«سيمون هاجديني» فيلسوف و پژوهشگر در دانشگاه ليوبليانا در گفتوگو با «شرق»:
ترامپ نتوانسته هژمونی نئولیبرالیسم را خدشهدار کند
«سيمون هاجديني» فيلسوف و پژوهشگر در دانشگاه ليوبليانا در اسلووني است. او مقالات متعددي را در زمينه روانکاوي، ايدئولوژي آلماني و فلسفه قارهاي نوشته و تاکنون دو کتاب نيز به رشته تحرير درآورده است؛ «در باب ملال، تنبلي و استراحت» و «بوي چيست؟ بهسوي فلسفه بو». هاجديني بر اين باور است كه بحران مالي سال 2008 اجماع بر سر نئوليبراليسم را به شکلي بيسابقه به خطر انداخت و هواخواهان اين ايده را مجبور كرد تا براي حفظ اين ايده از کارت ناسيوناليسم استفاده کنند. در واقع به نظر هاجديني، رشد ناسيوناليسم و راست افراطي در جهان امروز نتيجه بلاواسطه خودِ سرمايهداري جهاني و بازار آزاد است. اين پژوهشگر صاحبنام معتقد است که نبايد چندان به خيالهاي واهي درباره توده بيگناه و نيت خيرشان دامن زد و صرفا گمان کرد که قدرتمندان از آنها سوءاستفاده ميکنند. او در گفتوگو با روزنامه «شرق» بر اين نكته تأكيد ميكند كه همانگونه که هگل بهخوبي نشان داده، توده اين قابليت را دارد که ديدگاه منحرف و شرورانهاي داشته باشد و سياستمداران از اين نيتها و ديدگاهها بد استفاده و کمي هم پيازداغ آن را زياد ميکنند، اما در نهايت نبايد از مسئوليت فرار کرد.
به نظر شما دليل اقباليافتن ناسيوناليسم و راست افراطي در جهان امروز و در ميان توده مردم چيست؟
به گمانم، آسانترين راه براي پاسخدادن به اين سؤال ربطدادن آن به دو تناقض دروني در ساختار دولتهاي نئوليبرال است. نخستين تناقض آشکار، مخالفت و بيزاري دولت نئوليبرال از ايده دولت است. اين بيزاري برآمده از چهار پيشقراول آخرالزمان نئوليبراليسم است: رفع نظارت، ماليسازي، خصوصيسازي و پايداري مالياتي. در اين معنا، دولت نئوليبرال مانند ميانجي تکنوکراتي کار ميکند که نقش اصلياش آزادسازي بازار آزاد از مداخلات زيانبار دولت است؛ يعني از خودش. در حقيقت، به قول آلن بديو، برترشمردن مديريت اقتصادي ويژگي اصلي دولت سياستزداييشده است. درعينحال، مداخله نوين يا دستکم بيسابقه دولتي خود بر اين نقش تکنوکراتيک انگشت ميگذارد (يکي از بارزترين مثالها در اين مورد استفاده پيشگيرانه از ارتش است). عموما، دليل اين رويکرد حراست از «جو مناسب اقتصادي» در مقياسي پيوسته و رو به گسترش عنوان ميشود.
تناقض نخستين راه به تناقض دوم ميبرد؛ يعني اصول «بينالمللي» دولت نئوليبرال يا نفرتش از دولت-ملت. ديويد هاروي به اين نکته اشاره کرده که دولت نئوليبرال، بهمثابه رقيبي در بازار جهاني، با اين مشکل دستوپنجه نرم ميکند که بايد با تضمين وفاداري به شهروندان، پيوستگي ذاتي خود را تضمين کند. مسير منتهي به پيروزي نهايي نئوليبراليسم از طريق «شکستهاي» محلي آن ممکن ميشود؛ در قالب خيزشهاي مکرر ناسيوناليسم؛ درست مانند اتفاقي كه در قالب جنگ فالکلند در دوران مارگارت تاچر افتاد. بحران مالي سال 2008 اجماع بر سر نئوليبراليسم را به شکلي بيسابقه به خطر انداخت و هواخواهان اين ايده را مجبور كرد تا براي حفظ اين ايده از کارت ناسيوناليسم استفاده کنند. نقد آنگلا مرکل از چندفرهنگگرايي را ميتوان مثالي در اين زمينه عنوان کرد، اما همين حرف را ميتوان درباره برگزيت، لفاظيهاي مهاجرستيزانه و خيزش راست افراطي و انتخاب دونالد ترامپ بهعنوان رئيسجمهوري آمريکا نيز زد. ممکن است اين حرف دور از عقل به نظر برسد، اما گمان نميکنم ترامپ بهراستي توانسته باشد هژموني نئوليبراليسم را خدشهدار كند. گذشته از اعتراضها عليه شيوه «مستبدانه»
حکمراني او از سوي ليبرالها و محافظهکاران، ترامپ صرفا نشانگاني است از هژموني ذاتي نئوليبراليسم و رويکردهاي ستيزهجويانه آن.
در نهايت به نظرم نبايد چندان به خيالهاي واهي درباره توده بيگناه و نيت خيرشان دامن زد و صرفا گمان کرد که قدرتمندان از آنها سوءاستفاده ميکنند. همانگونه که هگل بهخوبي نشان داده، توده اين قابليت را دارد که ديدگاه منحرف و شرورانهاي داشته باشد. خب، سياستمداران از اين نيتها و ديدگاهها بد استفاده و کمي هم پيازداغ آن را زياد ميکنند، اما در نهايت به نظرم نبايد از مسئوليت فرار کرد!
دليل اينکه امروزه ناسيوناليسم بسياري از شعارهاي چپ راديکال را مانند بهبود شرايط زندگي و... از آن خود کرده چيست؟ چرا چپ نتوانسته از ميراث خود دفاع کند؟
خب، چيزي که در اينجا بايد به آن توجه کرد، اين است که شعارها در هوا ميچرخند و لزوما نميتوان آنها را به گروهي خاص نسبت داد. بنابراين بهآساني ميتوان شعارها را دزديد و از آنها بهرهبرداري کرد. اين تنها بستگي به اين دارد که چه کسي اين شعارها را فرياد ميزند. در مقياس بزرگتر، معناي اين شعارها کاملا وابسته به موقعيت بيانشان است؛ يعني فضاي اجتماعي-سياسي جايگاهي که اين شعارها از دل آن به گوش ميرسد.
تا جايي که به وضعيت امروز مربوط ميشود، چپ راديکال بايد به جاي تصديق تاريکانديشي که ويژگي بارز راست افراطي است، به انتقاد منفي روي بياورد. همين نقد منفي است که سبب ميشود چپ از قصهگويي صرف يا روايت افسانهاي ايدئولوژيک و باورپذير فراتر برود، افسانهاي که تنها به کار ترسيم نقشهاي سادهانگارانه و قابلدرک از مخمصه اجتماعي-اقتصادي پيشرو ميآيد. مشکل اصلي اما اينجا نهفته است: اينکه پرسش را به شکلي مطرح کنيم که حاکي از بيمارگوني سازوکار تدافعي و سياسي چپ باشد تا به اين طريق راه را براي بازسازي آنچه چپ بايد به آن بدل شود، بگشايد.
بسياري از نظريهپردازان ازجمله اسلاوي ژيژک، معتقدند که رشد ناسيوناليسم و راست افراطي ميتواند فرصتي براي چپ باشد تا ارزشهاي خود را از نو بسازند. اين بازسازي چگونه ميتواند انجام شود؟
به گمان من، چپ از ماهيت ايدئولوژيکش جدا شده است. چپها توجه چنداني به اين نکته ندارند که راست افراطي بهراحتي ايدههايشان را ميدزدد. با اين حال، از چپ انتظار ميرود که خود دست به چنين کاري نزند و نوعي رياضت متعصبانه در پيش بگيرد. ژيژک يکي از معدود کساني است که ايده احياي برخي عناصر ايدئولوژي دستراستي و ادغام آن را در ساختار فکري چپ مطرح کرد. او بهخوبي دريافت که اين کار نه رونوشتبرداري بلکه تغيير جايگاه بيان اين عناصر به شيوهاي است که پيام اصلي ايدئولوژي آن را به محاق ببرد. براي مثال، ياد ايدهاي ميافتم که ژيژک براي احياي Leitkultur يا همان «فرهنگ پيشرو» که بسام طيبي آن را پيش کشيد، مطرح کرد. ترديدي نيست که ژيژک نميخواست از تکفرهنگگرايي در اروپا حمايت کند و از سرکوب پناهجويان و مهاجران سخن به ميان آورد. نکته اصلي اين بود که او ميخواست اين ايده ناسيوناليستي را به شيوهاي تساويگرايانه بازتعريف کند.
ناسيوناليسم اصولا نقش بسيار پررنگي در جنبشهاي اجتماعي در بسياري از کشورهاي خاورميانه و آسيا داشته و همواره خود را در برابر استعمار سرمايهداري قرار داده است. دليل انطباق اين شکل از ناسيوناليسم با ايدئولوژي چپ چيست؟
راستش من به ايده «ملتهاي بدون مليگرايي» مشکوکم. خيلي رک بگويم: گمان نميکنم براي مثال اينکه محمد عطا (از سردستههاي حملات 11 سپتامبر) پيش از حمله به برجهاي تجارت جهاني به چچن سفر کرده بود تا براي حفظ حاکميت ملي آن در برابر روسها بجنگد، امري اتفاقي باشد. از سوي ديگر، گرچه ميتوانم متوجه ارتباطي شوم که ممکن است از منظر برخي چپها، ميان سياست بينالمللي در معناي کمونيستي آن و برنامههاي دولت-ملتها وجود داشته باشد، اما نميتوانم چنين نتيجه بگيرم که شکلگيري ملتي جديد، در معناي ناسيوناليستي کلمه، ميتواند به چنين سياست جهانياي بينجامد. بنابراين گمان نميکنم ارتباط چنداني ميان چپ راديکال و ايدههاي ناسيوناليستي وجود داشته باشد و اگر هم چنين ارتباطي در کار باشد، بسيار محدود و در سطح استراتژيک خواهد بود و نه ساختاري.
«سيمون هاجديني» فيلسوف و پژوهشگر در دانشگاه ليوبليانا در اسلووني است. او مقالات متعددي را در زمينه روانکاوي، ايدئولوژي آلماني و فلسفه قارهاي نوشته و تاکنون دو کتاب نيز به رشته تحرير درآورده است؛ «در باب ملال، تنبلي و استراحت» و «بوي چيست؟ بهسوي فلسفه بو». هاجديني بر اين باور است كه بحران مالي سال 2008 اجماع بر سر نئوليبراليسم را به شکلي بيسابقه به خطر انداخت و هواخواهان اين ايده را مجبور كرد تا براي حفظ اين ايده از کارت ناسيوناليسم استفاده کنند. در واقع به نظر هاجديني، رشد ناسيوناليسم و راست افراطي در جهان امروز نتيجه بلاواسطه خودِ سرمايهداري جهاني و بازار آزاد است. اين پژوهشگر صاحبنام معتقد است که نبايد چندان به خيالهاي واهي درباره توده بيگناه و نيت خيرشان دامن زد و صرفا گمان کرد که قدرتمندان از آنها سوءاستفاده ميکنند. او در گفتوگو با روزنامه «شرق» بر اين نكته تأكيد ميكند كه همانگونه که هگل بهخوبي نشان داده، توده اين قابليت را دارد که ديدگاه منحرف و شرورانهاي داشته باشد و سياستمداران از اين نيتها و ديدگاهها بد استفاده و کمي هم پيازداغ آن را زياد ميکنند، اما در نهايت نبايد از مسئوليت فرار کرد.
به نظر شما دليل اقباليافتن ناسيوناليسم و راست افراطي در جهان امروز و در ميان توده مردم چيست؟
به گمانم، آسانترين راه براي پاسخدادن به اين سؤال ربطدادن آن به دو تناقض دروني در ساختار دولتهاي نئوليبرال است. نخستين تناقض آشکار، مخالفت و بيزاري دولت نئوليبرال از ايده دولت است. اين بيزاري برآمده از چهار پيشقراول آخرالزمان نئوليبراليسم است: رفع نظارت، ماليسازي، خصوصيسازي و پايداري مالياتي. در اين معنا، دولت نئوليبرال مانند ميانجي تکنوکراتي کار ميکند که نقش اصلياش آزادسازي بازار آزاد از مداخلات زيانبار دولت است؛ يعني از خودش. در حقيقت، به قول آلن بديو، برترشمردن مديريت اقتصادي ويژگي اصلي دولت سياستزداييشده است. درعينحال، مداخله نوين يا دستکم بيسابقه دولتي خود بر اين نقش تکنوکراتيک انگشت ميگذارد (يکي از بارزترين مثالها در اين مورد استفاده پيشگيرانه از ارتش است). عموما، دليل اين رويکرد حراست از «جو مناسب اقتصادي» در مقياسي پيوسته و رو به گسترش عنوان ميشود.
تناقض نخستين راه به تناقض دوم ميبرد؛ يعني اصول «بينالمللي» دولت نئوليبرال يا نفرتش از دولت-ملت. ديويد هاروي به اين نکته اشاره کرده که دولت نئوليبرال، بهمثابه رقيبي در بازار جهاني، با اين مشکل دستوپنجه نرم ميکند که بايد با تضمين وفاداري به شهروندان، پيوستگي ذاتي خود را تضمين کند. مسير منتهي به پيروزي نهايي نئوليبراليسم از طريق «شکستهاي» محلي آن ممکن ميشود؛ در قالب خيزشهاي مکرر ناسيوناليسم؛ درست مانند اتفاقي كه در قالب جنگ فالکلند در دوران مارگارت تاچر افتاد. بحران مالي سال 2008 اجماع بر سر نئوليبراليسم را به شکلي بيسابقه به خطر انداخت و هواخواهان اين ايده را مجبور كرد تا براي حفظ اين ايده از کارت ناسيوناليسم استفاده کنند. نقد آنگلا مرکل از چندفرهنگگرايي را ميتوان مثالي در اين زمينه عنوان کرد، اما همين حرف را ميتوان درباره برگزيت، لفاظيهاي مهاجرستيزانه و خيزش راست افراطي و انتخاب دونالد ترامپ بهعنوان رئيسجمهوري آمريکا نيز زد. ممکن است اين حرف دور از عقل به نظر برسد، اما گمان نميکنم ترامپ بهراستي توانسته باشد هژموني نئوليبراليسم را خدشهدار كند. گذشته از اعتراضها عليه شيوه «مستبدانه»
حکمراني او از سوي ليبرالها و محافظهکاران، ترامپ صرفا نشانگاني است از هژموني ذاتي نئوليبراليسم و رويکردهاي ستيزهجويانه آن.
در نهايت به نظرم نبايد چندان به خيالهاي واهي درباره توده بيگناه و نيت خيرشان دامن زد و صرفا گمان کرد که قدرتمندان از آنها سوءاستفاده ميکنند. همانگونه که هگل بهخوبي نشان داده، توده اين قابليت را دارد که ديدگاه منحرف و شرورانهاي داشته باشد. خب، سياستمداران از اين نيتها و ديدگاهها بد استفاده و کمي هم پيازداغ آن را زياد ميکنند، اما در نهايت به نظرم نبايد از مسئوليت فرار کرد!
دليل اينکه امروزه ناسيوناليسم بسياري از شعارهاي چپ راديکال را مانند بهبود شرايط زندگي و... از آن خود کرده چيست؟ چرا چپ نتوانسته از ميراث خود دفاع کند؟
خب، چيزي که در اينجا بايد به آن توجه کرد، اين است که شعارها در هوا ميچرخند و لزوما نميتوان آنها را به گروهي خاص نسبت داد. بنابراين بهآساني ميتوان شعارها را دزديد و از آنها بهرهبرداري کرد. اين تنها بستگي به اين دارد که چه کسي اين شعارها را فرياد ميزند. در مقياس بزرگتر، معناي اين شعارها کاملا وابسته به موقعيت بيانشان است؛ يعني فضاي اجتماعي-سياسي جايگاهي که اين شعارها از دل آن به گوش ميرسد.
تا جايي که به وضعيت امروز مربوط ميشود، چپ راديکال بايد به جاي تصديق تاريکانديشي که ويژگي بارز راست افراطي است، به انتقاد منفي روي بياورد. همين نقد منفي است که سبب ميشود چپ از قصهگويي صرف يا روايت افسانهاي ايدئولوژيک و باورپذير فراتر برود، افسانهاي که تنها به کار ترسيم نقشهاي سادهانگارانه و قابلدرک از مخمصه اجتماعي-اقتصادي پيشرو ميآيد. مشکل اصلي اما اينجا نهفته است: اينکه پرسش را به شکلي مطرح کنيم که حاکي از بيمارگوني سازوکار تدافعي و سياسي چپ باشد تا به اين طريق راه را براي بازسازي آنچه چپ بايد به آن بدل شود، بگشايد.
بسياري از نظريهپردازان ازجمله اسلاوي ژيژک، معتقدند که رشد ناسيوناليسم و راست افراطي ميتواند فرصتي براي چپ باشد تا ارزشهاي خود را از نو بسازند. اين بازسازي چگونه ميتواند انجام شود؟
به گمان من، چپ از ماهيت ايدئولوژيکش جدا شده است. چپها توجه چنداني به اين نکته ندارند که راست افراطي بهراحتي ايدههايشان را ميدزدد. با اين حال، از چپ انتظار ميرود که خود دست به چنين کاري نزند و نوعي رياضت متعصبانه در پيش بگيرد. ژيژک يکي از معدود کساني است که ايده احياي برخي عناصر ايدئولوژي دستراستي و ادغام آن را در ساختار فکري چپ مطرح کرد. او بهخوبي دريافت که اين کار نه رونوشتبرداري بلکه تغيير جايگاه بيان اين عناصر به شيوهاي است که پيام اصلي ايدئولوژي آن را به محاق ببرد. براي مثال، ياد ايدهاي ميافتم که ژيژک براي احياي Leitkultur يا همان «فرهنگ پيشرو» که بسام طيبي آن را پيش کشيد، مطرح کرد. ترديدي نيست که ژيژک نميخواست از تکفرهنگگرايي در اروپا حمايت کند و از سرکوب پناهجويان و مهاجران سخن به ميان آورد. نکته اصلي اين بود که او ميخواست اين ايده ناسيوناليستي را به شيوهاي تساويگرايانه بازتعريف کند.
ناسيوناليسم اصولا نقش بسيار پررنگي در جنبشهاي اجتماعي در بسياري از کشورهاي خاورميانه و آسيا داشته و همواره خود را در برابر استعمار سرمايهداري قرار داده است. دليل انطباق اين شکل از ناسيوناليسم با ايدئولوژي چپ چيست؟
راستش من به ايده «ملتهاي بدون مليگرايي» مشکوکم. خيلي رک بگويم: گمان نميکنم براي مثال اينکه محمد عطا (از سردستههاي حملات 11 سپتامبر) پيش از حمله به برجهاي تجارت جهاني به چچن سفر کرده بود تا براي حفظ حاکميت ملي آن در برابر روسها بجنگد، امري اتفاقي باشد. از سوي ديگر، گرچه ميتوانم متوجه ارتباطي شوم که ممکن است از منظر برخي چپها، ميان سياست بينالمللي در معناي کمونيستي آن و برنامههاي دولت-ملتها وجود داشته باشد، اما نميتوانم چنين نتيجه بگيرم که شکلگيري ملتي جديد، در معناي ناسيوناليستي کلمه، ميتواند به چنين سياست جهانياي بينجامد. بنابراين گمان نميکنم ارتباط چنداني ميان چپ راديکال و ايدههاي ناسيوناليستي وجود داشته باشد و اگر هم چنين ارتباطي در کار باشد، بسيار محدود و در سطح استراتژيک خواهد بود و نه ساختاري.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.