|

کلان‌تر از هر برنامه کلان‌شهري

ژما جواهري‌پور.پژوهشگر حوزه اقتصاد سبز و آموزش

شهرها براي زندگي طراحي شده‌اند و بستري هستند برای جذب امکانات پيشرفته زندگي؛ از جايي که نوع نگرش مديريت شهرها از طراحي و تدارک به تجمع و تجمل گرايش پيدا کرد، مجموعه‌اي از مشکلات براي نوع زندگي شهري ايجاد کرد که نشانه‌هاي آن در انواع معضلات محيط‌زيستي خود را بروز مي‌دهد. رفع اين مسائل تقريبا عمده، زمان و هزينه برنامه‌ريزان شهري و شهرداري‌ها، به‌ویژه کلان‌شهرها را به خود اختصاص داد.
جايي که انتظار مي‌رود مديران شهري به موضوعات زيرساختي مثل افزايش سطح دانش شهروندان و تنظيم و سياست‌گذاري روابط و مکانيسم‌هاي ارتباطات ساکنان شهرها بپردازند، شاهد افزايش ناهماهنگي‌ها و ناهنجاري‌ها در روند زندگي شهرنشيني به واسطه وجود مشکلات محيط‌زيستي و کاهش خدمات شهري مؤثر شهرداري‌ها هستيم.
امروزه کمتر کسي است که با کلماتي مثل پسماند، بهينه‌سازي مصرف انرژي، مديريت مصرف آب، حمل‌ونقل عمومي و... آشنايي نداشته باشد. با وجود افزايش آگاهي درباره معضلات شهري و با توجه به گسترش استفاده از فناوري‌هاي نوين به منظور رفع اين مسائل در بسياري از شهرهاي جهان، در کلان‌شهري مثل تهران، موضوعي مانند دفع صحيح پسماند و بازيافت، مسئله‌ای چندمجهولي است. چرا؟ و کجا بايد پاسخ آن را يافت؟
وقتي سراغ قوانين و الزامات حقوقي و مصوبات مي‌رويم، با انبوهي از مستندات مواجه مي‌شويم که قابليت اجرائي ندارند و باور آن مشکل است که اصولا اين مکتوبات براي عملياتي‌شدن نگاشته شده‌اند. به قول دوستي، ما برنامه‌هايي مي‌نويسيم که خودمان هم آنها را دوست نداريم.
پاسخ اين سؤال که براي نوشتن «اهداف عملياتي محيط‌زيستي در برنامه‌هاي مديريت کلان‌شهر را بايد از کجا آغاز کرد؟»، در جايي است که تصور مي‌کنيم شناخت کاملي از آن داريم؛ «هويت شهر تهران».
شهر تهران همه چيز دارد: جمعيت، تجارت و اقتصاد، صنعت و معدن، مراکز فرهنگي و گردشگري و سلامت و حتي کشاورزي شهري و باز هم همه چيز دارد: ترافيک، توزيع نامناسب مکاني بخش‌هاي مسکوني و تجاري در سطح شهر، صنوف مزاحم و آلاينده، عدم مديريت سيما و منظر شهري، مديريت‌نکردن مصرف آب و انرژي، فقدان استانداردهاي قابل اجرا در پروژه‌ها و طرح‌ها، آلودگي هوا و صدا و حتي نبود مديريت برای مصرف سموم و کودهاي شيميايي؛ ولي يک چيز ندارد: تعريف شفاف و کاربردي از هويت شهري خود و تبيين آن.
برنامه‌ها و دستورالعمل‌ها، بدون تعريف «هويت» مثالي از فيل مولانا است و عدم همسويي که بين دستگاه‌ها مشاهده مي‌شود، نمادي قابل لمس از آن داستان.
زماني که عناصر هويت‌ساز و ارزش‌هاي بومي به نظام برنامه‌ريزي و طراحي شهري ورود پيدا کند، مي‌توان اميد داشت که برنامه‌ها از موضوعات تئوري و علمي به راهکارهاي عملي منتهي شوند.
در اين بين، شهرداري‌ها به عنوان نهادهايي که ارتباط مستقيم با المان‌هاي زيست شهري دارند، مي‌توانند بهترين گزينه براي احصا و دريافت اين هويت و پس از آن مديريت و برنامه‌ريزي گسترش و تعيين جايگاه آن باشند. براي مثال، به تشريح ارتباط هويت و دو موضوع شهر تهران و نقش شهرداري تهران مي‌پردازيم.
- اقتصاد تهران
- گردشگري تهران
در ديد کلان جايگاه تهران به عنوان قلب تپنده اقتصاد کشور ‌انکارنشدنی و کتمان‌ناپذیر است و چنين امکاني تبديل به تهديد افزايش مهاجرت و انواع مصائب محيط‌زيستي شده است.
شايد چند سال پيش وقتي از اقتصاد و تجارت صحبت به ميان مي‌آمد، مفهومي معادل توليدات کارخانه‌اي داشت؛ ولي با ظهور تکنولوژي آی‌تی دروازه‌اي از دنياي نوين در تجارت گشوده شده است.
در حالي شهرداري تهران بخشي از هزينه‌هاي خود را به انتقال صنايع آلاينده اختصاص داده است که نه تنها مقصد اين صنايع پذيراي آنها نيست، بلکه هر روز با افزايش شمار بي‌کاري افراد تحصيل‌کرده، شاهد درخواست تساهل از طرف جامعه با چنين معضل محيط‌زيستي هستيم.
مصوباتي از چشم‌انداز اقتصادي شهر تهيه شده که در آن بر نقش مؤثر تهران در افق تجارت کشور صحه گذاشته شده است؛ ولي متأسفانه در آمايش سرزميني قدر سهم خدمات محيط‌زيستي اين شهر در اين چرخه پيش‌بيني نشده است. وقتي از کل فرايند چرخه اقتصاد و نقش‌آفرينان آن عرصه، فقط قانون انتقال صنوف آلاينده به عنوان راهکار عملياتي کاهش آلودگي‌هاي ناشي از توليدات صنعتي و واحدهاي خدماتي وظيفه و اختيار شهرداري مي‌شود، انتظار اجرائي‌بودن چنين احکامي ‌باورپذیر نیست.
براي بازتعريف هويت اقتصادي تهران و نقش شهرداري اين شهر بايد به چند نكته مهم اشاره کرد:
-تهران مي‌تواند يک کريدور اقتصادي عظيم براي انواع توليدات کشور باشد.
-ايجاد چنين شبکه چندوجهي خدماتي- تأکيد مي‌کنم صرفا خدماتي- نيازمند حضور آموزش‌ديده و هماهنگ تمام متوليان بخش‌هاي اقتصادي کشور است.
- برنامه‌ريزي مکان‌يابي اين شبکه چه به لحاظ نرم‌افزاري و چه به لحاظ سخت‌افزاري بر عهده شهرداري است.
- اين شبکه (اقتصادي) اعضايي دارد که به تناسب دريافت خدمات از اين شبکه، وظايفي بر عهده دارند که بخشي از آنها محيط‌زيستي است و برنامه‌ريزي و اجراي اين خدمات با شهرداري است.
- اين شبکه الزاماتي دارد مانند سيستم‌هاي حمل‌و‌نقل و... که قدر سهم هر عضو معلوم است و پرداخت عوارض منوط به تعيين استانداردهاي اين خدمات است.
- مکانيسم و نوع ارتباط اين شبکه با مجموعه فرضا توليدکنندگان کشور در قالب نهادهايي خواهد بود که جايگاه آنها از سوی دستگاه‌هايي اعم از شهرداري و وزارتخانه‌ها با تعريف پروژه‌هاي مسئله‌محور در حوزه‌هاي مختلف مأموريت سازمان‌ها و دستگاه‌ها ايجاد مي‌شود.
- در چنين ساختاري، نقش، انتظارات و وظايف تمام مجموعه‌هاي ذي‌نفع و ذي‌مدخل و... مشخص شده است.
- برنامه اين شبکه نيازهاي دقيقي مانند آموزش منابع انساني و... را نيز پيش‌بيني مي‌كند.
اينها بخش کلي از هويت اقتصادي شهر تهران است که بر اين اساس نقش بازيگران اصلي آن نيز مشخص مي‌شود؛ ولي نکته مهم در تهيه چنين برنامه کلان و کليه زيرنظام‌هاي آن، حضور تمام بخش‌ها در نگاشت اين هويت است. اجازه بدهيد مثال ساده‌اي بيان شود. همه ما مي‌دانيم تقريبا اکثر شرکت‌هاي توليدي از هر کجاي کشور دفتري در تهران دارند؛ ولي تاکنون محاسبه‌اي از ميزان نياز به افزايش و ايجاد خدمات شبکه حمل‌ونقل به دليل حضور اين شرکت‌ها انجام نشده است و حتي زون‌بندي کاربردي نيز انجام نشده است که بتواند بهترين خدمات اقتصادي را براي چنين شرکت‌هايي پيش‌بيني كند. در اين مورد از ميزان ايجاد آلودگي‌هاي محيط‌زيستي نيز محاسبه دقيقي در دست نيست. اگر بخواهيم باز هم دقيق‌تر شويم، چنين شرکتي اگر بنا باشد تجارت بين‌المللي داشته باشد، ميزان حضور توريست‌هاي تجاري و نياز به خدمات آنها چقدر خواهد بود. اين موضوعات بسيار محدودي است از حضور يک شرکت صرفا بازرگاني در پايتخت.
وقتي شهرداري تهران بنا دارد سرمايه‌گذاري براي ارائه اين خدمات داشته باشد، از ماليات يک کارخانه براي مثال در سمنان که صرفا شرکت تجاري آن در تهران است، چه سهمی خواهد داشت.
وقتي هويت اقتصادي شهر تهران را مي‌پذيريم، بنابراين بايد در تمام بخش‌هاي برنامه‌ها اين هويت را جاري كنيم.
مثال ديگري از هويت گردشگري شهر تهران بيان كنيم. تهران از نظر مرکزيت معنوي و مذهبي در بين کشورهاي اسلامي، دارابودن آثار تاريخي، سرمايه‌گذاري گسترده در حوزه سلامت، فعاليت‌هاي اقتصادي و تجاري... در برنامه‌ريزي‌هاي فرهنگي کلان کشور هويت گردشگري نيز دارد؛ هويتي که در هر جنبه آن رعايت استانداردهاي محيط‌زيستي از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. تهران با توجه به جايگاه مهم خود بايد بتواند الگويي مناسب در بين ساير کشورها ارائه دهد و همچنين حضور گردشگر سلامت در شرايطي که رتبه اين شهر در شاخص‌هاي محيط‌زيستي هر روز پايين‌تر مي‌آيد، وضعيتي مخدوش را رائه مي‌دهد. با درنظرگرفتن اينکه يکي از مهم‌ترين عوامل توسعه گردشگري در شهرها، مديريت شهري است، براي تعريف هويت گردشگري شهر تهران بايد موارد زير مورد نظر قرار گيرد:
- بسترهاي سياسي، اقتصادي و سرزميني شهر تهران تعريف شود.
- نيازهاي گردشگران و ساکنان بومي و تاب‌آوري محيط‌زيستي با رويکرد توسعه پايدار معلوم شود.
- ارتباط هويت گردشگري تهران با ساير کارکردها و هويت‌هاي شهر بازتعريف شود.
-استاندارهاي مورد نياز در هويت گردشگري تهران تأليف يا تدوين شود.
- کشف پتانسيل‌ها و استعدادهاي بخش قابل توسعه گردشگري در شهر تهران.
- تعريف منابع انساني کارا و تعيين ميزان نقش و مشارکت ساکنان بومي شهر تهران.
تعريف هويت گردشگري شهر تهران علاوه بر کاهش عوارض آلايندگي محيط‌زيستي، می‌تواند تصميم‌گيري به منظور سرمايه‌گذاري و برنامه‌ريزي مديريت شهري را اجرائي کند. سعي شد در اين نوشتار به بررسي اجمالي موضوع هويت شهر تهران و ارتباط و اهميت آن در برنامه‌ريزي کلان شهري به‌ویژه با رويکرد محيط‌زيستي پرداخته شود. به همين منظور دو مثال از 17 مورد موضوعات ارتباطي هويت و برنامه‌ريزي شهري با نگاه ويژه محيط‌زيستي و خدمات شهري بررسي شد.

شهرها براي زندگي طراحي شده‌اند و بستري هستند برای جذب امکانات پيشرفته زندگي؛ از جايي که نوع نگرش مديريت شهرها از طراحي و تدارک به تجمع و تجمل گرايش پيدا کرد، مجموعه‌اي از مشکلات براي نوع زندگي شهري ايجاد کرد که نشانه‌هاي آن در انواع معضلات محيط‌زيستي خود را بروز مي‌دهد. رفع اين مسائل تقريبا عمده، زمان و هزينه برنامه‌ريزان شهري و شهرداري‌ها، به‌ویژه کلان‌شهرها را به خود اختصاص داد.
جايي که انتظار مي‌رود مديران شهري به موضوعات زيرساختي مثل افزايش سطح دانش شهروندان و تنظيم و سياست‌گذاري روابط و مکانيسم‌هاي ارتباطات ساکنان شهرها بپردازند، شاهد افزايش ناهماهنگي‌ها و ناهنجاري‌ها در روند زندگي شهرنشيني به واسطه وجود مشکلات محيط‌زيستي و کاهش خدمات شهري مؤثر شهرداري‌ها هستيم.
امروزه کمتر کسي است که با کلماتي مثل پسماند، بهينه‌سازي مصرف انرژي، مديريت مصرف آب، حمل‌ونقل عمومي و... آشنايي نداشته باشد. با وجود افزايش آگاهي درباره معضلات شهري و با توجه به گسترش استفاده از فناوري‌هاي نوين به منظور رفع اين مسائل در بسياري از شهرهاي جهان، در کلان‌شهري مثل تهران، موضوعي مانند دفع صحيح پسماند و بازيافت، مسئله‌ای چندمجهولي است. چرا؟ و کجا بايد پاسخ آن را يافت؟
وقتي سراغ قوانين و الزامات حقوقي و مصوبات مي‌رويم، با انبوهي از مستندات مواجه مي‌شويم که قابليت اجرائي ندارند و باور آن مشکل است که اصولا اين مکتوبات براي عملياتي‌شدن نگاشته شده‌اند. به قول دوستي، ما برنامه‌هايي مي‌نويسيم که خودمان هم آنها را دوست نداريم.
پاسخ اين سؤال که براي نوشتن «اهداف عملياتي محيط‌زيستي در برنامه‌هاي مديريت کلان‌شهر را بايد از کجا آغاز کرد؟»، در جايي است که تصور مي‌کنيم شناخت کاملي از آن داريم؛ «هويت شهر تهران».
شهر تهران همه چيز دارد: جمعيت، تجارت و اقتصاد، صنعت و معدن، مراکز فرهنگي و گردشگري و سلامت و حتي کشاورزي شهري و باز هم همه چيز دارد: ترافيک، توزيع نامناسب مکاني بخش‌هاي مسکوني و تجاري در سطح شهر، صنوف مزاحم و آلاينده، عدم مديريت سيما و منظر شهري، مديريت‌نکردن مصرف آب و انرژي، فقدان استانداردهاي قابل اجرا در پروژه‌ها و طرح‌ها، آلودگي هوا و صدا و حتي نبود مديريت برای مصرف سموم و کودهاي شيميايي؛ ولي يک چيز ندارد: تعريف شفاف و کاربردي از هويت شهري خود و تبيين آن.
برنامه‌ها و دستورالعمل‌ها، بدون تعريف «هويت» مثالي از فيل مولانا است و عدم همسويي که بين دستگاه‌ها مشاهده مي‌شود، نمادي قابل لمس از آن داستان.
زماني که عناصر هويت‌ساز و ارزش‌هاي بومي به نظام برنامه‌ريزي و طراحي شهري ورود پيدا کند، مي‌توان اميد داشت که برنامه‌ها از موضوعات تئوري و علمي به راهکارهاي عملي منتهي شوند.
در اين بين، شهرداري‌ها به عنوان نهادهايي که ارتباط مستقيم با المان‌هاي زيست شهري دارند، مي‌توانند بهترين گزينه براي احصا و دريافت اين هويت و پس از آن مديريت و برنامه‌ريزي گسترش و تعيين جايگاه آن باشند. براي مثال، به تشريح ارتباط هويت و دو موضوع شهر تهران و نقش شهرداري تهران مي‌پردازيم.
- اقتصاد تهران
- گردشگري تهران
در ديد کلان جايگاه تهران به عنوان قلب تپنده اقتصاد کشور ‌انکارنشدنی و کتمان‌ناپذیر است و چنين امکاني تبديل به تهديد افزايش مهاجرت و انواع مصائب محيط‌زيستي شده است.
شايد چند سال پيش وقتي از اقتصاد و تجارت صحبت به ميان مي‌آمد، مفهومي معادل توليدات کارخانه‌اي داشت؛ ولي با ظهور تکنولوژي آی‌تی دروازه‌اي از دنياي نوين در تجارت گشوده شده است.
در حالي شهرداري تهران بخشي از هزينه‌هاي خود را به انتقال صنايع آلاينده اختصاص داده است که نه تنها مقصد اين صنايع پذيراي آنها نيست، بلکه هر روز با افزايش شمار بي‌کاري افراد تحصيل‌کرده، شاهد درخواست تساهل از طرف جامعه با چنين معضل محيط‌زيستي هستيم.
مصوباتي از چشم‌انداز اقتصادي شهر تهيه شده که در آن بر نقش مؤثر تهران در افق تجارت کشور صحه گذاشته شده است؛ ولي متأسفانه در آمايش سرزميني قدر سهم خدمات محيط‌زيستي اين شهر در اين چرخه پيش‌بيني نشده است. وقتي از کل فرايند چرخه اقتصاد و نقش‌آفرينان آن عرصه، فقط قانون انتقال صنوف آلاينده به عنوان راهکار عملياتي کاهش آلودگي‌هاي ناشي از توليدات صنعتي و واحدهاي خدماتي وظيفه و اختيار شهرداري مي‌شود، انتظار اجرائي‌بودن چنين احکامي ‌باورپذیر نیست.
براي بازتعريف هويت اقتصادي تهران و نقش شهرداري اين شهر بايد به چند نكته مهم اشاره کرد:
-تهران مي‌تواند يک کريدور اقتصادي عظيم براي انواع توليدات کشور باشد.
-ايجاد چنين شبکه چندوجهي خدماتي- تأکيد مي‌کنم صرفا خدماتي- نيازمند حضور آموزش‌ديده و هماهنگ تمام متوليان بخش‌هاي اقتصادي کشور است.
- برنامه‌ريزي مکان‌يابي اين شبکه چه به لحاظ نرم‌افزاري و چه به لحاظ سخت‌افزاري بر عهده شهرداري است.
- اين شبکه (اقتصادي) اعضايي دارد که به تناسب دريافت خدمات از اين شبکه، وظايفي بر عهده دارند که بخشي از آنها محيط‌زيستي است و برنامه‌ريزي و اجراي اين خدمات با شهرداري است.
- اين شبکه الزاماتي دارد مانند سيستم‌هاي حمل‌و‌نقل و... که قدر سهم هر عضو معلوم است و پرداخت عوارض منوط به تعيين استانداردهاي اين خدمات است.
- مکانيسم و نوع ارتباط اين شبکه با مجموعه فرضا توليدکنندگان کشور در قالب نهادهايي خواهد بود که جايگاه آنها از سوی دستگاه‌هايي اعم از شهرداري و وزارتخانه‌ها با تعريف پروژه‌هاي مسئله‌محور در حوزه‌هاي مختلف مأموريت سازمان‌ها و دستگاه‌ها ايجاد مي‌شود.
- در چنين ساختاري، نقش، انتظارات و وظايف تمام مجموعه‌هاي ذي‌نفع و ذي‌مدخل و... مشخص شده است.
- برنامه اين شبکه نيازهاي دقيقي مانند آموزش منابع انساني و... را نيز پيش‌بيني مي‌كند.
اينها بخش کلي از هويت اقتصادي شهر تهران است که بر اين اساس نقش بازيگران اصلي آن نيز مشخص مي‌شود؛ ولي نکته مهم در تهيه چنين برنامه کلان و کليه زيرنظام‌هاي آن، حضور تمام بخش‌ها در نگاشت اين هويت است. اجازه بدهيد مثال ساده‌اي بيان شود. همه ما مي‌دانيم تقريبا اکثر شرکت‌هاي توليدي از هر کجاي کشور دفتري در تهران دارند؛ ولي تاکنون محاسبه‌اي از ميزان نياز به افزايش و ايجاد خدمات شبکه حمل‌ونقل به دليل حضور اين شرکت‌ها انجام نشده است و حتي زون‌بندي کاربردي نيز انجام نشده است که بتواند بهترين خدمات اقتصادي را براي چنين شرکت‌هايي پيش‌بيني كند. در اين مورد از ميزان ايجاد آلودگي‌هاي محيط‌زيستي نيز محاسبه دقيقي در دست نيست. اگر بخواهيم باز هم دقيق‌تر شويم، چنين شرکتي اگر بنا باشد تجارت بين‌المللي داشته باشد، ميزان حضور توريست‌هاي تجاري و نياز به خدمات آنها چقدر خواهد بود. اين موضوعات بسيار محدودي است از حضور يک شرکت صرفا بازرگاني در پايتخت.
وقتي شهرداري تهران بنا دارد سرمايه‌گذاري براي ارائه اين خدمات داشته باشد، از ماليات يک کارخانه براي مثال در سمنان که صرفا شرکت تجاري آن در تهران است، چه سهمی خواهد داشت.
وقتي هويت اقتصادي شهر تهران را مي‌پذيريم، بنابراين بايد در تمام بخش‌هاي برنامه‌ها اين هويت را جاري كنيم.
مثال ديگري از هويت گردشگري شهر تهران بيان كنيم. تهران از نظر مرکزيت معنوي و مذهبي در بين کشورهاي اسلامي، دارابودن آثار تاريخي، سرمايه‌گذاري گسترده در حوزه سلامت، فعاليت‌هاي اقتصادي و تجاري... در برنامه‌ريزي‌هاي فرهنگي کلان کشور هويت گردشگري نيز دارد؛ هويتي که در هر جنبه آن رعايت استانداردهاي محيط‌زيستي از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. تهران با توجه به جايگاه مهم خود بايد بتواند الگويي مناسب در بين ساير کشورها ارائه دهد و همچنين حضور گردشگر سلامت در شرايطي که رتبه اين شهر در شاخص‌هاي محيط‌زيستي هر روز پايين‌تر مي‌آيد، وضعيتي مخدوش را رائه مي‌دهد. با درنظرگرفتن اينکه يکي از مهم‌ترين عوامل توسعه گردشگري در شهرها، مديريت شهري است، براي تعريف هويت گردشگري شهر تهران بايد موارد زير مورد نظر قرار گيرد:
- بسترهاي سياسي، اقتصادي و سرزميني شهر تهران تعريف شود.
- نيازهاي گردشگران و ساکنان بومي و تاب‌آوري محيط‌زيستي با رويکرد توسعه پايدار معلوم شود.
- ارتباط هويت گردشگري تهران با ساير کارکردها و هويت‌هاي شهر بازتعريف شود.
-استاندارهاي مورد نياز در هويت گردشگري تهران تأليف يا تدوين شود.
- کشف پتانسيل‌ها و استعدادهاي بخش قابل توسعه گردشگري در شهر تهران.
- تعريف منابع انساني کارا و تعيين ميزان نقش و مشارکت ساکنان بومي شهر تهران.
تعريف هويت گردشگري شهر تهران علاوه بر کاهش عوارض آلايندگي محيط‌زيستي، می‌تواند تصميم‌گيري به منظور سرمايه‌گذاري و برنامه‌ريزي مديريت شهري را اجرائي کند. سعي شد در اين نوشتار به بررسي اجمالي موضوع هويت شهر تهران و ارتباط و اهميت آن در برنامه‌ريزي کلان شهري به‌ویژه با رويکرد محيط‌زيستي پرداخته شود. به همين منظور دو مثال از 17 مورد موضوعات ارتباطي هويت و برنامه‌ريزي شهري با نگاه ويژه محيط‌زيستي و خدمات شهري بررسي شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.