گفتوگویی با محمدحسین چمران مدیر معماری و شهرسازی شرکت نوسازی عباسآباد
حس تعلق به فضاهای عمومی از احساس امنيت ميآيد
کمیت یا کیفیت؟ برای به سرانجام رساندن یک نتیجه مطلوب، این دو مؤلفه در هیچ موضوع و مبحثی از هم جدا نیستند. در مسئله فضاهای شهری و توسعه و ساخت آنها نیز همین مسئله به غایت واجد اهمیت است. تجربه تهران در این سالها، هم ترکیبی از کمبود کمیت و هم کمبود کیفیت در ساخت چنین فضاهایی است. در گفتوگویی با محمدحسین چمران، مدیر معماری و شهرسازی شرکت نوسازی عباسآباد، به بررسی فضاهای عمومی شهری با زاویهای متفاوت و مطابق آنچه در ابتدای این نوشتار آمد، پرداختیم.
این کارشناس معماری شهری ضمن تعریفی از عرصههای عمومی در شروع صحبت خود، بحث را اینطور آغاز کرد: «عرصههای عمومی در تعاریف شهرسازی به فضاهایی گفته میشود که در دسترس شهروندان است (حملونقل و هزینه) و متناسب با اینکه در کجای شهر زندگی میکنند، میتوانند در زمانی کوتاه و بدون مزاحمت به یکی از این فضاها برسند. در این تعاریف، فضاهایی همچون برج میلاد میتواند یکی از این فضاهای فرهنگی باشد؛ اما دو خصوصیت اصلی، یعنی دسترسی آسان حملونقلی و سطح هزینهها را برای عامه مردم ندارد. این مثال میتواند نمونه خوبی برای نشانهگذاریهای فضاهای عمومی باشد تا بر اساس آن ببینیم در شهر تهران تا چه اندازه چنین فضاهایی وجود دارد. حتی میتوان این فضاها را برای گروههای خاص همچون زنان، سالمندان یا معلولان به شکلی مجزا پیشبینی کرد که برای شهرهای بزرگ لازم است. به صورت مشخص، در این فضاها عموما دیوار یا فنس که جداکننده باشد، وجود ندارد و شهروندان میتوانند از هر قسمتی به قسمت دیگر بروند و در تعاملات اجتماعی بدون محدودیت قرار داشته باشند. البته فرهنگ عمومی هر جامعه تفاوتهایی دارد و در فرهنگ عمومی ایرانیها هم موضوعاتی مورد تأکید است؛ اما فضایی برای دور هم جمعشدن و گفتوگو و زمانی تأمل، ایستادن، نشست و پیادهروی ابتداییترین شکل برای فضاهای عمومی در شهر است».
چمران با اشاره به انواع مختلفی از فضاهای عمومی همچون پارکهای بزرگ، فضاهای سبز محلی، پیادهراهها یا مراکز تفریحی در مرکز شهر گفت: «شکل و کیفیت ارائه این فضاها اهمیت دارد؛ اما مسئله مهم درباره فضاهای شهری، احساس تعلق شهروندان به این فضاهای عمومی و احساس راحتی و امنیت آنهاست. برخی از این عرصههای عمومی ماهیتی ملی و فراملی دارند و شهروندان به آنها بیش از یک فضای عمومی شهری نگاه میکنند. در این فضاهای عمومی است که لازم است فرهنگسازی و ایجاد زمینه برای حضور بیشتر مردم فراهم شود. در سالهای گذشته تلاشهایی که برای ایجاد فضاهای عمومی و مراکزی که شهروندان بتوانند در آنها حضور جمعی و دورهمی داشته باشند، زیاد بوده است».
چمران به توسعه فرهنگسراها، سراهای محلات، فضاهای سبز و ورزشی و تفریحی یا مرمت، نوسازی و تغییر کاربردی خانهها و اماکن تاریخی بهعنوان نمودهایی از ایجاد عرصههای عمومی اشاره کرد و گفت: «برخی از این فضاها، موفق و پرطرفدار و برخی دیگر چندان موفق نبودهاند؛ اما مسئله مهم، تغییر نگاه و توجه شهروندان است که به نظر میرسد به خوبی جلب شده. به صورت کلی، در این سالها احترام به پیاده و الزامات مورد توجه شهروندان کمتر مورد توجه و اولویت بوده است؛ ایجاد پیادهراهها و محدودههایی شهری برای توقف و استراحت شهروندان در محلات یا خیابانهای شلوغی همچون بازار تهران، نتیجه همین توجه به شهروندان و افراد پیاده در شهر بوده است. بهطور خاص، این آرامسازی تردد یا محدودیت برای تردد خودروها اتفاقی است که در محدودههای تاریخی شهرها و ازجمله در تهران اجرائی شده است».
«عدم تحمیل این شرایط به مردم و برعکس تقویت حس آرامش و امنیت برای شهروندان از اصلیترین اثرات و ثمرات اجرای اینگونه طرحهاست و مسئله مهم این است که بدانیم این کار چندان هم پیچیده نیست و اگر از همان شروع طراحی پروژهها، اولویت و موضوع اصلی حفظ آرامش و سکون برای شهروندان پیاده باشد، حتما اثرگذاری خود را در طرح خواهد داشت. نمونه این موضوع را هم میتوان در پل طبیعت دید؛ برای اجرای این پل از ابتدا احترام به نیاز شهروندان و ایجاد فضایی برای لحظاتی آرامش و لذت از نمای شهر در اولویت بود. کمتر کسی گمان میکرد این سازه فلزی عظیم که معمولا برای خودروها تولید میشود، دو پارک روزانه (طالقانی) و شبانه (آب و آتش) را به هم متصل کند و مردم آن را به این اندازه ملموس، نزدیک و در دسترس داشته باشند». محمدحسین چمران این توضیح را در شرح اهمیت اجرای این طرحها با تمرکز بر شیوه اجرای آنها برای شهروندان مطرح کرد و در ادامه به تلاشی که در مجموعه اراضی عباسآباد و بهخصوص پارک آب و آتش در همین راستا صورت گرفته است، اشاره کرد و گفت: «تلاش کردیم در این فضا، دیوار و مانعی وجود نداشته باشد و شهروندان بتوانند آزادانه در بخشهای مختلف تردد داشته باشند. حتی مبلمانی که برای این فضاها طراحی شده، متفاوت و برای جلب نظر شهروندان است. به نظر میرسد همین روحیه و نگاه اگر در اجرای همه پروژههای داخل شهری هم رعایت شود، شهروندان این حس آرامش و امنیت را دریافت خواهند کرد».
چمران میگوید: «اگر بنا را بر رضایت و احساس آرامش شهروندان بگذاریم، حضور آنها در فضاهای ایجادشده هم زیاد است و حضور مردم حتما منفعت اقتصادی را نیز به همراه دارد. در مناطقی از تهران ازجمله منطقه 12، در عرصههای تاریخی اقدامات درخور توجهی انجام شده است و در بخشهای دیگری مثل منطقه 6 که در مرکز شهر قرار دارد، خانههایی قدیمی بهعنوان خانهموزه، خانهگالری یا کافههایی جدید شکل گرفتهاند. پهنه عباسآباد با پهنههای فضای سبز لویزان، پردیسان و چیتگر در بخش غربی شهر تهران قرار گرفتهاند و بسیاری از اقداماتی که در فضاهای عمومی عباسآباد اجرائی شده و شهروندان از آنها رضایت داشتهاند، میتواند در این فضاها برای مردم تکرار شود».
او در توضیح بیشتر نیز اینگونه موضوع را شرح داد: «با حضور مستمر شهروندان، بسیاری از اشکالات و مسائل اجتماعی و امنیتی که ممکن است برخی محیطهای شهری داشته باشند، برطرف میشود. برای نمونه، پارک طالقانی به واسطه شرایطی که در این سالها داشت، تا مدتی برای حضور شبانه شهروندان آمادگی نداشت، ولی پس از اتصال پل طبیعت و تردد روزانه و شبانه شهروندان همراه با خانوادهها، شرایط امنیتی هم بهتر شد. هرچند برای هرکدام از این فضاها میتوان با ضوابطی حد و حدود را مشخص کرد و شهروندان هم معمولا همراهی دارند؛ مثلا در محدوده آب و آتش، امکان اینکه خانوادهها آتش یا منقل داشته باشند و جوجهکباب دورهمی بخورند وجود ندارد، ولی آن طرف در پارک طالقانی با ایجاد آلاچیق و محلهایی برای کبابکردن، این شرایط را فراهم کردهایم و تاکنون هم رعایت شده است».
این کارشناس ارشد معماری معتقد است «در بسیاری از برنامهریزیهای شهری موضوعات اقتصادی در اولویت قرار دارد و اگر مطالعات اولیه منطبق با آنچه نیاز شهروندان و راحتی آنهاست شکل بگیرد، حتما فضایی برای بخشهای تجاری، رستورانها، کافهها و سایر فضاهای تفریحی هم وجود خواهد داشت؛ اما اگر مردم تمایلی نداشته باشند و استقبال نشود، حتما نتایج اقتصادی هم نخواهد داشت. در عین حال، امکاناتی را که قبلا در نقاط دیگر شهر مورد استفاده نبوده و جدید است، در معرض دید قرار دادیم که برای شهروندان جذابیت داشت؛ مثلا نصب سازههای چادری را که ایجاد سایه میکند و فاصله و محدودیتی ندارد، برای اولینبار در بوستان آب و آتش شاهد بودیم و مورد استقبال هم قرار گرفت. نباید فراموش کرد که شهر موجود زنده است و همراه با تغییر در نگاه شهروندان و افزایش انتظارات آنها، امکانات شهری هم باید تغییر کند و لازم است برای گروههای خاصی هم نگاه ویژه داشت».
به اعتقاد چمران، ایجاد بوستان بانوان یکی از این موارد بود و میتوان برای گروههایی دیگر هم فضاهایی را ایجاد کرد تا احساس کنند در شهرشان به نیازهای آنها نیز توجه شده است. اینکه جوانان برای رسیدن به نیازها و سرگرمیهای مدنظرشان جایی در مقابل دید عموم باشند، بهترین اتفاق است و به همین دلیل بود که با وجود نبود سابقه، در پارک آب و آتش فضای اسکیتسواری را برای نوجوانان و جوانان در نظر گرفتیم. چنین اقداماتی میتوانست به شکلی فراگیر در بوستان نهجالبلاغه یا بوستان ولایت که فضای زیادی هم دارد نیز اجرائی شود؛ اما به نظر میرسد از پتانسیل این فضاها به خوبی استفاده نشده است.
در تعدادی از پروژهها، نگاه مسئولان و مدیران شهری با رفتار و نیازهای شهروندان فرق دارد و به همین دلیل پروژهها به موفقیت مدنظر نمیرسند. این کارشناس شهرسازی و معماری با این توضیح در ادامه بحث خود میافزاید: «باید دید کدام بخش شهر را به چشم یک مرکز اجتماعی میبینند؟ شهروندان برای برنامههای ملی و نوروزی یا مناسبتهای بزرگ دیگر به کدام مناطق میروند؟ در کدام محیطها با خانواده هستند و احساس امنیت میکنند؟ کدام خیابانها مسیرهای همیشگی پیادهروی چهار فصل هستند؟ طبق برنامهریزی قدیمی برای اراضی عباسآباد از گذشته قرار بود این منطقه قلب گردشگری تهران باشد و به همین دلیل جانمایی آن در تقاطع محور شمالی و جنوبی و محور شرقی و غربی بوده و به مسیرهای مترو نیز دسترسیهای خوبی دارد».
چمران همچنین به محدودیتهای فضاهای اختصاصی در شمال تهران اشاره کرد و به یکی از مشکلات بروز پیداکرده در مناطق شمالی شهر اشاره کرد و آن را اینطور توضیح داد: «اگرچه برجهای زیادی در شمال تهران شکل گرفته، ولی به دلیل ارزش بالای زمین، فضاهای عمومی کمتری امکان شکلگیری دارند و به همین دلیل در این سالها بیشتر فضاهای عمومی در مرکز و جنوب تهران ایجاد شده و حتی در برنامههای تهرانگردی و گشت شهری نیز بیشتر در فضاهای جنوبی و مرکزی شهر تمایل به تردد وجود دارد. بسیاری از مسیرهای دوچرخه و پیادهرویهای شهری هم در همین محدودهها شکل گرفتهاند که اگرچه در شکل مطلوب نیستند، میتوانند به سمت نقطه مطلوب حرکت کنند».
از سویی دیگر برخی اقدامات مهم که در این سالها در تهران اجرائی شدهاند اما به دلایل مختلف نتوانستهاند به اندازه کافی در دسترس شهروندان قرار گیرند نیز موضوع دیگری است که محمدحسین چمران به آن اشاره کرد و دراینباره اینطور گفت: «فضاهایی مثل بوستان ولایت، تئاتر خاوران یا شهر آفتاب فضاهایی بودهاند که پتانسیل بالایی دارند؛ تنها بخش اندکی از بوستان ولایت آمادهسازی و در این سالها فعال و در دسترس مردم قرار دارد، تئاتر خاوران دور از دسترس گروههای هنری است و شاید برای این افراد راحتتر است که در فضایی کوچکتر حوالی میدان انقلاب باشند. درباره شهر آفتاب هم به دلیل برخی ناهماهنگیها و سیاستگذاریها میان دولت و شهرداری نتیجه مطلوب گرفته نشد».
این کارشناس معماری شهری ضمن تعریفی از عرصههای عمومی در شروع صحبت خود، بحث را اینطور آغاز کرد: «عرصههای عمومی در تعاریف شهرسازی به فضاهایی گفته میشود که در دسترس شهروندان است (حملونقل و هزینه) و متناسب با اینکه در کجای شهر زندگی میکنند، میتوانند در زمانی کوتاه و بدون مزاحمت به یکی از این فضاها برسند. در این تعاریف، فضاهایی همچون برج میلاد میتواند یکی از این فضاهای فرهنگی باشد؛ اما دو خصوصیت اصلی، یعنی دسترسی آسان حملونقلی و سطح هزینهها را برای عامه مردم ندارد. این مثال میتواند نمونه خوبی برای نشانهگذاریهای فضاهای عمومی باشد تا بر اساس آن ببینیم در شهر تهران تا چه اندازه چنین فضاهایی وجود دارد. حتی میتوان این فضاها را برای گروههای خاص همچون زنان، سالمندان یا معلولان به شکلی مجزا پیشبینی کرد که برای شهرهای بزرگ لازم است. به صورت مشخص، در این فضاها عموما دیوار یا فنس که جداکننده باشد، وجود ندارد و شهروندان میتوانند از هر قسمتی به قسمت دیگر بروند و در تعاملات اجتماعی بدون محدودیت قرار داشته باشند. البته فرهنگ عمومی هر جامعه تفاوتهایی دارد و در فرهنگ عمومی ایرانیها هم موضوعاتی مورد تأکید است؛ اما فضایی برای دور هم جمعشدن و گفتوگو و زمانی تأمل، ایستادن، نشست و پیادهروی ابتداییترین شکل برای فضاهای عمومی در شهر است».
چمران با اشاره به انواع مختلفی از فضاهای عمومی همچون پارکهای بزرگ، فضاهای سبز محلی، پیادهراهها یا مراکز تفریحی در مرکز شهر گفت: «شکل و کیفیت ارائه این فضاها اهمیت دارد؛ اما مسئله مهم درباره فضاهای شهری، احساس تعلق شهروندان به این فضاهای عمومی و احساس راحتی و امنیت آنهاست. برخی از این عرصههای عمومی ماهیتی ملی و فراملی دارند و شهروندان به آنها بیش از یک فضای عمومی شهری نگاه میکنند. در این فضاهای عمومی است که لازم است فرهنگسازی و ایجاد زمینه برای حضور بیشتر مردم فراهم شود. در سالهای گذشته تلاشهایی که برای ایجاد فضاهای عمومی و مراکزی که شهروندان بتوانند در آنها حضور جمعی و دورهمی داشته باشند، زیاد بوده است».
چمران به توسعه فرهنگسراها، سراهای محلات، فضاهای سبز و ورزشی و تفریحی یا مرمت، نوسازی و تغییر کاربردی خانهها و اماکن تاریخی بهعنوان نمودهایی از ایجاد عرصههای عمومی اشاره کرد و گفت: «برخی از این فضاها، موفق و پرطرفدار و برخی دیگر چندان موفق نبودهاند؛ اما مسئله مهم، تغییر نگاه و توجه شهروندان است که به نظر میرسد به خوبی جلب شده. به صورت کلی، در این سالها احترام به پیاده و الزامات مورد توجه شهروندان کمتر مورد توجه و اولویت بوده است؛ ایجاد پیادهراهها و محدودههایی شهری برای توقف و استراحت شهروندان در محلات یا خیابانهای شلوغی همچون بازار تهران، نتیجه همین توجه به شهروندان و افراد پیاده در شهر بوده است. بهطور خاص، این آرامسازی تردد یا محدودیت برای تردد خودروها اتفاقی است که در محدودههای تاریخی شهرها و ازجمله در تهران اجرائی شده است».
«عدم تحمیل این شرایط به مردم و برعکس تقویت حس آرامش و امنیت برای شهروندان از اصلیترین اثرات و ثمرات اجرای اینگونه طرحهاست و مسئله مهم این است که بدانیم این کار چندان هم پیچیده نیست و اگر از همان شروع طراحی پروژهها، اولویت و موضوع اصلی حفظ آرامش و سکون برای شهروندان پیاده باشد، حتما اثرگذاری خود را در طرح خواهد داشت. نمونه این موضوع را هم میتوان در پل طبیعت دید؛ برای اجرای این پل از ابتدا احترام به نیاز شهروندان و ایجاد فضایی برای لحظاتی آرامش و لذت از نمای شهر در اولویت بود. کمتر کسی گمان میکرد این سازه فلزی عظیم که معمولا برای خودروها تولید میشود، دو پارک روزانه (طالقانی) و شبانه (آب و آتش) را به هم متصل کند و مردم آن را به این اندازه ملموس، نزدیک و در دسترس داشته باشند». محمدحسین چمران این توضیح را در شرح اهمیت اجرای این طرحها با تمرکز بر شیوه اجرای آنها برای شهروندان مطرح کرد و در ادامه به تلاشی که در مجموعه اراضی عباسآباد و بهخصوص پارک آب و آتش در همین راستا صورت گرفته است، اشاره کرد و گفت: «تلاش کردیم در این فضا، دیوار و مانعی وجود نداشته باشد و شهروندان بتوانند آزادانه در بخشهای مختلف تردد داشته باشند. حتی مبلمانی که برای این فضاها طراحی شده، متفاوت و برای جلب نظر شهروندان است. به نظر میرسد همین روحیه و نگاه اگر در اجرای همه پروژههای داخل شهری هم رعایت شود، شهروندان این حس آرامش و امنیت را دریافت خواهند کرد».
چمران میگوید: «اگر بنا را بر رضایت و احساس آرامش شهروندان بگذاریم، حضور آنها در فضاهای ایجادشده هم زیاد است و حضور مردم حتما منفعت اقتصادی را نیز به همراه دارد. در مناطقی از تهران ازجمله منطقه 12، در عرصههای تاریخی اقدامات درخور توجهی انجام شده است و در بخشهای دیگری مثل منطقه 6 که در مرکز شهر قرار دارد، خانههایی قدیمی بهعنوان خانهموزه، خانهگالری یا کافههایی جدید شکل گرفتهاند. پهنه عباسآباد با پهنههای فضای سبز لویزان، پردیسان و چیتگر در بخش غربی شهر تهران قرار گرفتهاند و بسیاری از اقداماتی که در فضاهای عمومی عباسآباد اجرائی شده و شهروندان از آنها رضایت داشتهاند، میتواند در این فضاها برای مردم تکرار شود».
او در توضیح بیشتر نیز اینگونه موضوع را شرح داد: «با حضور مستمر شهروندان، بسیاری از اشکالات و مسائل اجتماعی و امنیتی که ممکن است برخی محیطهای شهری داشته باشند، برطرف میشود. برای نمونه، پارک طالقانی به واسطه شرایطی که در این سالها داشت، تا مدتی برای حضور شبانه شهروندان آمادگی نداشت، ولی پس از اتصال پل طبیعت و تردد روزانه و شبانه شهروندان همراه با خانوادهها، شرایط امنیتی هم بهتر شد. هرچند برای هرکدام از این فضاها میتوان با ضوابطی حد و حدود را مشخص کرد و شهروندان هم معمولا همراهی دارند؛ مثلا در محدوده آب و آتش، امکان اینکه خانوادهها آتش یا منقل داشته باشند و جوجهکباب دورهمی بخورند وجود ندارد، ولی آن طرف در پارک طالقانی با ایجاد آلاچیق و محلهایی برای کبابکردن، این شرایط را فراهم کردهایم و تاکنون هم رعایت شده است».
این کارشناس ارشد معماری معتقد است «در بسیاری از برنامهریزیهای شهری موضوعات اقتصادی در اولویت قرار دارد و اگر مطالعات اولیه منطبق با آنچه نیاز شهروندان و راحتی آنهاست شکل بگیرد، حتما فضایی برای بخشهای تجاری، رستورانها، کافهها و سایر فضاهای تفریحی هم وجود خواهد داشت؛ اما اگر مردم تمایلی نداشته باشند و استقبال نشود، حتما نتایج اقتصادی هم نخواهد داشت. در عین حال، امکاناتی را که قبلا در نقاط دیگر شهر مورد استفاده نبوده و جدید است، در معرض دید قرار دادیم که برای شهروندان جذابیت داشت؛ مثلا نصب سازههای چادری را که ایجاد سایه میکند و فاصله و محدودیتی ندارد، برای اولینبار در بوستان آب و آتش شاهد بودیم و مورد استقبال هم قرار گرفت. نباید فراموش کرد که شهر موجود زنده است و همراه با تغییر در نگاه شهروندان و افزایش انتظارات آنها، امکانات شهری هم باید تغییر کند و لازم است برای گروههای خاصی هم نگاه ویژه داشت».
به اعتقاد چمران، ایجاد بوستان بانوان یکی از این موارد بود و میتوان برای گروههایی دیگر هم فضاهایی را ایجاد کرد تا احساس کنند در شهرشان به نیازهای آنها نیز توجه شده است. اینکه جوانان برای رسیدن به نیازها و سرگرمیهای مدنظرشان جایی در مقابل دید عموم باشند، بهترین اتفاق است و به همین دلیل بود که با وجود نبود سابقه، در پارک آب و آتش فضای اسکیتسواری را برای نوجوانان و جوانان در نظر گرفتیم. چنین اقداماتی میتوانست به شکلی فراگیر در بوستان نهجالبلاغه یا بوستان ولایت که فضای زیادی هم دارد نیز اجرائی شود؛ اما به نظر میرسد از پتانسیل این فضاها به خوبی استفاده نشده است.
در تعدادی از پروژهها، نگاه مسئولان و مدیران شهری با رفتار و نیازهای شهروندان فرق دارد و به همین دلیل پروژهها به موفقیت مدنظر نمیرسند. این کارشناس شهرسازی و معماری با این توضیح در ادامه بحث خود میافزاید: «باید دید کدام بخش شهر را به چشم یک مرکز اجتماعی میبینند؟ شهروندان برای برنامههای ملی و نوروزی یا مناسبتهای بزرگ دیگر به کدام مناطق میروند؟ در کدام محیطها با خانواده هستند و احساس امنیت میکنند؟ کدام خیابانها مسیرهای همیشگی پیادهروی چهار فصل هستند؟ طبق برنامهریزی قدیمی برای اراضی عباسآباد از گذشته قرار بود این منطقه قلب گردشگری تهران باشد و به همین دلیل جانمایی آن در تقاطع محور شمالی و جنوبی و محور شرقی و غربی بوده و به مسیرهای مترو نیز دسترسیهای خوبی دارد».
چمران همچنین به محدودیتهای فضاهای اختصاصی در شمال تهران اشاره کرد و به یکی از مشکلات بروز پیداکرده در مناطق شمالی شهر اشاره کرد و آن را اینطور توضیح داد: «اگرچه برجهای زیادی در شمال تهران شکل گرفته، ولی به دلیل ارزش بالای زمین، فضاهای عمومی کمتری امکان شکلگیری دارند و به همین دلیل در این سالها بیشتر فضاهای عمومی در مرکز و جنوب تهران ایجاد شده و حتی در برنامههای تهرانگردی و گشت شهری نیز بیشتر در فضاهای جنوبی و مرکزی شهر تمایل به تردد وجود دارد. بسیاری از مسیرهای دوچرخه و پیادهرویهای شهری هم در همین محدودهها شکل گرفتهاند که اگرچه در شکل مطلوب نیستند، میتوانند به سمت نقطه مطلوب حرکت کنند».
از سویی دیگر برخی اقدامات مهم که در این سالها در تهران اجرائی شدهاند اما به دلایل مختلف نتوانستهاند به اندازه کافی در دسترس شهروندان قرار گیرند نیز موضوع دیگری است که محمدحسین چمران به آن اشاره کرد و دراینباره اینطور گفت: «فضاهایی مثل بوستان ولایت، تئاتر خاوران یا شهر آفتاب فضاهایی بودهاند که پتانسیل بالایی دارند؛ تنها بخش اندکی از بوستان ولایت آمادهسازی و در این سالها فعال و در دسترس مردم قرار دارد، تئاتر خاوران دور از دسترس گروههای هنری است و شاید برای این افراد راحتتر است که در فضایی کوچکتر حوالی میدان انقلاب باشند. درباره شهر آفتاب هم به دلیل برخی ناهماهنگیها و سیاستگذاریها میان دولت و شهرداری نتیجه مطلوب گرفته نشد».
کمیت یا کیفیت؟ برای به سرانجام رساندن یک نتیجه مطلوب، این دو مؤلفه در هیچ موضوع و مبحثی از هم جدا نیستند. در مسئله فضاهای شهری و توسعه و ساخت آنها نیز همین مسئله به غایت واجد اهمیت است. تجربه تهران در این سالها، هم ترکیبی از کمبود کمیت و هم کمبود کیفیت در ساخت چنین فضاهایی است. در گفتوگویی با محمدحسین چمران، مدیر معماری و شهرسازی شرکت نوسازی عباسآباد، به بررسی فضاهای عمومی شهری با زاویهای متفاوت و مطابق آنچه در ابتدای این نوشتار آمد، پرداختیم.
این کارشناس معماری شهری ضمن تعریفی از عرصههای عمومی در شروع صحبت خود، بحث را اینطور آغاز کرد: «عرصههای عمومی در تعاریف شهرسازی به فضاهایی گفته میشود که در دسترس شهروندان است (حملونقل و هزینه) و متناسب با اینکه در کجای شهر زندگی میکنند، میتوانند در زمانی کوتاه و بدون مزاحمت به یکی از این فضاها برسند. در این تعاریف، فضاهایی همچون برج میلاد میتواند یکی از این فضاهای فرهنگی باشد؛ اما دو خصوصیت اصلی، یعنی دسترسی آسان حملونقلی و سطح هزینهها را برای عامه مردم ندارد. این مثال میتواند نمونه خوبی برای نشانهگذاریهای فضاهای عمومی باشد تا بر اساس آن ببینیم در شهر تهران تا چه اندازه چنین فضاهایی وجود دارد. حتی میتوان این فضاها را برای گروههای خاص همچون زنان، سالمندان یا معلولان به شکلی مجزا پیشبینی کرد که برای شهرهای بزرگ لازم است. به صورت مشخص، در این فضاها عموما دیوار یا فنس که جداکننده باشد، وجود ندارد و شهروندان میتوانند از هر قسمتی به قسمت دیگر بروند و در تعاملات اجتماعی بدون محدودیت قرار داشته باشند. البته فرهنگ عمومی هر جامعه تفاوتهایی دارد و در فرهنگ عمومی ایرانیها هم موضوعاتی مورد تأکید است؛ اما فضایی برای دور هم جمعشدن و گفتوگو و زمانی تأمل، ایستادن، نشست و پیادهروی ابتداییترین شکل برای فضاهای عمومی در شهر است».
چمران با اشاره به انواع مختلفی از فضاهای عمومی همچون پارکهای بزرگ، فضاهای سبز محلی، پیادهراهها یا مراکز تفریحی در مرکز شهر گفت: «شکل و کیفیت ارائه این فضاها اهمیت دارد؛ اما مسئله مهم درباره فضاهای شهری، احساس تعلق شهروندان به این فضاهای عمومی و احساس راحتی و امنیت آنهاست. برخی از این عرصههای عمومی ماهیتی ملی و فراملی دارند و شهروندان به آنها بیش از یک فضای عمومی شهری نگاه میکنند. در این فضاهای عمومی است که لازم است فرهنگسازی و ایجاد زمینه برای حضور بیشتر مردم فراهم شود. در سالهای گذشته تلاشهایی که برای ایجاد فضاهای عمومی و مراکزی که شهروندان بتوانند در آنها حضور جمعی و دورهمی داشته باشند، زیاد بوده است».
چمران به توسعه فرهنگسراها، سراهای محلات، فضاهای سبز و ورزشی و تفریحی یا مرمت، نوسازی و تغییر کاربردی خانهها و اماکن تاریخی بهعنوان نمودهایی از ایجاد عرصههای عمومی اشاره کرد و گفت: «برخی از این فضاها، موفق و پرطرفدار و برخی دیگر چندان موفق نبودهاند؛ اما مسئله مهم، تغییر نگاه و توجه شهروندان است که به نظر میرسد به خوبی جلب شده. به صورت کلی، در این سالها احترام به پیاده و الزامات مورد توجه شهروندان کمتر مورد توجه و اولویت بوده است؛ ایجاد پیادهراهها و محدودههایی شهری برای توقف و استراحت شهروندان در محلات یا خیابانهای شلوغی همچون بازار تهران، نتیجه همین توجه به شهروندان و افراد پیاده در شهر بوده است. بهطور خاص، این آرامسازی تردد یا محدودیت برای تردد خودروها اتفاقی است که در محدودههای تاریخی شهرها و ازجمله در تهران اجرائی شده است».
«عدم تحمیل این شرایط به مردم و برعکس تقویت حس آرامش و امنیت برای شهروندان از اصلیترین اثرات و ثمرات اجرای اینگونه طرحهاست و مسئله مهم این است که بدانیم این کار چندان هم پیچیده نیست و اگر از همان شروع طراحی پروژهها، اولویت و موضوع اصلی حفظ آرامش و سکون برای شهروندان پیاده باشد، حتما اثرگذاری خود را در طرح خواهد داشت. نمونه این موضوع را هم میتوان در پل طبیعت دید؛ برای اجرای این پل از ابتدا احترام به نیاز شهروندان و ایجاد فضایی برای لحظاتی آرامش و لذت از نمای شهر در اولویت بود. کمتر کسی گمان میکرد این سازه فلزی عظیم که معمولا برای خودروها تولید میشود، دو پارک روزانه (طالقانی) و شبانه (آب و آتش) را به هم متصل کند و مردم آن را به این اندازه ملموس، نزدیک و در دسترس داشته باشند». محمدحسین چمران این توضیح را در شرح اهمیت اجرای این طرحها با تمرکز بر شیوه اجرای آنها برای شهروندان مطرح کرد و در ادامه به تلاشی که در مجموعه اراضی عباسآباد و بهخصوص پارک آب و آتش در همین راستا صورت گرفته است، اشاره کرد و گفت: «تلاش کردیم در این فضا، دیوار و مانعی وجود نداشته باشد و شهروندان بتوانند آزادانه در بخشهای مختلف تردد داشته باشند. حتی مبلمانی که برای این فضاها طراحی شده، متفاوت و برای جلب نظر شهروندان است. به نظر میرسد همین روحیه و نگاه اگر در اجرای همه پروژههای داخل شهری هم رعایت شود، شهروندان این حس آرامش و امنیت را دریافت خواهند کرد».
چمران میگوید: «اگر بنا را بر رضایت و احساس آرامش شهروندان بگذاریم، حضور آنها در فضاهای ایجادشده هم زیاد است و حضور مردم حتما منفعت اقتصادی را نیز به همراه دارد. در مناطقی از تهران ازجمله منطقه 12، در عرصههای تاریخی اقدامات درخور توجهی انجام شده است و در بخشهای دیگری مثل منطقه 6 که در مرکز شهر قرار دارد، خانههایی قدیمی بهعنوان خانهموزه، خانهگالری یا کافههایی جدید شکل گرفتهاند. پهنه عباسآباد با پهنههای فضای سبز لویزان، پردیسان و چیتگر در بخش غربی شهر تهران قرار گرفتهاند و بسیاری از اقداماتی که در فضاهای عمومی عباسآباد اجرائی شده و شهروندان از آنها رضایت داشتهاند، میتواند در این فضاها برای مردم تکرار شود».
او در توضیح بیشتر نیز اینگونه موضوع را شرح داد: «با حضور مستمر شهروندان، بسیاری از اشکالات و مسائل اجتماعی و امنیتی که ممکن است برخی محیطهای شهری داشته باشند، برطرف میشود. برای نمونه، پارک طالقانی به واسطه شرایطی که در این سالها داشت، تا مدتی برای حضور شبانه شهروندان آمادگی نداشت، ولی پس از اتصال پل طبیعت و تردد روزانه و شبانه شهروندان همراه با خانوادهها، شرایط امنیتی هم بهتر شد. هرچند برای هرکدام از این فضاها میتوان با ضوابطی حد و حدود را مشخص کرد و شهروندان هم معمولا همراهی دارند؛ مثلا در محدوده آب و آتش، امکان اینکه خانوادهها آتش یا منقل داشته باشند و جوجهکباب دورهمی بخورند وجود ندارد، ولی آن طرف در پارک طالقانی با ایجاد آلاچیق و محلهایی برای کبابکردن، این شرایط را فراهم کردهایم و تاکنون هم رعایت شده است».
این کارشناس ارشد معماری معتقد است «در بسیاری از برنامهریزیهای شهری موضوعات اقتصادی در اولویت قرار دارد و اگر مطالعات اولیه منطبق با آنچه نیاز شهروندان و راحتی آنهاست شکل بگیرد، حتما فضایی برای بخشهای تجاری، رستورانها، کافهها و سایر فضاهای تفریحی هم وجود خواهد داشت؛ اما اگر مردم تمایلی نداشته باشند و استقبال نشود، حتما نتایج اقتصادی هم نخواهد داشت. در عین حال، امکاناتی را که قبلا در نقاط دیگر شهر مورد استفاده نبوده و جدید است، در معرض دید قرار دادیم که برای شهروندان جذابیت داشت؛ مثلا نصب سازههای چادری را که ایجاد سایه میکند و فاصله و محدودیتی ندارد، برای اولینبار در بوستان آب و آتش شاهد بودیم و مورد استقبال هم قرار گرفت. نباید فراموش کرد که شهر موجود زنده است و همراه با تغییر در نگاه شهروندان و افزایش انتظارات آنها، امکانات شهری هم باید تغییر کند و لازم است برای گروههای خاصی هم نگاه ویژه داشت».
به اعتقاد چمران، ایجاد بوستان بانوان یکی از این موارد بود و میتوان برای گروههایی دیگر هم فضاهایی را ایجاد کرد تا احساس کنند در شهرشان به نیازهای آنها نیز توجه شده است. اینکه جوانان برای رسیدن به نیازها و سرگرمیهای مدنظرشان جایی در مقابل دید عموم باشند، بهترین اتفاق است و به همین دلیل بود که با وجود نبود سابقه، در پارک آب و آتش فضای اسکیتسواری را برای نوجوانان و جوانان در نظر گرفتیم. چنین اقداماتی میتوانست به شکلی فراگیر در بوستان نهجالبلاغه یا بوستان ولایت که فضای زیادی هم دارد نیز اجرائی شود؛ اما به نظر میرسد از پتانسیل این فضاها به خوبی استفاده نشده است.
در تعدادی از پروژهها، نگاه مسئولان و مدیران شهری با رفتار و نیازهای شهروندان فرق دارد و به همین دلیل پروژهها به موفقیت مدنظر نمیرسند. این کارشناس شهرسازی و معماری با این توضیح در ادامه بحث خود میافزاید: «باید دید کدام بخش شهر را به چشم یک مرکز اجتماعی میبینند؟ شهروندان برای برنامههای ملی و نوروزی یا مناسبتهای بزرگ دیگر به کدام مناطق میروند؟ در کدام محیطها با خانواده هستند و احساس امنیت میکنند؟ کدام خیابانها مسیرهای همیشگی پیادهروی چهار فصل هستند؟ طبق برنامهریزی قدیمی برای اراضی عباسآباد از گذشته قرار بود این منطقه قلب گردشگری تهران باشد و به همین دلیل جانمایی آن در تقاطع محور شمالی و جنوبی و محور شرقی و غربی بوده و به مسیرهای مترو نیز دسترسیهای خوبی دارد».
چمران همچنین به محدودیتهای فضاهای اختصاصی در شمال تهران اشاره کرد و به یکی از مشکلات بروز پیداکرده در مناطق شمالی شهر اشاره کرد و آن را اینطور توضیح داد: «اگرچه برجهای زیادی در شمال تهران شکل گرفته، ولی به دلیل ارزش بالای زمین، فضاهای عمومی کمتری امکان شکلگیری دارند و به همین دلیل در این سالها بیشتر فضاهای عمومی در مرکز و جنوب تهران ایجاد شده و حتی در برنامههای تهرانگردی و گشت شهری نیز بیشتر در فضاهای جنوبی و مرکزی شهر تمایل به تردد وجود دارد. بسیاری از مسیرهای دوچرخه و پیادهرویهای شهری هم در همین محدودهها شکل گرفتهاند که اگرچه در شکل مطلوب نیستند، میتوانند به سمت نقطه مطلوب حرکت کنند».
از سویی دیگر برخی اقدامات مهم که در این سالها در تهران اجرائی شدهاند اما به دلایل مختلف نتوانستهاند به اندازه کافی در دسترس شهروندان قرار گیرند نیز موضوع دیگری است که محمدحسین چمران به آن اشاره کرد و دراینباره اینطور گفت: «فضاهایی مثل بوستان ولایت، تئاتر خاوران یا شهر آفتاب فضاهایی بودهاند که پتانسیل بالایی دارند؛ تنها بخش اندکی از بوستان ولایت آمادهسازی و در این سالها فعال و در دسترس مردم قرار دارد، تئاتر خاوران دور از دسترس گروههای هنری است و شاید برای این افراد راحتتر است که در فضایی کوچکتر حوالی میدان انقلاب باشند. درباره شهر آفتاب هم به دلیل برخی ناهماهنگیها و سیاستگذاریها میان دولت و شهرداری نتیجه مطلوب گرفته نشد».
این کارشناس معماری شهری ضمن تعریفی از عرصههای عمومی در شروع صحبت خود، بحث را اینطور آغاز کرد: «عرصههای عمومی در تعاریف شهرسازی به فضاهایی گفته میشود که در دسترس شهروندان است (حملونقل و هزینه) و متناسب با اینکه در کجای شهر زندگی میکنند، میتوانند در زمانی کوتاه و بدون مزاحمت به یکی از این فضاها برسند. در این تعاریف، فضاهایی همچون برج میلاد میتواند یکی از این فضاهای فرهنگی باشد؛ اما دو خصوصیت اصلی، یعنی دسترسی آسان حملونقلی و سطح هزینهها را برای عامه مردم ندارد. این مثال میتواند نمونه خوبی برای نشانهگذاریهای فضاهای عمومی باشد تا بر اساس آن ببینیم در شهر تهران تا چه اندازه چنین فضاهایی وجود دارد. حتی میتوان این فضاها را برای گروههای خاص همچون زنان، سالمندان یا معلولان به شکلی مجزا پیشبینی کرد که برای شهرهای بزرگ لازم است. به صورت مشخص، در این فضاها عموما دیوار یا فنس که جداکننده باشد، وجود ندارد و شهروندان میتوانند از هر قسمتی به قسمت دیگر بروند و در تعاملات اجتماعی بدون محدودیت قرار داشته باشند. البته فرهنگ عمومی هر جامعه تفاوتهایی دارد و در فرهنگ عمومی ایرانیها هم موضوعاتی مورد تأکید است؛ اما فضایی برای دور هم جمعشدن و گفتوگو و زمانی تأمل، ایستادن، نشست و پیادهروی ابتداییترین شکل برای فضاهای عمومی در شهر است».
چمران با اشاره به انواع مختلفی از فضاهای عمومی همچون پارکهای بزرگ، فضاهای سبز محلی، پیادهراهها یا مراکز تفریحی در مرکز شهر گفت: «شکل و کیفیت ارائه این فضاها اهمیت دارد؛ اما مسئله مهم درباره فضاهای شهری، احساس تعلق شهروندان به این فضاهای عمومی و احساس راحتی و امنیت آنهاست. برخی از این عرصههای عمومی ماهیتی ملی و فراملی دارند و شهروندان به آنها بیش از یک فضای عمومی شهری نگاه میکنند. در این فضاهای عمومی است که لازم است فرهنگسازی و ایجاد زمینه برای حضور بیشتر مردم فراهم شود. در سالهای گذشته تلاشهایی که برای ایجاد فضاهای عمومی و مراکزی که شهروندان بتوانند در آنها حضور جمعی و دورهمی داشته باشند، زیاد بوده است».
چمران به توسعه فرهنگسراها، سراهای محلات، فضاهای سبز و ورزشی و تفریحی یا مرمت، نوسازی و تغییر کاربردی خانهها و اماکن تاریخی بهعنوان نمودهایی از ایجاد عرصههای عمومی اشاره کرد و گفت: «برخی از این فضاها، موفق و پرطرفدار و برخی دیگر چندان موفق نبودهاند؛ اما مسئله مهم، تغییر نگاه و توجه شهروندان است که به نظر میرسد به خوبی جلب شده. به صورت کلی، در این سالها احترام به پیاده و الزامات مورد توجه شهروندان کمتر مورد توجه و اولویت بوده است؛ ایجاد پیادهراهها و محدودههایی شهری برای توقف و استراحت شهروندان در محلات یا خیابانهای شلوغی همچون بازار تهران، نتیجه همین توجه به شهروندان و افراد پیاده در شهر بوده است. بهطور خاص، این آرامسازی تردد یا محدودیت برای تردد خودروها اتفاقی است که در محدودههای تاریخی شهرها و ازجمله در تهران اجرائی شده است».
«عدم تحمیل این شرایط به مردم و برعکس تقویت حس آرامش و امنیت برای شهروندان از اصلیترین اثرات و ثمرات اجرای اینگونه طرحهاست و مسئله مهم این است که بدانیم این کار چندان هم پیچیده نیست و اگر از همان شروع طراحی پروژهها، اولویت و موضوع اصلی حفظ آرامش و سکون برای شهروندان پیاده باشد، حتما اثرگذاری خود را در طرح خواهد داشت. نمونه این موضوع را هم میتوان در پل طبیعت دید؛ برای اجرای این پل از ابتدا احترام به نیاز شهروندان و ایجاد فضایی برای لحظاتی آرامش و لذت از نمای شهر در اولویت بود. کمتر کسی گمان میکرد این سازه فلزی عظیم که معمولا برای خودروها تولید میشود، دو پارک روزانه (طالقانی) و شبانه (آب و آتش) را به هم متصل کند و مردم آن را به این اندازه ملموس، نزدیک و در دسترس داشته باشند». محمدحسین چمران این توضیح را در شرح اهمیت اجرای این طرحها با تمرکز بر شیوه اجرای آنها برای شهروندان مطرح کرد و در ادامه به تلاشی که در مجموعه اراضی عباسآباد و بهخصوص پارک آب و آتش در همین راستا صورت گرفته است، اشاره کرد و گفت: «تلاش کردیم در این فضا، دیوار و مانعی وجود نداشته باشد و شهروندان بتوانند آزادانه در بخشهای مختلف تردد داشته باشند. حتی مبلمانی که برای این فضاها طراحی شده، متفاوت و برای جلب نظر شهروندان است. به نظر میرسد همین روحیه و نگاه اگر در اجرای همه پروژههای داخل شهری هم رعایت شود، شهروندان این حس آرامش و امنیت را دریافت خواهند کرد».
چمران میگوید: «اگر بنا را بر رضایت و احساس آرامش شهروندان بگذاریم، حضور آنها در فضاهای ایجادشده هم زیاد است و حضور مردم حتما منفعت اقتصادی را نیز به همراه دارد. در مناطقی از تهران ازجمله منطقه 12، در عرصههای تاریخی اقدامات درخور توجهی انجام شده است و در بخشهای دیگری مثل منطقه 6 که در مرکز شهر قرار دارد، خانههایی قدیمی بهعنوان خانهموزه، خانهگالری یا کافههایی جدید شکل گرفتهاند. پهنه عباسآباد با پهنههای فضای سبز لویزان، پردیسان و چیتگر در بخش غربی شهر تهران قرار گرفتهاند و بسیاری از اقداماتی که در فضاهای عمومی عباسآباد اجرائی شده و شهروندان از آنها رضایت داشتهاند، میتواند در این فضاها برای مردم تکرار شود».
او در توضیح بیشتر نیز اینگونه موضوع را شرح داد: «با حضور مستمر شهروندان، بسیاری از اشکالات و مسائل اجتماعی و امنیتی که ممکن است برخی محیطهای شهری داشته باشند، برطرف میشود. برای نمونه، پارک طالقانی به واسطه شرایطی که در این سالها داشت، تا مدتی برای حضور شبانه شهروندان آمادگی نداشت، ولی پس از اتصال پل طبیعت و تردد روزانه و شبانه شهروندان همراه با خانوادهها، شرایط امنیتی هم بهتر شد. هرچند برای هرکدام از این فضاها میتوان با ضوابطی حد و حدود را مشخص کرد و شهروندان هم معمولا همراهی دارند؛ مثلا در محدوده آب و آتش، امکان اینکه خانوادهها آتش یا منقل داشته باشند و جوجهکباب دورهمی بخورند وجود ندارد، ولی آن طرف در پارک طالقانی با ایجاد آلاچیق و محلهایی برای کبابکردن، این شرایط را فراهم کردهایم و تاکنون هم رعایت شده است».
این کارشناس ارشد معماری معتقد است «در بسیاری از برنامهریزیهای شهری موضوعات اقتصادی در اولویت قرار دارد و اگر مطالعات اولیه منطبق با آنچه نیاز شهروندان و راحتی آنهاست شکل بگیرد، حتما فضایی برای بخشهای تجاری، رستورانها، کافهها و سایر فضاهای تفریحی هم وجود خواهد داشت؛ اما اگر مردم تمایلی نداشته باشند و استقبال نشود، حتما نتایج اقتصادی هم نخواهد داشت. در عین حال، امکاناتی را که قبلا در نقاط دیگر شهر مورد استفاده نبوده و جدید است، در معرض دید قرار دادیم که برای شهروندان جذابیت داشت؛ مثلا نصب سازههای چادری را که ایجاد سایه میکند و فاصله و محدودیتی ندارد، برای اولینبار در بوستان آب و آتش شاهد بودیم و مورد استقبال هم قرار گرفت. نباید فراموش کرد که شهر موجود زنده است و همراه با تغییر در نگاه شهروندان و افزایش انتظارات آنها، امکانات شهری هم باید تغییر کند و لازم است برای گروههای خاصی هم نگاه ویژه داشت».
به اعتقاد چمران، ایجاد بوستان بانوان یکی از این موارد بود و میتوان برای گروههایی دیگر هم فضاهایی را ایجاد کرد تا احساس کنند در شهرشان به نیازهای آنها نیز توجه شده است. اینکه جوانان برای رسیدن به نیازها و سرگرمیهای مدنظرشان جایی در مقابل دید عموم باشند، بهترین اتفاق است و به همین دلیل بود که با وجود نبود سابقه، در پارک آب و آتش فضای اسکیتسواری را برای نوجوانان و جوانان در نظر گرفتیم. چنین اقداماتی میتوانست به شکلی فراگیر در بوستان نهجالبلاغه یا بوستان ولایت که فضای زیادی هم دارد نیز اجرائی شود؛ اما به نظر میرسد از پتانسیل این فضاها به خوبی استفاده نشده است.
در تعدادی از پروژهها، نگاه مسئولان و مدیران شهری با رفتار و نیازهای شهروندان فرق دارد و به همین دلیل پروژهها به موفقیت مدنظر نمیرسند. این کارشناس شهرسازی و معماری با این توضیح در ادامه بحث خود میافزاید: «باید دید کدام بخش شهر را به چشم یک مرکز اجتماعی میبینند؟ شهروندان برای برنامههای ملی و نوروزی یا مناسبتهای بزرگ دیگر به کدام مناطق میروند؟ در کدام محیطها با خانواده هستند و احساس امنیت میکنند؟ کدام خیابانها مسیرهای همیشگی پیادهروی چهار فصل هستند؟ طبق برنامهریزی قدیمی برای اراضی عباسآباد از گذشته قرار بود این منطقه قلب گردشگری تهران باشد و به همین دلیل جانمایی آن در تقاطع محور شمالی و جنوبی و محور شرقی و غربی بوده و به مسیرهای مترو نیز دسترسیهای خوبی دارد».
چمران همچنین به محدودیتهای فضاهای اختصاصی در شمال تهران اشاره کرد و به یکی از مشکلات بروز پیداکرده در مناطق شمالی شهر اشاره کرد و آن را اینطور توضیح داد: «اگرچه برجهای زیادی در شمال تهران شکل گرفته، ولی به دلیل ارزش بالای زمین، فضاهای عمومی کمتری امکان شکلگیری دارند و به همین دلیل در این سالها بیشتر فضاهای عمومی در مرکز و جنوب تهران ایجاد شده و حتی در برنامههای تهرانگردی و گشت شهری نیز بیشتر در فضاهای جنوبی و مرکزی شهر تمایل به تردد وجود دارد. بسیاری از مسیرهای دوچرخه و پیادهرویهای شهری هم در همین محدودهها شکل گرفتهاند که اگرچه در شکل مطلوب نیستند، میتوانند به سمت نقطه مطلوب حرکت کنند».
از سویی دیگر برخی اقدامات مهم که در این سالها در تهران اجرائی شدهاند اما به دلایل مختلف نتوانستهاند به اندازه کافی در دسترس شهروندان قرار گیرند نیز موضوع دیگری است که محمدحسین چمران به آن اشاره کرد و دراینباره اینطور گفت: «فضاهایی مثل بوستان ولایت، تئاتر خاوران یا شهر آفتاب فضاهایی بودهاند که پتانسیل بالایی دارند؛ تنها بخش اندکی از بوستان ولایت آمادهسازی و در این سالها فعال و در دسترس مردم قرار دارد، تئاتر خاوران دور از دسترس گروههای هنری است و شاید برای این افراد راحتتر است که در فضایی کوچکتر حوالی میدان انقلاب باشند. درباره شهر آفتاب هم به دلیل برخی ناهماهنگیها و سیاستگذاریها میان دولت و شهرداری نتیجه مطلوب گرفته نشد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.