاتی همچون دلزدگی، ناامیدی، یأس، افسردگی و... روبه‌رو شویم. از این منظر، آنچه در شهرهای بزرگ رخ داده از چند وجه شایان توجه است. از یک سو مسئولان و متخصصان شهری در برهه‌هایی از زمان، مسئله انسان و جریان زندگی و اولویت به افراد پیاده به جای سواره را از اولویت خارج کردند و از سوی دیگر، به‌طور هم‌زمان مسائل اقتصادی و معیشتی، تغییرات و تحولات اجتماعی و فرهنگی نوع تعاملات خانوادگی و اجتماعی بین افراد و خانواده‌ها را تغییر داد. به این ترتیب، برای ما ساکنان شهرها، چه در فضای داخل خانه و چه در فضاهای عمومی شهر، سهم محدودی از آرامش، سکون و حتی هوای تازه و منظره‌ای زیبا از شهر باقی ماند.
بازگرداندن سهم شهروندان از آرامش و حال خوب شهرشان همان موضوعی است که بسیاری از متخصصان شهری این‌روزها دغدغه آن را دارند و در جریان پروژه‌های بزرگ و کوچک‌مقیاس، این موضوع حداقل به‌عنوان یک دغدغه مطرح می‌شود؛ اما اینکه در واقعیت چقدر اجرا می‌شود، موضوع دیگری است. درباره اهمیت این خلأ برای تهران و تهرانی‌ها و زمینه‌هایی که می‌توان بخشی از آرامش را به تهران برگرداند، با شهریار یقینی گفت‌وگو کرده‌ایم. او کارشناس ارشد معماری از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران است و یکی از مهم‌ترین موضوعات درباره بازگرداندن آرامش به شهر را ایجاد حس تعلق شهروندان می‌داند. او می‌گوید شهروندان نباید منتظر بنشینند و نگاه کنند فلان مسئول چه طرحی را اجرا می‌کند و جریان محله آنها را به هم می‌ریزد. با او درباره چند محور مهم در این زمینه گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه می‌آید.
‌صورت‌مسئله اثرگذاری منفی فضای تهران بر روح و روان شهروندان برای همه روشن است؛ اما اینکه تا چه‌ اندازه ابعاد آن شناسایی شده و از چه طریقی می‌توان این اثرگذاری منفی را کاهش داد مسئله مهمی است؟
مسئله‌ای که درباره آن صحبت می‌کنیم، پدیده‌ای است که متغیرهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی زیادی بر آن تأثیر دارد و هرکدام از این فضاها و شرایط برای مردم احساس و واکنش‌های متفاوتی را در پی دارد که می‌تواند در خوشایند یا ناخوشایندی یا تشدید حس یأس و ناامیدی شهروندان تأثیر داشته باشد. در عین حال، این موضوع را باید در هر دو فضای خصوصی و عمومی شهر ارزیابی کرد؛ اما در اولویت موضوعات باید به مسئله رنگ در شهر اشاره کرد. یکی از مسائل اثرگذار و ملموس در حس‌و‌حال شهروندان، رنگ در فضای شهری است. رنگ‌های شاد و زنده به سرزندگی کمک می‌کند و رنگ‌های سرد و خاکستری به حس افسردگی منجر می‌شود و حتی در تست‌های روان‌شناسی هم از استفاده از رنگ‌های سرد، خاکستری و قهوه‌ای در بررسی نشانه‌های احساسات و روحیات افراد کمک می‌گیرند. حالا تصور کنید این رنگ‌ها در محیط شهری از مصالح و نمای ساختمان‌ها و انواع المان و مبلمان و لوازم خدماتی شهر وجود داشته باشد. بسیاری از این امکانات و تأسیسات شهری در فاصله‌ای نزدیک و تکراری و هر‌روزه از زندگی شهروندان قرار دارند و بدون آنکه بدانند روی حس‌و‌حال آن روزشان تأثیر می‌گذارد. بخشی از این موارد اثرگذار در اختیار و تحت تأثیر سیاست‌های مؤسسات عمومی و شهرداری‌ها هستند که در محلات و خیابان‌ها دخالت دارند و بخشی دیگر، نماهای متعلق به املاک و ساختمان‌های شخصی و در واقع اثرگذاری خود شهروندان است.
در باب مسئله رنگ باید به اثرگذاری و اهمیت جای خالی رنگ سبز در محیط شهری اشاره کرد. یکی از راهکارهای مهم اضافه‌کردن رنگ سبز به محیط محلات و خیابان‌های شلوغ از طریق گلدان و فضای سبز و گل‌کاری و... است. مشغول‌کردن افراد با باغچه، حیاط، گلدان و باکس‌های پشت‌پنجره‌ای گل‌ها، حال‌و‌‌هوای افراد را بهتر و آرامش نسبی را ایجاد می‌کند. حالا اگر در سطح شهر هم این فضای سبز را بیشتر داشته باشیم، ناخودآگاه و در بلندمدت اثرگذار است. درباره اضافه‌کردن گل، درخت و گلدان دیدگاه‌های محدودکننده زیادی وجود دارد؛ اما نباید تصور شود که با یک بار تخریب و ازبین‌رفتن گل‌کاری و گلدان‌ها و فضای سبز مناسب برای شهروندان، دیگر نباید آن را ادامه داد، بلکه استمرار در این اقدامات به شهروندان این پیام را می‌دهد که وجود این فضا برای شهر و شهروندان لازم است و تجربه نشان داده پس از دوره‌ای شاهد همراهی شهروندان خواهیم بود.
‌اما فضای سبز همان بخشی است که در سال‌های گذشته تهران داشته و حالا تا حد زیادی از بین رفته! این رویکرد تخریبی منفعت اقتصادی هم دارد؛ چطور باید مقابل آن قرار گرفت؟
در سطح شهر تهران و خیابان‌های آن با انبوهی از المان‌ها، مبلمان شهری، اتوبوس‌ها، ساختمان‌ها و... روبه‌رو هستیم که بسیاری از آنها فاقد هیچ نشانه، رنگ و حسی هستند و معمولا سال‌ها گوشه‌ای افتاده یا شکسته و رنگ‌و‌رو‌رفته هستند. عناصر زیادی هستند که زیبایی ندارد و رها‌شده گوشه‌ای باقی مانده و جزئی از شهر بوده و در منظر دید شهروندان هستند و همه اینها بر روح شهر و واکنش و نگاهی که شهروندان دارند، تأثیر می‌گذارد. همه این موارد قابل تعویض و جابه‌جایی هستند؛ اما درختان جزء سرمایه‌های بلندمدت برای روح شهر هستند که بدون نیاز به تعمیرات و هزینه‌های سنگین، سال‌ها با شهروندان همراه‌اند.‌ تنها عنصری که می‌تواند برای جبران این شرایط به شهر، خیابان و شهروندان کمک کند، درختان هستند که آن‌هم تقریبا از بسیاری از خیابان‌های تهران حذف شده است. تعداد درختان در تهران در قیاس با بسیاری از شهرهای ایران و شهرهای بزرگ دنیا قابل مقایسه نیست. تهران شهری است که به‌شدت در حال ساخت‌و‌ساز است و در هر حال شهری که تبدیل به یک کارگاه ساختمانی شده، عوارض و آثاری برای شهر و شهروندان دارد که اولین و کمترین اثر آن، این است که آرامش را از محیط اطراف خود و ساکنان آن می‌گیرد و چیزی هم در عوض آن نمی‌دهد.
‌بخشی از این شرایط مربوط به عملکرد و بی‌تفاوتی شهروندان است و به‌عنوان نمونه بارها شاهد قطع درختان برای ساخت آپارتمان و برج‌ها یا ساختمان‌هایی با نمایی آزاردهنده بوده‌ایم، آیا می‌توان این اثرگذاری را هم کنترل یا مدیریت کرد؟
در سفری که به یکی از شهرهای اتریش داشتم، در معرفی یکی از محلات، متوجه شدیم شهروندان محله‌هایی در آن شهر بدون استثنا پشت پنجره‌ها جعبه‌های گلدان را متناسب با سلیقه خودشان گذاشته بودند و به این ترتیب هر محله به نحوی حال‌و‌هوای خود را تغییر داده بود. مسئله مهم این بود که این اقدام مشترک بین شهروندان و روی قیمت خانه‌ها و محبوبیت آن محله در کل شهر تأثیر زیادی داشت. همه این اقدامات را هم گروه‌های محلی و خود شهروندان اجرائی کرده بودند که می‌تواند الگویی برای مشارکت شهروندان باشد.
‌اما این کارها برای بخش‌هایی از شهر مفید است که از نظر شرایط اقتصادی تأمین هستند و در بخش‌های آسیب‌دیده و محروم این خلأ بیشتر دیده می‌شود و شاید لازم است شهرداری‌ها اقداماتی از این دست را انجام دهند؟
توجه داشته باشید که مسئله روح و روان شهر و آرامش شهروندان با اشکالات کالبدی و زیرساختی شهر در ارتباط است؛ اما در شرایطی که شهر با مشکلات کالبدی روبه‌رو است، نمی‌توان از رنگ یا گل و گیاه انتظار معجزه داشت. در شرایطی که درختان در محیط شهری قطع می‌شوند و مسئله اقتصادی و منفعت گروهی از شهروندان در میان است و باقی هم بی‌تفاوت هستند، نمی‌توان انتظار زیادی داشت. مسئله این است که شهرهای ما اول ساخته می‌شوند و بعد به مسئله انسان و نیازهای آن در شهر توجه می‌شود؛ یعنی برای منطقه‌ای که قرار است مسکونی باش،د نیازهای یک محیط مسکونی را در نظر نگرفته‌اند یا اماکن اداری در محیط‌های مسکونی اضافه شده‌اند و معماری خانه‌ها یکباره تغییر کرده‌ است. مثلا در کنار خانه‌ای یک یا دوطبقه با حیاط و بهارخواب یکباره ساختمانی هشت‌طبقه بالا رفته و به جزئیات زندگی در این محیط جدید توجه نشده است و هیچ تطبیقی با محیط اطراف خود ندارند و ساکنان باید در محیطی کارگاهی و بدون درخت و فضای سبز زندگی کنند.
‌در همین شرایطی که تهران دارد، برای ایجاد آرامش بیشتر شهروندان لازم است روی چه موضوعاتی بیشتر کار کرد؟
در کنار توجه به فضای سبز، واردکردن ابعاد مختلف هنر به فضای شهر و خیابان‌ها کارساز است. مثلا در ایام نوروز شاهد هستید که تخم‌مرغ‌های رنگی را در کنار معابر و چهارراه‌ها می‌گذارند و می‌تواند روی حال‌و‌هوای شهر حتی برای مدت کوتاهی تأثیر بگذارد. لازم است دست هنرمندان را باز بگذارند تا با سلیقه و ذوق هنری خودشان بخشی از فضاهای شهری را با این هنر پر کنند. دیوارهای زیادی در شهر هستند که خالی است و می‌تواند در اختیار هنرمندان قرار گیرد. مجسمه‌سازها هم می‌توانند احجامی را بسازند و متناسب با حال‌و‌هوای محله، خیابان و شهر به محیط شهری و منظر عمومی اضافه کنند. در بسیاری از محیط‌های تجاری و اداری یا عمومی شهر، این احجام هنری می‌توانند تأثیر زیادی روی محیط پیرامونی بگذارند.
به نظر می‌رسد لازم است در بخش‌هایی از شهر، به‌خصوص بخش‌های تجاری که تراکم و بار ترافیکی و جمعیتی را به آن محدوده از شهر اضافه کرده‌اند، سرمایه‌گذاران و مجریان آن پروژه‌ها به جبران این بار اضافی برای شهر، در همان محدوده یک اثر هنری یا گالری هنری یا فضایی برای سکون و آرامش شهروندان هم ایجاد کنند. در این شرایط، هم سهم شهر از این بار اضافه تا حدی جبران می‌شود، هم شهروندان احساس آرامش بیشتری دارند و هم فضایی برای هنرمندان فراهم می‌شود و احساس تعلق به شهر هم بیشتر می‌شود. اگر این شیوه اجرائی شود، شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران به مرور برای داشتن فضای جذاب‌تر و مورد اقبال‌تر از سوی شهروندان با هم رقابت می‌کنند.
‌یعنی هر برج‌ساز یا سرمایه‌گذار مجتمع‌های تجاری و... نسبت به تلطیف فضای شهری اطراف پروژه خود مسئول باشد؟
تقریبا این‌طور است. البته نیاز به سازوکاری اجرائی دارد و باید با هوشمندی اجرا شود و متقاضیان احساس مسئولیت داشته باشند و قرار نباشد به اشکال مختلف فقط از زیر بار مسئولیت اجتماعی خود فرار کنند. مثلا با توجه به شرایط محیطی و محدودیت فضا در شهر تهران، شهرداری از چند سال قبل اعلام کرد اگر کسی نمی‌تواند پارکینگ تأمین کند، هزینه تأمین پارکینگ را بپردازد تا این مبلغ برای همان محله و شهر هزینه شود. از نظر تئوری حرف خوبی است؛ اما این محقق نشد و فقط با محدودیت پارکینگ مواجه شدیم. این روند هم نباید به نحوی باشد که آن ساختمان و برج عوارض محیطی و هنر را بپردازد و بعد شهرداری آن را صرف امور دیگری کند و باید مستقیما و هم‌زمان برای همان محله و کنار همان پروژه باشد. این موضوع می‌تواند سازوکار اجرائی مناسبی داشته باشد. حتی این قاعده می‌تواند برای افراد بساز‌و‌بفروش یا شرکت‌هایی که در زمینه ساخت‌و‌ساز پروژه‌های شهری فعال هستند نیز الزام شود. ضمن اینکه توجه داشته باشید که این کار می‌تواند بر جاذبه بیشتر و قیمت بالاتر آن املاک و محله تأثیر بگذارد و فروش بهتری هم داشته باشد.
‌آنچه در این سال‌ها در تهران اجرائی شده، مدعی رویکردی از این دست است. به نظر شما موفق بوده‌اند؟
کمابیش در بخش‌هایی از شهر اقداماتی در جهت آرامش و سکون و حال‌و‌هوای بهتر شهروندان انجام شده است؛ اما چندان دوام نداشته‌اند. مثلا اقدامی که درباره خیابان سی‌تیر انجام شد و فضایی برای حضور و همراهی شهروندان و زمینه شغلی برای گروهی از جوانان ایجاد شد، اتفاق خوبی بود؛ اما مدیریت خوبی نشد و شرایط کرونایی هم در معلق‌ماندن آن تأثیر داشت. همین اتفاق می‌توانست در محور میدان امام حسین تا چهارراه شهدا هم درخور توجه باشد؛ اما خوب اجرائی نشد و می‌توانست مسیر پیاده‌روی خوبی باشد.
به‌طور‌کلی مسیرهای پیاده‌راه که در این سال‌ها در تهران ایجاد شده، به ایجاد حال‌و‌هوای بهتر شهروندان کمک زیادی کرده است؛ اما صرفا با ایجاد پیاده‌راه نمی‌توان این حس را منتقل کرد و باید شرایط محیطی، زیبایی‌شناختی و حتی ترافیکی و امنیتی هم به کمک بیایند. برای مثال، محدوده بازار و خیابان‌های باب‌همایون و 15 خرداد پیاده‌راه شده‌اند و شرایط خوبی دارند، ولی این منطقه آن‌قدر شلوغ و گاه ناامن است که شهروندان با حس آرامش و امنیت نمی‌توانند در آن قدم بزنند و بیم عبور موتور‌سوار را دارند.
‌شما گفتید انفعال و عدم تعلق شهروندان اهمیت زیادی دارد، این حس تعلق را چطور می‌توان تقویت کرد؟
شهروندان باید نسبت به محیط اطراف و محله خود حساس باشند و صبر نکنند تا مدیران برای آنها ببرند و بدوزند و آنها فقط شاهد تغییرات باشند. اگر احساس تعلق وجود نداشته باشد، مسئله نگهداری از شهر و محله اهمیت پیدا می‌کند؛ چون اگر شهروندان بی‌تفاوت باشند، بهترین لوازم و امکانات هم پایدار نخواهد بود. به نظر می‌رسد اطلاع‌رسانی و آشنایی بیشتر، به ایجاد حس تعلق کمک می‌کند و در این سال‌ها رسانه‌های و فضای مجازی در واکنش‌های اجتماعی شهروندان تأثیر داشته‌اند. حالا دیگر مردم مطالبه‌کننده شده‌اند و انتظارات هم بالا رفته است و در بسیاری از موارد هم مردم خودشان حساس شده‌اند. باید توجه داشت که مطالبه‌گری باید همراه با رعایت مسائل حقوقی و قانونی باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.