|

گفت‌وگو با کاوه احمدیان، پژوهشگر دوره دکترای نورپردازی

نورپردازی با روشنایی تفاوت دارد

آنچه به‌عنوان نورپردازی در بیش از یک دهه گذشته در شهر تهران اجرائی شده، تلفیقی از تجربه‌های متفاوت و با کمیت و کیفیت‌های مختلف بوده است. اقدامات و پروژه‌هایی همچون نورپردازی پل طبیعت که وقتی به آنها نگاه می‌کنیم، احساس رضایت داریم و بعد از سال‌ها هنوز هم محلی برای تجمع مردمی و جاذبه‌ای شهری هستند و پروژه‌هایی که مصداق هدرروی همیشگی هزینه‌های شهری بوده‌اند. به همین دلیل کارنامه نورپردازی در این سال‌ها با همه این تجربیات عجین شده، اما این تجربیات به سمت جلو هستند و راه برای اتفاقات جدید باز است.
با کاوه احمدیان، پژوهشگر دوره دکترای نورپردازی دانشگاه ku leuven بلژیک به‌عنوان مدیری که سال‌ها در قالب پروژه‌های نورپردازی با شهرداری تهران در ارتباط بوده، برخی از این تجربیات و شرایط کار در حوزه نورپردازی را مرور کردیم. احمدیان در ابتدای صحبت خود تأکید دارد که باید برای ورود به چنین بحثی تعریفی از نورپردازی و تفاوت آن با روشنایی را شفاف‌سازی کرد و در همین رابطه این‌طور توضیح می‌دهد: «کارکرد روشنایی و نور ایجاد ایمنی و امنیت و احساس هر دو بین شهروندان و افراد مختلف است. این‌گونه نیست که روشنایی مستقیم باعث امنیت شود، اما با احساس امنیت یا عدم آن رابطه دارد. در ساختار اداری کشورها و کشور ما، ایجاد نور و روشنایی بر عهده وزارت نیرو و شرکت برق است و مجموعه‌هایی مثل سازمان زیباسازی شهرداری تهران مسئولیت نورپردازی را بر عهده دارند».
احمدیان همچنین می‌گوید: «رشد شهرنشینی زندگی شبانه را پررنگ کرده است. مردم که در طول روز مجبور به حضور در ادارات و مراکز اداری هستند و زمان استراحت آنها در ساعاتی از شب است، می‌توانند یا در فضای شخصی یا عمومی حضور داشته باشند. به همین دلیل است که زندگی در شب گسترش پیدا کرده و یکی از الزامات زندگی در شب، نور و روشنایی و در ادامه نورپردازی در شب است. در واقع هدف و کارکرد نورپردازی این است که قسمت‌هایی از شهر به چشم بیاید و دیده شود و بخشی از محیط شهری برای عموم مردم جلب توجه کند و اینجاست که نورپردازی معنا پیدا می‌کند و در این مرحله باید پرسید کدام بناها و محوطه‌های شهری از دید برنامه‌ریزیان شهری واجد ارزش نورپردازی تشخیص داده می‌شوند».
وی با اشاره به انجام یک کار پژوهشی که چند سال قبل درباره بناها و محوطه‌های دارای ارزش در تهران انجام شده است، گفت: «برخی ارزش تاریخی یا فرهنگی یا دارند، اما برخی دیگر می‌توانند با نورپردازی تبدیل به نشانه‌هایی برای شهر شوند تا به خوانایی بیشتر شهر کمک کنند. در توضیح بیشتر باید گفت که تهران به جهت قرارگیری در دامنه کوه، شهر زیبایی است که در روز امکان جهت‌یابی را هم به شهروندان می‌دهد، اما در شب این دسترسی وجود ندارد و مثلا با برج میلاد شهروندان می‌توانند محدوده‌های شهری را حدس بزنند. به همین دلیل نورپردازی روی برخی از برج‌های بلند شهری، مثل برج صادرات، می‌تواند علاوه بر زیبایی شهری، برای این جهت‌یابی شهری نیز مفید باشد».
احمدیان معتقد است امروز و پس از سال‌ها تجربه‌های مختلف، چالش تعریف و شناسایی فضاها و بناهای باارزش برای نورپردازی تا حد زیادی برطرف شده است و می‌افزاید: «برای نمونه می‌توان به دوره‌ای اشاره کرد که چند پل در شهر تهران نورپردازی شدند و در ادامه سازمان زیباسازی و شهرداری‌های مناطق به دنبال نورپردازی همه پل‌های سیمانی محدوده‌های شهری خودشان بودند و حتی برخی از پل‌های هوایی را هم نورپردازی می‌کردند. ما بارها اعلام می‌کردیم که این پل‌ها تنها نیاز به پاکسازی و ایجاد روشنایی دارند، اما این نهضت ادامه داشت و حتی به برخی شهرهای دیگر هم رسید».
او می‌گوید در دوره‌ای از مدیریت شهری برخی مدیران موضوع نورپردازی در شهر را ابزاری کم‌هزینه و با بازدهی زودهنگام و بالا برای نشان‌دادن تغییرات در شهر می‌دانستند و روی آن هم تأکید می‌کردند. از زمانی به بعد سازمان زیباسازی دستورالعملی را منتشر کرد و برای این پروژه‌ها تقسیم‌بندی‌هایی را قرار داد؛ اما از آنجایی که شهرداری‌ها و سازمان‌های دیگر خودشان منبع مالی را تأمین می‌کردند، این مجموعه‌ها نیازی به تطبیق برنامه‌ها با این دستورالعمل‌ها نداشتند و به عبارتی کنترل حقوقی در این زمینه وجود نداشت و در برهه از زمان شاهد هرج‌ومرجی در نورپردازی شهری بودیم.
احمدیان در عین حال تأکید دارد در این سال‌ها تعارض و تناقض کارکردها و وظایف بین متولیان نور و روشنایی و نورپردازی شهری هم وجود داشته است و در توضیح بیشتر می‌گوید: «بسیاری از پروژه‌ها هر دو مقوله نور و روشنایی و نورپردازی را با هم داشتند و متولیان، یعنی اداره برق و شهرداری، در مورد وظایف خود با هم تعارض داشتند و نمونه‌های این تعارض را در اجرای پل صدر یا پل جوادیه دیدیم. در کل باید در نظر داشت که برای نورپردازی خوب، به مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها و قوانین، افراد متخصص در حوزه مشاوره و تولیدکننده، مدیران شهری که به هر دو این موارد وفادار باشند و سازوکارهای اجرائی و مالی نیاز داریم».
این کارشناس نورپردازی شهری می‌گوید: «تهران در این سال‌ها در حوزه نورپردازی توقف یا پسرفت نداشته و به نظر می‌رسد با مجموعه‌ای از سعی و خطا به آرامی به جلو می‌رود». احمدیان افزود: «در حال حاضر به مدد ابزارهای جدید، تجربه‌های داخلی و خارجی بسیار، تغییر ذائقه شهروندان، سواد بیشتر مشاوران و مدیران شهری و... اتفاقات مهم‌تری در این سال‌ها رخ داده که امیدوارکننده است، ولی به نظر می‌رسد که هنوز هماهنگی‌های سازمانی و اداری بین سازمان زیباسازی و شهرداری‌های مناطق به‌طور کامل برقرار نشده است. باید قبول کرد که در این سال‌ها مواردی از اعمال سلیقه و نظرات مدیران و فشارهای فراسازمانی معمولا بر پروژه‌های نورپردازی تأثیر داشته است، اما این موارد آن‌قدر نیست که بتوان آن را به کل اقدامات تعمیم داد».
او با اشاره به دلایل تشکیل کمیته نور در سازمان زیباسازی شهر تهران، تصریح کرد: قرار بر این بود که طرح‌های پیش‌بینی‌شده برای نورپردازی شهری به این کمیته بیاید و پس از تشکیل، بسیاری از پروژه‌ها این روند را طی می‌کردند، اما موارد زیادی هم بود که مدیران به دلیل تفاوت در سلیقه و سبک و برنامه‌ریزی‌های جداگانه، طرح را به این کمیته نمی‌آوردند. با‌این‌حال مسئله مهم شکل‌گیری این کمیته و توجه‌های صورت‌گرفته بود.
احمدیان به جدید‌بودن علم نورپردازی که حدود 30 سال است، اشاره کرد و گفت: «بسیاری از نورپردازی‌هایی که در شهرهای بزرگ ازجمله تهران انجام می‌شود، تکرار تجربه کشورهای موفق است و این تکرار اتفاق بدی نیست. این تکرار زمانی کیفیت لازم را دارد که تنها کپی‌شده نباشد و با شرایط اجتماعی، محیطی و بومی شهرها هماهنگ شود. باید دید که پروژه‌های نورپردازی اجرائی‌شده تا چه اندازه با سلیقه مردم و نیازهای آنها تطبیق دارد و منظور از مردم هم متوسط اقشار جامعه است؛ چراکه این نورپردازی با پول مردم اجرائی می‌شود و باید دید مردم کدام پروژه‌ها را دوست دارند و تعامل برقرار می‌کنند و بیشترین سلفی‌ها را با کدام پروژه‌های نورپردازی‌شده می‌گیرند».
مهم‌ترین مسئله نوع نگاه به این نیازها و در ادامه طراحی پروژه‌ها بر این اساس است؛ لازم نیست در همه پروژه‌ها با نورپردازی مردم را به جایی بکشانیم، بلکه باید دید مراکز تجمعی و مورد رضایت مردم کجاست و طرح نورپردازی را برای آنجا اجرا کنیم تا این رضایت چند برابر شود. احمدیان با این توضیح ادامه می‌دهد: «به‌عنوان نمونه سال‌هاست فاصله بین فلکه اول و دوم صادقیه یا میدان هفت‌حوض محل پیاده‌روی‌های مردمی هستند و می‌توان برای لذت بیشتر از این فضاها برنامه‌ریزی‌هایی را ترتیب داد. باید بررسی و مطالعه شود که شهروندان ساعات پیاده‌روی و استراحت انفرادی و همراه با خانواده را در کدام نقاط و فضاهای شهری می‌گذرانند و به عبارتی کجا دوست دارند وقت بگذرانند و بر اساس آن برنامه‌ریزی و طرح‌های شهری را طراحی کرد تا رضایت را دوچندان کرد».
احمدیان به رویکرد محله‌محوری که به درستی از چند سال شروع شده است، اشاره کرد و گفت: «وقتی در مقیاس محله‌ای وارد تأمین نیازهای روشنایی و نورپردازی می‌شویم، شهروندان در محله خود احساس راحتی و امنیت می‌کنند. در این شرایط، پروژه‌ها با شرایط آن محله و در بستر زندگی واقعی آدم‌ها و نیاز خانواده‌ها طراحی می‌شود».

آنچه به‌عنوان نورپردازی در بیش از یک دهه گذشته در شهر تهران اجرائی شده، تلفیقی از تجربه‌های متفاوت و با کمیت و کیفیت‌های مختلف بوده است. اقدامات و پروژه‌هایی همچون نورپردازی پل طبیعت که وقتی به آنها نگاه می‌کنیم، احساس رضایت داریم و بعد از سال‌ها هنوز هم محلی برای تجمع مردمی و جاذبه‌ای شهری هستند و پروژه‌هایی که مصداق هدرروی همیشگی هزینه‌های شهری بوده‌اند. به همین دلیل کارنامه نورپردازی در این سال‌ها با همه این تجربیات عجین شده، اما این تجربیات به سمت جلو هستند و راه برای اتفاقات جدید باز است.
با کاوه احمدیان، پژوهشگر دوره دکترای نورپردازی دانشگاه ku leuven بلژیک به‌عنوان مدیری که سال‌ها در قالب پروژه‌های نورپردازی با شهرداری تهران در ارتباط بوده، برخی از این تجربیات و شرایط کار در حوزه نورپردازی را مرور کردیم. احمدیان در ابتدای صحبت خود تأکید دارد که باید برای ورود به چنین بحثی تعریفی از نورپردازی و تفاوت آن با روشنایی را شفاف‌سازی کرد و در همین رابطه این‌طور توضیح می‌دهد: «کارکرد روشنایی و نور ایجاد ایمنی و امنیت و احساس هر دو بین شهروندان و افراد مختلف است. این‌گونه نیست که روشنایی مستقیم باعث امنیت شود، اما با احساس امنیت یا عدم آن رابطه دارد. در ساختار اداری کشورها و کشور ما، ایجاد نور و روشنایی بر عهده وزارت نیرو و شرکت برق است و مجموعه‌هایی مثل سازمان زیباسازی شهرداری تهران مسئولیت نورپردازی را بر عهده دارند».
احمدیان همچنین می‌گوید: «رشد شهرنشینی زندگی شبانه را پررنگ کرده است. مردم که در طول روز مجبور به حضور در ادارات و مراکز اداری هستند و زمان استراحت آنها در ساعاتی از شب است، می‌توانند یا در فضای شخصی یا عمومی حضور داشته باشند. به همین دلیل است که زندگی در شب گسترش پیدا کرده و یکی از الزامات زندگی در شب، نور و روشنایی و در ادامه نورپردازی در شب است. در واقع هدف و کارکرد نورپردازی این است که قسمت‌هایی از شهر به چشم بیاید و دیده شود و بخشی از محیط شهری برای عموم مردم جلب توجه کند و اینجاست که نورپردازی معنا پیدا می‌کند و در این مرحله باید پرسید کدام بناها و محوطه‌های شهری از دید برنامه‌ریزیان شهری واجد ارزش نورپردازی تشخیص داده می‌شوند».
وی با اشاره به انجام یک کار پژوهشی که چند سال قبل درباره بناها و محوطه‌های دارای ارزش در تهران انجام شده است، گفت: «برخی ارزش تاریخی یا فرهنگی یا دارند، اما برخی دیگر می‌توانند با نورپردازی تبدیل به نشانه‌هایی برای شهر شوند تا به خوانایی بیشتر شهر کمک کنند. در توضیح بیشتر باید گفت که تهران به جهت قرارگیری در دامنه کوه، شهر زیبایی است که در روز امکان جهت‌یابی را هم به شهروندان می‌دهد، اما در شب این دسترسی وجود ندارد و مثلا با برج میلاد شهروندان می‌توانند محدوده‌های شهری را حدس بزنند. به همین دلیل نورپردازی روی برخی از برج‌های بلند شهری، مثل برج صادرات، می‌تواند علاوه بر زیبایی شهری، برای این جهت‌یابی شهری نیز مفید باشد».
احمدیان معتقد است امروز و پس از سال‌ها تجربه‌های مختلف، چالش تعریف و شناسایی فضاها و بناهای باارزش برای نورپردازی تا حد زیادی برطرف شده است و می‌افزاید: «برای نمونه می‌توان به دوره‌ای اشاره کرد که چند پل در شهر تهران نورپردازی شدند و در ادامه سازمان زیباسازی و شهرداری‌های مناطق به دنبال نورپردازی همه پل‌های سیمانی محدوده‌های شهری خودشان بودند و حتی برخی از پل‌های هوایی را هم نورپردازی می‌کردند. ما بارها اعلام می‌کردیم که این پل‌ها تنها نیاز به پاکسازی و ایجاد روشنایی دارند، اما این نهضت ادامه داشت و حتی به برخی شهرهای دیگر هم رسید».
او می‌گوید در دوره‌ای از مدیریت شهری برخی مدیران موضوع نورپردازی در شهر را ابزاری کم‌هزینه و با بازدهی زودهنگام و بالا برای نشان‌دادن تغییرات در شهر می‌دانستند و روی آن هم تأکید می‌کردند. از زمانی به بعد سازمان زیباسازی دستورالعملی را منتشر کرد و برای این پروژه‌ها تقسیم‌بندی‌هایی را قرار داد؛ اما از آنجایی که شهرداری‌ها و سازمان‌های دیگر خودشان منبع مالی را تأمین می‌کردند، این مجموعه‌ها نیازی به تطبیق برنامه‌ها با این دستورالعمل‌ها نداشتند و به عبارتی کنترل حقوقی در این زمینه وجود نداشت و در برهه از زمان شاهد هرج‌ومرجی در نورپردازی شهری بودیم.
احمدیان در عین حال تأکید دارد در این سال‌ها تعارض و تناقض کارکردها و وظایف بین متولیان نور و روشنایی و نورپردازی شهری هم وجود داشته است و در توضیح بیشتر می‌گوید: «بسیاری از پروژه‌ها هر دو مقوله نور و روشنایی و نورپردازی را با هم داشتند و متولیان، یعنی اداره برق و شهرداری، در مورد وظایف خود با هم تعارض داشتند و نمونه‌های این تعارض را در اجرای پل صدر یا پل جوادیه دیدیم. در کل باید در نظر داشت که برای نورپردازی خوب، به مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها و قوانین، افراد متخصص در حوزه مشاوره و تولیدکننده، مدیران شهری که به هر دو این موارد وفادار باشند و سازوکارهای اجرائی و مالی نیاز داریم».
این کارشناس نورپردازی شهری می‌گوید: «تهران در این سال‌ها در حوزه نورپردازی توقف یا پسرفت نداشته و به نظر می‌رسد با مجموعه‌ای از سعی و خطا به آرامی به جلو می‌رود». احمدیان افزود: «در حال حاضر به مدد ابزارهای جدید، تجربه‌های داخلی و خارجی بسیار، تغییر ذائقه شهروندان، سواد بیشتر مشاوران و مدیران شهری و... اتفاقات مهم‌تری در این سال‌ها رخ داده که امیدوارکننده است، ولی به نظر می‌رسد که هنوز هماهنگی‌های سازمانی و اداری بین سازمان زیباسازی و شهرداری‌های مناطق به‌طور کامل برقرار نشده است. باید قبول کرد که در این سال‌ها مواردی از اعمال سلیقه و نظرات مدیران و فشارهای فراسازمانی معمولا بر پروژه‌های نورپردازی تأثیر داشته است، اما این موارد آن‌قدر نیست که بتوان آن را به کل اقدامات تعمیم داد».
او با اشاره به دلایل تشکیل کمیته نور در سازمان زیباسازی شهر تهران، تصریح کرد: قرار بر این بود که طرح‌های پیش‌بینی‌شده برای نورپردازی شهری به این کمیته بیاید و پس از تشکیل، بسیاری از پروژه‌ها این روند را طی می‌کردند، اما موارد زیادی هم بود که مدیران به دلیل تفاوت در سلیقه و سبک و برنامه‌ریزی‌های جداگانه، طرح را به این کمیته نمی‌آوردند. با‌این‌حال مسئله مهم شکل‌گیری این کمیته و توجه‌های صورت‌گرفته بود.
احمدیان به جدید‌بودن علم نورپردازی که حدود 30 سال است، اشاره کرد و گفت: «بسیاری از نورپردازی‌هایی که در شهرهای بزرگ ازجمله تهران انجام می‌شود، تکرار تجربه کشورهای موفق است و این تکرار اتفاق بدی نیست. این تکرار زمانی کیفیت لازم را دارد که تنها کپی‌شده نباشد و با شرایط اجتماعی، محیطی و بومی شهرها هماهنگ شود. باید دید که پروژه‌های نورپردازی اجرائی‌شده تا چه اندازه با سلیقه مردم و نیازهای آنها تطبیق دارد و منظور از مردم هم متوسط اقشار جامعه است؛ چراکه این نورپردازی با پول مردم اجرائی می‌شود و باید دید مردم کدام پروژه‌ها را دوست دارند و تعامل برقرار می‌کنند و بیشترین سلفی‌ها را با کدام پروژه‌های نورپردازی‌شده می‌گیرند».
مهم‌ترین مسئله نوع نگاه به این نیازها و در ادامه طراحی پروژه‌ها بر این اساس است؛ لازم نیست در همه پروژه‌ها با نورپردازی مردم را به جایی بکشانیم، بلکه باید دید مراکز تجمعی و مورد رضایت مردم کجاست و طرح نورپردازی را برای آنجا اجرا کنیم تا این رضایت چند برابر شود. احمدیان با این توضیح ادامه می‌دهد: «به‌عنوان نمونه سال‌هاست فاصله بین فلکه اول و دوم صادقیه یا میدان هفت‌حوض محل پیاده‌روی‌های مردمی هستند و می‌توان برای لذت بیشتر از این فضاها برنامه‌ریزی‌هایی را ترتیب داد. باید بررسی و مطالعه شود که شهروندان ساعات پیاده‌روی و استراحت انفرادی و همراه با خانواده را در کدام نقاط و فضاهای شهری می‌گذرانند و به عبارتی کجا دوست دارند وقت بگذرانند و بر اساس آن برنامه‌ریزی و طرح‌های شهری را طراحی کرد تا رضایت را دوچندان کرد».
احمدیان به رویکرد محله‌محوری که به درستی از چند سال شروع شده است، اشاره کرد و گفت: «وقتی در مقیاس محله‌ای وارد تأمین نیازهای روشنایی و نورپردازی می‌شویم، شهروندان در محله خود احساس راحتی و امنیت می‌کنند. در این شرایط، پروژه‌ها با شرایط آن محله و در بستر زندگی واقعی آدم‌ها و نیاز خانواده‌ها طراحی می‌شود».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.