در خیال ناآرام داستان خانههای تاریخی چگونه میتوان آنها را حفظ کرد؟
حافظه تاریخی شهر را ارزان نفروشیم
مهرشاد کاظمی.رئیس ستاد گردشگری شهر تهران
بهار سال ۱۳۸۷ نزدیک غروب به منزل یکی از اقوام در دهونک رفته بودم. از درِ کوچک وارد هشتی و سپس دالان شدم و با عبور از پیچی به حیاط خانه رسیدم. درخت توت که میوههایش بر شاخه و روی زمین تازه مینمود، در یک سوی حیاط صبورانه سبز بود و سایهاش بر سر حوض آبی با ماهیهای قرمز در گوشهای از حیاط چشمنوازی میکرد. آن سوی دیگر، آشپزخانه قدیمی طعم غذاهایی را که هنوز مزهشان زیر دندانم مانده بود، دوباره به یاد میآورد. بهارخواب چند پله بالاتر از حیاط بود که گچبریهایی خاص و اسلیمیهای تودرتوی آن زیبایی عمارت را به فخر میکشید و خانمبزرگ کتاب دعا در دست آنجا نشسته بود.
پس از سلام و احوالپرسی روبهرویش نشستم و او با زبانی پرمهر خاطرات این خانه را برایم ورق میزد و با دستهای چروکیدهاش به دیوار قدیمی خانه دست میکشید و میگفت: «این خانه بیش از ۲۰۰ سال عمر دارد، پدربزرگم در این خانه زندگی میکرد، بعد از او پدرم و عمویم اینجا ساکن شدند و حالا هم من و حاجآقا (پسرعمویش را میگفت که مدتهاست به رحمت خدا رفته است) اینجا هستیم و ساختمان هنوز هم محکم و دیوارهای آن استوار است». به حرفهای بچهها اشاره میکند که میگویند خانمبزرگ اجازه دهید خانه را خراب کنیم و آپارتمان زیبایی جای آن برای شما بسازیم. راست میگوید که سخت است آشپزخانه آن طرف حیاط و دستشویی طرف دیگر باشد و به من میگویند رتقوفتق اینجا و رسیدگی به آن برایم دشوار است. فرزند خانمبزرگ ادامه میدهد: «به مادر بارها گفتیم لااقل اجازه دهد تا درخت را بیندازیم که اینقدر حیاط را کثیف نکند؛ مادر من راضی نیست برای این منزل کاری کنیم جز اینکه میراثدارش باشیم». حرف خانمبزرگ در واقع این بود که اگر بچهها در حیاط بازی کنند و وقت طعام، سفرهای در حیاط پهن شود و فامیل گرد هم بیایند و هریک از دخترها و عروسها غذای خود را
بیاورند و با خنده، شوخی، شور و نشاط دور هم باشیم، خدا را شاکراست و همین برایش بهترین نعمت است.
از آنچه میگفتند دریافتم این خانه قسمتی از قلعه قدیمی دهونک بوده که امروز دیگر اثری از آن نیست. نگاه خانمبزرگ، خیال ناآرام داستان خانههای قدیمی این شهر را در ذهن من زنده میکند که تقلایی برای ماندن و حضور دارند و باید بپرسیم که چطور میشود آنها را حفظ کرد؟ درختان بریده نشوند و معماری زیبای خانهها با تمام داستانهای خوابآلود نگه داشته شود و این فضاها در آینده محلی برای دورهمیهای خانوادگی، گفتوگو و دوستیها، در کنار هم بودنها و گذران اوقات فراغت به دور از هیاهوهای شهر باشد. این خاطرات همواره در ذهنم تازه و روشن است؛ زمانی که به ستاد گردشگری تهران آمدم، با خود گفتم شاید بشود با ارائه و اجرای طرحی از تخریب این خانهها جلوگیری کرد. مگر نه اینکه بخشی از هویت محله و شهر ما همین خانهها هستند؟ خانههایی که روزگاری زندگی عادی در آنها جریان داشت و امروز به تاریخ این جغرافیا تبدیل شدهاند و علاقهمندان به این دیار میتوانند راهی این خانهها شده و از نزدیک خود را در خشت گذشته و آینه آیندگان ببینند.
برای ماندن و خوانش این خاطرات مهآلود در پس آجرهای قزاقی، شاید یک راه این باشد که مالکان را همچون خانمبزرگ ترغیب به نگهداری از گنج خود کنیم و گذشته را به سیمان، بلوک و سود آنی، ارزان نفروشیم! حافظه تاریخی و میراث شهرمان اگر حفظ نشود، بهزودی دچار بحرانهای هویتی، اجتماعی و زیستمحیطی خواهیم شد؛ چراکه خواسته و ناخواسته شروع قصه ساختمانهای بلند کنونی ما تلخ است. باغهای هکتاری، خانههای تاریخی و... قربانی سراسیمگی ما برای دستیافتن به مظاهر توسعه شده است.
نگاه درست این است که با بسترسازی و ارائه خدمات حمایتی و بالابردن افزایش مشارکت شهروندی به حفظ، احیا و مرمت خانههای تاریخی یاری برسانیم و این اطمینان را داشته باشیم که زیست با ارزشهای گذشته در اکنون علاوه بر دستاوردهای ارزشمند تاریخی و شهری، برای اشتغال هم بسیار مفید خواهد بود. چندان که امروز در بسیاری از کشورها شاهد موفقیت این دست از برنامهها و سرمایهگذاریهای فرهنگی در بخش تاریخی و قدیمی شهرها هستیم. تبدیل این فضاها به محیطهایی که محل آمدوشد افراد باشد، روح دوباره به آنها میبخشد و شاید اجرای ایده خانههای گردشگر یکی از این کاربریها باشد که بتواند حفاظت از بناهای تاریخی شهر را تضمین کند و مردم را به بافت تاریخی و قدیمی برگرداند.
بهار سال ۱۳۸۷ نزدیک غروب به منزل یکی از اقوام در دهونک رفته بودم. از درِ کوچک وارد هشتی و سپس دالان شدم و با عبور از پیچی به حیاط خانه رسیدم. درخت توت که میوههایش بر شاخه و روی زمین تازه مینمود، در یک سوی حیاط صبورانه سبز بود و سایهاش بر سر حوض آبی با ماهیهای قرمز در گوشهای از حیاط چشمنوازی میکرد. آن سوی دیگر، آشپزخانه قدیمی طعم غذاهایی را که هنوز مزهشان زیر دندانم مانده بود، دوباره به یاد میآورد. بهارخواب چند پله بالاتر از حیاط بود که گچبریهایی خاص و اسلیمیهای تودرتوی آن زیبایی عمارت را به فخر میکشید و خانمبزرگ کتاب دعا در دست آنجا نشسته بود.
پس از سلام و احوالپرسی روبهرویش نشستم و او با زبانی پرمهر خاطرات این خانه را برایم ورق میزد و با دستهای چروکیدهاش به دیوار قدیمی خانه دست میکشید و میگفت: «این خانه بیش از ۲۰۰ سال عمر دارد، پدربزرگم در این خانه زندگی میکرد، بعد از او پدرم و عمویم اینجا ساکن شدند و حالا هم من و حاجآقا (پسرعمویش را میگفت که مدتهاست به رحمت خدا رفته است) اینجا هستیم و ساختمان هنوز هم محکم و دیوارهای آن استوار است». به حرفهای بچهها اشاره میکند که میگویند خانمبزرگ اجازه دهید خانه را خراب کنیم و آپارتمان زیبایی جای آن برای شما بسازیم. راست میگوید که سخت است آشپزخانه آن طرف حیاط و دستشویی طرف دیگر باشد و به من میگویند رتقوفتق اینجا و رسیدگی به آن برایم دشوار است. فرزند خانمبزرگ ادامه میدهد: «به مادر بارها گفتیم لااقل اجازه دهد تا درخت را بیندازیم که اینقدر حیاط را کثیف نکند؛ مادر من راضی نیست برای این منزل کاری کنیم جز اینکه میراثدارش باشیم». حرف خانمبزرگ در واقع این بود که اگر بچهها در حیاط بازی کنند و وقت طعام، سفرهای در حیاط پهن شود و فامیل گرد هم بیایند و هریک از دخترها و عروسها غذای خود را
بیاورند و با خنده، شوخی، شور و نشاط دور هم باشیم، خدا را شاکراست و همین برایش بهترین نعمت است.
از آنچه میگفتند دریافتم این خانه قسمتی از قلعه قدیمی دهونک بوده که امروز دیگر اثری از آن نیست. نگاه خانمبزرگ، خیال ناآرام داستان خانههای قدیمی این شهر را در ذهن من زنده میکند که تقلایی برای ماندن و حضور دارند و باید بپرسیم که چطور میشود آنها را حفظ کرد؟ درختان بریده نشوند و معماری زیبای خانهها با تمام داستانهای خوابآلود نگه داشته شود و این فضاها در آینده محلی برای دورهمیهای خانوادگی، گفتوگو و دوستیها، در کنار هم بودنها و گذران اوقات فراغت به دور از هیاهوهای شهر باشد. این خاطرات همواره در ذهنم تازه و روشن است؛ زمانی که به ستاد گردشگری تهران آمدم، با خود گفتم شاید بشود با ارائه و اجرای طرحی از تخریب این خانهها جلوگیری کرد. مگر نه اینکه بخشی از هویت محله و شهر ما همین خانهها هستند؟ خانههایی که روزگاری زندگی عادی در آنها جریان داشت و امروز به تاریخ این جغرافیا تبدیل شدهاند و علاقهمندان به این دیار میتوانند راهی این خانهها شده و از نزدیک خود را در خشت گذشته و آینه آیندگان ببینند.
برای ماندن و خوانش این خاطرات مهآلود در پس آجرهای قزاقی، شاید یک راه این باشد که مالکان را همچون خانمبزرگ ترغیب به نگهداری از گنج خود کنیم و گذشته را به سیمان، بلوک و سود آنی، ارزان نفروشیم! حافظه تاریخی و میراث شهرمان اگر حفظ نشود، بهزودی دچار بحرانهای هویتی، اجتماعی و زیستمحیطی خواهیم شد؛ چراکه خواسته و ناخواسته شروع قصه ساختمانهای بلند کنونی ما تلخ است. باغهای هکتاری، خانههای تاریخی و... قربانی سراسیمگی ما برای دستیافتن به مظاهر توسعه شده است.
نگاه درست این است که با بسترسازی و ارائه خدمات حمایتی و بالابردن افزایش مشارکت شهروندی به حفظ، احیا و مرمت خانههای تاریخی یاری برسانیم و این اطمینان را داشته باشیم که زیست با ارزشهای گذشته در اکنون علاوه بر دستاوردهای ارزشمند تاریخی و شهری، برای اشتغال هم بسیار مفید خواهد بود. چندان که امروز در بسیاری از کشورها شاهد موفقیت این دست از برنامهها و سرمایهگذاریهای فرهنگی در بخش تاریخی و قدیمی شهرها هستیم. تبدیل این فضاها به محیطهایی که محل آمدوشد افراد باشد، روح دوباره به آنها میبخشد و شاید اجرای ایده خانههای گردشگر یکی از این کاربریها باشد که بتواند حفاظت از بناهای تاریخی شهر را تضمین کند و مردم را به بافت تاریخی و قدیمی برگرداند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.