|

قانعی‌راد و جامعه‌شناسی انتقادی

دکتر هادی خانیکی

پیش از آنکه بخواهم دانشجویان و جامعه‌شناسان و نگاه‌شان به جامعه را قضاوت کرده و از آنهایی که پیگیری درباره دغدغه‌های علمی‌شان صرفا در محیط‌های آکادمیک دنبال می‌شود، و یا آنهایی که سعی می‌کنند پیوندی را بین محیط بسته آکادمیک و حوزه عمومی برقرار کنند، حرفی بزنم و بدون آنکه بخواهم درباره چگونگی نگاه جامعه‌شناسان نظریه‌‌پردازی کنم، دو رویکرد از جامعه‌شناسان را مورد بررسی قرار داده تا مشخص کنم مرحوم قانعی‌راد در کجای این مسیر ایستاده بود.
وجه تمایز این دو دیدگاه و رویکردی که درباره‌اش صحبت می‌کنم، در این است که جایگاه یک جامعه‌شناس کجاست و جامعه‌شناسی در کجا شکل می‌گیرد؟ آیا جامعه‌شناسی در لابه‌لای کتاب‌ها و مسائل صرفا آکادمیک و در دانشگاه شکل می‌گیرد یا حتی در محفل و دیدگاه‌های متعارف انتقادی در جامعه یا فراتر از همه اینها چیزی است که در دامان جامعه‌شناسی مردم‌مدار که دکتر قانعی‌راد متخصص آن بود، شکل می‌گیرد. به خاطر دارم در بزرگداشت دکتر قانعی‌راد در همایش آسیب‌های اجتماعی، خانم دکتر شریعتی ضمن سخنانی به نکته درستی اشاره کرد؛ او گفت که دکتر قانعی‌راد در مواجهه با هر چهار نوع جامعه‌شناسی؛ جامعه‌شناسی کلاسیک، جامعه‌شناسی سیاست، جامعه‌شناسی انتقادی و جامعه‌شناسی مردم‌مدار حتی با خود اینها هم نوعی ارتباط انتقادی داشت. من هم به واسطه ارتباط نزدیکی که با دکتر قانعی‌راد داشتم، هم به اعتبار همفکری و هم به اعتبار همکاری در حوزه همکاری وزارت علوم و سیاست‌گذاری جامعه‌شناسی و هم در این سال‌های اخیر که با بیماری مواجه شد، به عنوان رئیس انجمن ایرانی ارتباطات فرهنگی و مطالعات و ایشان نیز به عنوان مسئول انجمن جامعه‌شناسی ایران، خوشبختانه همزمان با هم در دو انجمن کنار هم مستقر بودیم و کار می‌کردیم. بیماری او نیز در همین مقطع از ارتباطات و همکاری‌های ما رخ داد. آغاز بیماری ایشان با حضور من در انجمن مطالعات فرهنگی و حضور خودش در انجمن جامعه‌شناسی همزمان شد و در همین زمان بود که کارهای مشترکی را با یکدیگر انجام می‌دادیم. نگاه قانعی‌راد در اینجا نگاه بسیار نوعی بود و برخورد بوروکراتیک در حوزه علم و برخورد بسته را چندان سازگار نمی‌دید. معمولا در نگاه بوروکراتیک و کلاسیک، ورود به عالم رسانه و حوزه عمومی و پرداختن به حوزه‌های متعدد و متکثر در نشست‌ها و سخنرانی‌ها مورد اقبال نیست و حتی شاید نقد شود، اما دکتر قانعی‌راد به مسائل ورود پیدا می‌کرد و معمولا هم فعالانه و نقادانه به آنها می‌پرداخت. در همایش آسیب‌های اجتماعی وقتی که جایزه نشست را دریافت می‌کرد، ‌با یک رویکرد انتقادی به حوزه روان‌پزشکی وارد شد. به هر ترتیب حضور او در شبکه‌ها و نهادهای مختلف، یک حضور فعال و در عین حال انتقادی بود و از زمان آغاز بیماری فعالیتش شدت گرفت. شاید به نوعی مدیریت بیماری برای او این‌گونه بود که نگذاشت علایق و دغدغه‌هایش تحت‌الشعاع بیماری قرار بگیرد. تعداد سخنرانی‌ها و نشست‌های علمی و تعداد عضویت در نهادهای اجتماعی و نشریات اعم از حضورشان در حوزه مدنی و آکادمیک در این مدت افزایش یافت. به نظرم رسیدن به این نکته کفایت می‌کند که در همین چندماه اخیر چندین حکم برای حضور او در نهادهای مختلف صادر شده است. مراکز پژوهشی و مطالعاتی و نهادهای علمی و مدنی حتی مراکز سیاست‌گذاری نشان می‌دهد که چقدر روند فعالیت‌های او افزایش داشت. علاوه بر این در حوزه عمل، کنشگری دکتر قانعی‌راد و ورود او به حوزه فعالیت در جامعه مدنی و تقویت نهادهای مدنی مانند انجمن‌های علمی و تخصصی و تلاش برای مسئله‌محور کردن دانش، آموزش و پژوهش علوم اجتماعی و ترغیب جامعه‌شناسی ایرانی به ورود صریح و مؤثر به مسائل و دغدغه‌های ملی و اجتماعی نیز از ویژگی‌های ممتاز او بود. فعالیت در حوزه عمومی، فضای رسانه‌ای و فعالیت بر سر مسائل سخت و دشوار اجتماعی و سیاسی و فرهنگی و اقتصادی از جمله فعالیت‌های کم‌نظیر، شجاعانه و در عین حال مؤثر او در سال‌های اخیر بود. من نزدیک به 30 سال با دکتر قانعی‌راد از نزدیک همنشین و هم‌اندیش بودم و در سال‌های اخیر در خیلی از زمینه‌ها نگاه‌ها و فعالیت مشترک داشتیم. آخرین خاطره‌ام با او را با شما در میان‌ می‌گذارم. در این روزهای آخر که به سرعت حال دکتر قانعی‌راد رو به وخامت بود، دو روز قبل از درگذشت او، به اتفاق دکتر معین، دکتر ظریفیان و دکتر ابراهیم‌آبادی و دکتر صدیقی و پزشک او دکتر آزاده، به دیدارش رفتیم. منظور از این دیدار این بود که خود او و خانواده‌اش در جریان وضعیتش قرار بگیرند. این آخرین دیدارِ همراه با گفت‌وگوی ما بود. در آنجا هنوز از کارهای بر زمین‌مانده‌اش و از آخرین جلسه‌اش در شورای راهبردی کتابخانه ملی ایران گفت و ضرورت اینکه باید اسناد مربوط به ایران گردآوری شود. با حرارت صحبت می‌کرد تا جایی که انگار انرژی‌اش تمام شد و روی تخت خوابید. دو روز بعد که حالش بدتر شد، چند ساعت قبل از درگذشتش در بیمارستان کسری به دیدارش رفتم، از شدت درد و کلافگی نفسش به شماره افتاده بود؛ این آخرین دیدار ما بود.

پیش از آنکه بخواهم دانشجویان و جامعه‌شناسان و نگاه‌شان به جامعه را قضاوت کرده و از آنهایی که پیگیری درباره دغدغه‌های علمی‌شان صرفا در محیط‌های آکادمیک دنبال می‌شود، و یا آنهایی که سعی می‌کنند پیوندی را بین محیط بسته آکادمیک و حوزه عمومی برقرار کنند، حرفی بزنم و بدون آنکه بخواهم درباره چگونگی نگاه جامعه‌شناسان نظریه‌‌پردازی کنم، دو رویکرد از جامعه‌شناسان را مورد بررسی قرار داده تا مشخص کنم مرحوم قانعی‌راد در کجای این مسیر ایستاده بود.
وجه تمایز این دو دیدگاه و رویکردی که درباره‌اش صحبت می‌کنم، در این است که جایگاه یک جامعه‌شناس کجاست و جامعه‌شناسی در کجا شکل می‌گیرد؟ آیا جامعه‌شناسی در لابه‌لای کتاب‌ها و مسائل صرفا آکادمیک و در دانشگاه شکل می‌گیرد یا حتی در محفل و دیدگاه‌های متعارف انتقادی در جامعه یا فراتر از همه اینها چیزی است که در دامان جامعه‌شناسی مردم‌مدار که دکتر قانعی‌راد متخصص آن بود، شکل می‌گیرد. به خاطر دارم در بزرگداشت دکتر قانعی‌راد در همایش آسیب‌های اجتماعی، خانم دکتر شریعتی ضمن سخنانی به نکته درستی اشاره کرد؛ او گفت که دکتر قانعی‌راد در مواجهه با هر چهار نوع جامعه‌شناسی؛ جامعه‌شناسی کلاسیک، جامعه‌شناسی سیاست، جامعه‌شناسی انتقادی و جامعه‌شناسی مردم‌مدار حتی با خود اینها هم نوعی ارتباط انتقادی داشت. من هم به واسطه ارتباط نزدیکی که با دکتر قانعی‌راد داشتم، هم به اعتبار همفکری و هم به اعتبار همکاری در حوزه همکاری وزارت علوم و سیاست‌گذاری جامعه‌شناسی و هم در این سال‌های اخیر که با بیماری مواجه شد، به عنوان رئیس انجمن ایرانی ارتباطات فرهنگی و مطالعات و ایشان نیز به عنوان مسئول انجمن جامعه‌شناسی ایران، خوشبختانه همزمان با هم در دو انجمن کنار هم مستقر بودیم و کار می‌کردیم. بیماری او نیز در همین مقطع از ارتباطات و همکاری‌های ما رخ داد. آغاز بیماری ایشان با حضور من در انجمن مطالعات فرهنگی و حضور خودش در انجمن جامعه‌شناسی همزمان شد و در همین زمان بود که کارهای مشترکی را با یکدیگر انجام می‌دادیم. نگاه قانعی‌راد در اینجا نگاه بسیار نوعی بود و برخورد بوروکراتیک در حوزه علم و برخورد بسته را چندان سازگار نمی‌دید. معمولا در نگاه بوروکراتیک و کلاسیک، ورود به عالم رسانه و حوزه عمومی و پرداختن به حوزه‌های متعدد و متکثر در نشست‌ها و سخنرانی‌ها مورد اقبال نیست و حتی شاید نقد شود، اما دکتر قانعی‌راد به مسائل ورود پیدا می‌کرد و معمولا هم فعالانه و نقادانه به آنها می‌پرداخت. در همایش آسیب‌های اجتماعی وقتی که جایزه نشست را دریافت می‌کرد، ‌با یک رویکرد انتقادی به حوزه روان‌پزشکی وارد شد. به هر ترتیب حضور او در شبکه‌ها و نهادهای مختلف، یک حضور فعال و در عین حال انتقادی بود و از زمان آغاز بیماری فعالیتش شدت گرفت. شاید به نوعی مدیریت بیماری برای او این‌گونه بود که نگذاشت علایق و دغدغه‌هایش تحت‌الشعاع بیماری قرار بگیرد. تعداد سخنرانی‌ها و نشست‌های علمی و تعداد عضویت در نهادهای اجتماعی و نشریات اعم از حضورشان در حوزه مدنی و آکادمیک در این مدت افزایش یافت. به نظرم رسیدن به این نکته کفایت می‌کند که در همین چندماه اخیر چندین حکم برای حضور او در نهادهای مختلف صادر شده است. مراکز پژوهشی و مطالعاتی و نهادهای علمی و مدنی حتی مراکز سیاست‌گذاری نشان می‌دهد که چقدر روند فعالیت‌های او افزایش داشت. علاوه بر این در حوزه عمل، کنشگری دکتر قانعی‌راد و ورود او به حوزه فعالیت در جامعه مدنی و تقویت نهادهای مدنی مانند انجمن‌های علمی و تخصصی و تلاش برای مسئله‌محور کردن دانش، آموزش و پژوهش علوم اجتماعی و ترغیب جامعه‌شناسی ایرانی به ورود صریح و مؤثر به مسائل و دغدغه‌های ملی و اجتماعی نیز از ویژگی‌های ممتاز او بود. فعالیت در حوزه عمومی، فضای رسانه‌ای و فعالیت بر سر مسائل سخت و دشوار اجتماعی و سیاسی و فرهنگی و اقتصادی از جمله فعالیت‌های کم‌نظیر، شجاعانه و در عین حال مؤثر او در سال‌های اخیر بود. من نزدیک به 30 سال با دکتر قانعی‌راد از نزدیک همنشین و هم‌اندیش بودم و در سال‌های اخیر در خیلی از زمینه‌ها نگاه‌ها و فعالیت مشترک داشتیم. آخرین خاطره‌ام با او را با شما در میان‌ می‌گذارم. در این روزهای آخر که به سرعت حال دکتر قانعی‌راد رو به وخامت بود، دو روز قبل از درگذشت او، به اتفاق دکتر معین، دکتر ظریفیان و دکتر ابراهیم‌آبادی و دکتر صدیقی و پزشک او دکتر آزاده، به دیدارش رفتیم. منظور از این دیدار این بود که خود او و خانواده‌اش در جریان وضعیتش قرار بگیرند. این آخرین دیدارِ همراه با گفت‌وگوی ما بود. در آنجا هنوز از کارهای بر زمین‌مانده‌اش و از آخرین جلسه‌اش در شورای راهبردی کتابخانه ملی ایران گفت و ضرورت اینکه باید اسناد مربوط به ایران گردآوری شود. با حرارت صحبت می‌کرد تا جایی که انگار انرژی‌اش تمام شد و روی تخت خوابید. دو روز بعد که حالش بدتر شد، چند ساعت قبل از درگذشتش در بیمارستان کسری به دیدارش رفتم، از شدت درد و کلافگی نفسش به شماره افتاده بود؛ این آخرین دیدار ما بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.