|

اثرات سوء برخی طرح‌های عمرانی وزارت خانه های نفت و نیرو

از نگاه منشأ عوامل مؤثر در پیدایش کانون‌های تولید ریز گرد را می‌توان در دودسته عوامل طبیعی و عوامل انسانی جای داد.

عوامل طبیعی
ازجمله عوامل طبیعی می‌توان به تغییرات اقلیم (افزایش دما و کاهش رطوبت) اشاره کرد که در قالب خشک‌سالی‌های اخیر نقش مهمی در پیدایش کانون‌های تولید گردوغبار داشته‌اند. نکته قابل‌توجه در ارتباط با این عواملی، عملکرد منطقه‌ای آن‌ها است که علاوه بر اثرگذاری تقریباً یکنواخت در کانون‌های مختلف، مدیریت آن را نیز امکان‌ناپذیر ساخته است.
فعالیت‌های انسانی
فعالیت‌های انسانی و به‌ویژه طرح‌های عمرانی در دهه‌های گذشته نقش مهمی در کویری شدن عرصه‌های طبیعی و گسترش کانون‌های تولید غبار داشته‌اند. برخلاف عوامل طبیعی، اثرگذاری این عوامل محلی است و نوع و اثر آن در هر کانون متفاوت می‌باشد. مدیریت این عوامل در دست انسان است و به سهولت می‌توان با کنترل و اصلاح آن‌ها روند شتابان گسترش کانون‌ها را متوقف نمود. صرف‌نظر از سهم هریک از عوامل طبیعی و انسانی در شکل‌گیری کانون‌ها، عوامل انسانی به دلیل اینکه امکان کنترل و مدیریت آن‌ها وجود دارد از وزن بیشتری برخوردار هستند. ازجمله عوامل انسانی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

نقش عوامل طبیعی و انسانی در تشکیل کانون‌های تولید غبار
احداث سدها،انتقال آب ازسرشاخه‌های رودخانه‌های استان،احداث بندهای خاکی،احداث جاده‌هاوخطوط انتقال نفت،گازوکانال‌های زهکشی
نمونه هایی از این دست اقدامات :

1- جنوب شرق اهواز
-یک جاده شنی با ارتفاع حدود نیم متر برای دسترسی به چاهای نفت احداث‌شده است. این جاده مسیر آب‌های سطحی و سیلاب‌های پخش شده در انتهای رودخانه کوپال را سد نموده است. بررسی تصاویر ماهواره‌ای در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۵ نشان می‌دهد عملکرد این جاده و همچنین اثرگذاری بندهای خاکی بالادست در کاهش آورد آبی رودخانه، در شکل‌گیری حدود ۲۷۰۰۰ هکتار کانون نقش داشته است
2- شرق ماهشهر
مهار سیلاب‌های رودخانه جراحی درنتیجه احداث سد و بندهای خاکی در سرشاخه‌های آن در شکل‌گیری 13700 هکتار کانون‌ها تأثیر داشته است برای نمونه در جنوب شهر بهبهان برای مهار سیلاب‌های وارده به شهر بهبهان حدود ۱۲۰ بند خاکی کوچک و بزرگ احداث‌شده است
- مراتع، آبگیر و اراضی مرطوب در انتهای رودخانه کوپال
- گسترش کانون تولید گردوغبار در انتهای رودخانه کوپال
- موقعیت بندهای خاکی احداث‌شده در جنوب شهر بهبهان جهت جلوگیری از ورود سیلابه به شهر بهبهان در دهه ۱۳۷۰

3- امیدیه
-در جنوب شهر امیدیه و شرق هندیجان حدود ۸۰۰۰ هکتار از کانون‌ها درنتیجه مهار آب‌های سطحی توسط بندهای خاکی در منطقه امیدیه و زهکشی آب‌های سطحی توسط کانال زهکش اراضی کشاورزی شکل‌گرفته‌اند.


پیشنهاد و راه کار مهار
در کنار شیوه‌های مختلف مهار، توجه به برخی برنامه‌های مدیریتی می‌تواند به‌طور گسترده‌ای در مهار کانون‌ها مؤثر واقع گردد. ازجمله این راهکارها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- ممانعت از انتقال آب‌های سطحی استان خوزستان به استان‌های دیگر
- بازنگری در کارکرد سدها، سیل بندها و بندهای خاکی احداث‌شده بر روی رودخانه‌ها، آبراهه‌های اصلی
- افزایش سطح زیر کشت آبی با افزایش بهره‌وری آب در بخش کشاورزی
- تشویق کشاورزان به کشت اراضی دیم و تقویت پوشش بیمه محصولات کشاورزی در محدوده کانون‌ها
- تخصیص حق آب تالاب‌ها، آبگیرها و پهنه‌های مرطوب
- اصلاح برخی طرح‌های عمرانی به‌ویژه جاده‌ها و خطوط انتقال گاز و ...
- مدیریت آب‌های سطحی و سیلاب‌ها به‌جای مهار بی‌رویه آب‌های سطحی و سیلاب رودخانه‌ها و هدایت آن‌ها به‌سوی خلیج‌فارس

از نگاه منشأ عوامل مؤثر در پیدایش کانون‌های تولید ریز گرد را می‌توان در دودسته عوامل طبیعی و عوامل انسانی جای داد.

عوامل طبیعی
ازجمله عوامل طبیعی می‌توان به تغییرات اقلیم (افزایش دما و کاهش رطوبت) اشاره کرد که در قالب خشک‌سالی‌های اخیر نقش مهمی در پیدایش کانون‌های تولید گردوغبار داشته‌اند. نکته قابل‌توجه در ارتباط با این عواملی، عملکرد منطقه‌ای آن‌ها است که علاوه بر اثرگذاری تقریباً یکنواخت در کانون‌های مختلف، مدیریت آن را نیز امکان‌ناپذیر ساخته است.
فعالیت‌های انسانی
فعالیت‌های انسانی و به‌ویژه طرح‌های عمرانی در دهه‌های گذشته نقش مهمی در کویری شدن عرصه‌های طبیعی و گسترش کانون‌های تولید غبار داشته‌اند. برخلاف عوامل طبیعی، اثرگذاری این عوامل محلی است و نوع و اثر آن در هر کانون متفاوت می‌باشد. مدیریت این عوامل در دست انسان است و به سهولت می‌توان با کنترل و اصلاح آن‌ها روند شتابان گسترش کانون‌ها را متوقف نمود. صرف‌نظر از سهم هریک از عوامل طبیعی و انسانی در شکل‌گیری کانون‌ها، عوامل انسانی به دلیل اینکه امکان کنترل و مدیریت آن‌ها وجود دارد از وزن بیشتری برخوردار هستند. ازجمله عوامل انسانی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

نقش عوامل طبیعی و انسانی در تشکیل کانون‌های تولید غبار
احداث سدها،انتقال آب ازسرشاخه‌های رودخانه‌های استان،احداث بندهای خاکی،احداث جاده‌هاوخطوط انتقال نفت،گازوکانال‌های زهکشی
نمونه هایی از این دست اقدامات :

1- جنوب شرق اهواز
-یک جاده شنی با ارتفاع حدود نیم متر برای دسترسی به چاهای نفت احداث‌شده است. این جاده مسیر آب‌های سطحی و سیلاب‌های پخش شده در انتهای رودخانه کوپال را سد نموده است. بررسی تصاویر ماهواره‌ای در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۵ نشان می‌دهد عملکرد این جاده و همچنین اثرگذاری بندهای خاکی بالادست در کاهش آورد آبی رودخانه، در شکل‌گیری حدود ۲۷۰۰۰ هکتار کانون نقش داشته است
2- شرق ماهشهر
مهار سیلاب‌های رودخانه جراحی درنتیجه احداث سد و بندهای خاکی در سرشاخه‌های آن در شکل‌گیری 13700 هکتار کانون‌ها تأثیر داشته است برای نمونه در جنوب شهر بهبهان برای مهار سیلاب‌های وارده به شهر بهبهان حدود ۱۲۰ بند خاکی کوچک و بزرگ احداث‌شده است
- مراتع، آبگیر و اراضی مرطوب در انتهای رودخانه کوپال
- گسترش کانون تولید گردوغبار در انتهای رودخانه کوپال
- موقعیت بندهای خاکی احداث‌شده در جنوب شهر بهبهان جهت جلوگیری از ورود سیلابه به شهر بهبهان در دهه ۱۳۷۰

3- امیدیه
-در جنوب شهر امیدیه و شرق هندیجان حدود ۸۰۰۰ هکتار از کانون‌ها درنتیجه مهار آب‌های سطحی توسط بندهای خاکی در منطقه امیدیه و زهکشی آب‌های سطحی توسط کانال زهکش اراضی کشاورزی شکل‌گرفته‌اند.


پیشنهاد و راه کار مهار
در کنار شیوه‌های مختلف مهار، توجه به برخی برنامه‌های مدیریتی می‌تواند به‌طور گسترده‌ای در مهار کانون‌ها مؤثر واقع گردد. ازجمله این راهکارها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- ممانعت از انتقال آب‌های سطحی استان خوزستان به استان‌های دیگر
- بازنگری در کارکرد سدها، سیل بندها و بندهای خاکی احداث‌شده بر روی رودخانه‌ها، آبراهه‌های اصلی
- افزایش سطح زیر کشت آبی با افزایش بهره‌وری آب در بخش کشاورزی
- تشویق کشاورزان به کشت اراضی دیم و تقویت پوشش بیمه محصولات کشاورزی در محدوده کانون‌ها
- تخصیص حق آب تالاب‌ها، آبگیرها و پهنه‌های مرطوب
- اصلاح برخی طرح‌های عمرانی به‌ویژه جاده‌ها و خطوط انتقال گاز و ...
- مدیریت آب‌های سطحی و سیلاب‌ها به‌جای مهار بی‌رویه آب‌های سطحی و سیلاب رودخانه‌ها و هدایت آن‌ها به‌سوی خلیج‌فارس

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.