|

آمیزش لطف شاعرانه هنر با بتن و آسفالت

شیرین کریمی . پژوهشگر اجتماعی

در ماه گذشته در خیابان عفیف‌آباد شیراز برنامه‌ای در دو شب متوالی برگزار شد. برنامه زیر نظر شهرداری بود، از جلوخان باغ عفیف‌آباد تا آخر خیابانِ عفیف‌آباد از ورود اتومبیل‌ها جلوگیری شد و فضای پیاده‌رَوی مردم و اجرای برنامه‌های هنری توسط گروه‌های مختلف هنرمندان فراهم شد، هنر به خیابان آورده شد و در تبلیغاتی که زیر نظر شهرداری منتشر شد گفتند بیایید که دیوارها، سنگفرش‌ها، چنارها، خیابان‌ها و آسمان در انتظار شماست و مشخصاً «اکنون شهر در انتظار شماست»؛ اکنون اجازه صادر شد و بیایید موسیقی اجرا کنیم، پیاده‌روها را نقاشی کنیم، کف عفیف‌آباد دور هم فیلم تماشا کنیم و برنامه‌های خوب دیگری ازاین‌دست. برنامه اجرا شد، هنر والا در کنار هنر عامی قرار گرفت، در گالری‌های خیابان عفیف‌آباد عکس‌های عباس کیارستمی به نمایش درآمد، در گوشه‌هایی از خیابان با برنامه‌های مفرح بچه‌ها را سرگرم کردند و نیروهای امنیتی در میان مردم مراقب امنیت مردم بودند، در مواردی هم در میان صداهای سازهای مدرن و گیتار الکتریک ناگهان صدای مداحی از باندهای بسیار قوی در فضا پخش ‌شد و شربتِ رایگان هم در کنار این باندها بود و خب خیابان است دیگر و اکنون (آن دوشب) مال ما و دیگران، همه با هم است (بود)! موسیقی‌ای که این سال‌ها در آموزشگاه‌ها، زیرزمین‌ها و سالن‌های کنسرت نه‌چندان مرئی حضوری محافظه‌کارانه، ترس‌خورده و نامطمئن دارد و اغلب با احتمال زیادِ مهاجرتِ هنرمندان و تعطیل شدن آموزشگاه‌ها و لغو شدنِ کنسرت‌ها-به دلایل مختلف-روبه‌رو است اکنون (آن دو شب) در خیابان است (بود).
و وقتی درست وسط این هیاهو قرار می‌گرفتی می‌توانستی حس کنی که چقدر خوب است، بالاخره هنر به خیابان آمد، از هنر تقدس زدایی شد و هنرمندان برج عاج نشینِ نابغۀ اغلب ناراضی برای مردمِ واقعی هنرنمایی می‌کنند! شبیه آرمان‌شهرِ هنر است. یا شبیه راه حلی برای مسئلۀ «هنر برای جامعه» است، نه «هنر برای هنر» و نه «هنر برای صاحبان و متولیانِ هنر» و نه «هنر برای هنرمندان» و نه «هنر برای وارثان خانوادگیِ هنرمندان»!این شعار بارها تکرار شد که «اکنون شهر در انتظار شماست»، پرسش این است که در روزها و شب‌های دیگر شهر برای چه کسی است؟ و چرا برای آمدن هنر به خیابان باید مجوز، زمان و مکان از سوی نهادهای سیاسی-اجتماعی صادر بشود؟
این برنامه با حضور صدها تماشاگر برگزار شد، مردم شیراز آمدند و تماشا کردند، گذشته از اینکه ما در اغلب امور تماشاگر‌انِ بسیار خوبی هستیم، اما هنر نیاز به تماشاگر دارد، هنر باید دیده بشود، شنیده بشود و لمس بشود، در آن دو شب چشم‌هایی که خیره به گوشی‌های هوشمند و مانیتورهای بزرگ در خانه‌ها بود، به هنرهایی که مجوز اجرا در خیابان داشتند خیره شد. این مقدار هنر برای جامعه امروز کم است، پاسخگو نیست، هدف برنامه‌های این‌چنینی این است که هنر عمومی بشود یا هنر برای عموم به خیابان آورده بشود؟ اما عملاً هیچ‌کدام از این دو هدف حاصل نمی‌شود.
ما در اینجا با دو مفهوم «هنر عمومی» و «هنر خیابانی» روبه‌رو هستیم. هنر خیابانی یکی از انواع هنر عمومی است، هنر عمومی هنرهایی است که در فضای عمومی که قابل‌دسترس برای عمومِ مردم است، نمایش داده می‌شود. هنر عمومی با مجوزهای دولتی در منظر عموم قرار می‌گیرند، اما هنر خیابانی به مجوزهای رسمی متکی نیست و طرح‌های پیشنهادیِ هنر خیابانی قبل از اجرا، نیاز به افتادن در روند تائید ساختارهای رسمی و غیررسمی ندارد و مقررات مربوط به خودش را دارد. در هنرهای خیابانی مثل موسیقی، گرافیتی، تئاتر خیابانی و مانند آن، اغلب هنرمندان به شکل ناشناس و با نام مستعار اجرا می‌کنند، هنر خیابانی بی‌هنجاری نیست، بخشی از فرهنگ شهرنشینی در تمام دنیاست، نوعی زیبایی است که مردم به شکل غیرمنتظره در خیابان‌های شهر با آن مواجه می‌شوند و پیام آن را دریافت می‌کنند؛ محتوای پیام‌های هنرهای خیابانی می‌تواند سیاسی، اجتماعی و زیبایی‌شناختی باشد، می‌تواند یک گرافیتی که در دفاع از حقوق بشر اجرا شده است باشد، یا یک موسیقی زیبا یا یک تئاتر خیابانی باشد. هنرهای خیابانی اغلب عمر کوتاهی دارند و همیشه در معرض جابه‌جایی و پاک شدن و رنگ شدن و از بین رفتن قرار دارند، بااین‌وجود همان مواجهۀ کوتاهِ مخاطب با هنر خیابانی می‌تواند نوعی ارتباطِ معنادار ایجاد کند، نوعی حس زیبایی‌شناختی غیرمنتظره یا نوعی درگیری انتقادی برای فهم مفهوم چیزی که یک هنرمند ناشناس سعی در بیان آن داشته است. هنر خیابانی یک کنش و واکنش چالشی بین افراد جامعه ایجاد می‌کند و طبیعتاً به افزایش پویایی و سرزندگیِ فضاهای شهری کمک می‌کند؛ هنر خیابانی راهکاری برای سخن گفتن و بودن در فضاهای شهری است.
وقتی هنر با مجوزهای نهادهای سیاسی-اجتماعی با تعیین زمان و مکان به خیابان آورده می‌شود تفاوت چندانی با نگه‌داشتن هنر در موزه‌ها و زیرزمین‌ها و آموزشگاه‌ها و اجراهای خصوصی ندارد، اجراها نظارت‌شده و شناسنامه‌دار و تائید شده هستند و مردم به تماشاچی بودن تقلیل داده شده‌اند، هنر عمومی نمی‌شود مگر اینکه هنرمندان میزانی از آزادی عمل داشته باشند که بتوانند فضاهای شهری را در هر زمان و مکانی برای اجرای هنر خود در اختیار داشته باشند، بیشتر هنرهایی که امروز در خیابان‌های شهرهای ایران می‌بینیم را نه‌تنها نمی‌توان در زمرۀ هنر خیابانی قرار داد بلکه در زمرۀ هنر عمومی هم نمی‌توان قرار داد، چیزهایی که در شهر به اسم هنر به نمایش درآمده است گاه تبلیغات سیاسی است و گاه طرح‌های تأییدشدۀ تاریخ گذشته که بار زیبایی‌شناختی نوستالژیک و اندکی دارد، محصولاتی که هیچ درگیری منتقدانه‌ای در ذهن مخاطب ایجاد نمی‌کند و منجر به تبادل فکری و افزایش دانش و مباحثۀ فرهنگی بین مخاطبان نمی‌شود.
عدم اعتماد به هنرمندان و ندادن آزادی عمل به آنان از میزان سرمایۀ فرهنگی و سرمایۀ اجتماعی جامعه می‌کاهد و جامعه‌ای که سرمایه‌های آن کم باشد با هنر بیگانه می‌شود. دنیای هنر بستر مناسبی برای رشد روحی و فکری انسان است؛ هنری که در بند مجوز، سانسور، سلیقۀ گروهی و نظارت نهادی باشد دور از دست، پنهان و ناممکن می‌شود.
هنر خیابانی یکی از پیشروترین شیوه‌های ارتباطی در فضاهای شهری امروز است و در جهانی که افزایش ارتباطات مجازی از مرحلۀ مسئله بودن به مرحلۀ بحران بودن رسیده است محدود کردنِ فرصت‌هایی که هنر خیابانی برای توسعه فرهنگی و حل معضلات اجتماعیِ شهرها ایجاد می‌کند می‌تواند بسیار زیان‌بار باشد.

در ماه گذشته در خیابان عفیف‌آباد شیراز برنامه‌ای در دو شب متوالی برگزار شد. برنامه زیر نظر شهرداری بود، از جلوخان باغ عفیف‌آباد تا آخر خیابانِ عفیف‌آباد از ورود اتومبیل‌ها جلوگیری شد و فضای پیاده‌رَوی مردم و اجرای برنامه‌های هنری توسط گروه‌های مختلف هنرمندان فراهم شد، هنر به خیابان آورده شد و در تبلیغاتی که زیر نظر شهرداری منتشر شد گفتند بیایید که دیوارها، سنگفرش‌ها، چنارها، خیابان‌ها و آسمان در انتظار شماست و مشخصاً «اکنون شهر در انتظار شماست»؛ اکنون اجازه صادر شد و بیایید موسیقی اجرا کنیم، پیاده‌روها را نقاشی کنیم، کف عفیف‌آباد دور هم فیلم تماشا کنیم و برنامه‌های خوب دیگری ازاین‌دست. برنامه اجرا شد، هنر والا در کنار هنر عامی قرار گرفت، در گالری‌های خیابان عفیف‌آباد عکس‌های عباس کیارستمی به نمایش درآمد، در گوشه‌هایی از خیابان با برنامه‌های مفرح بچه‌ها را سرگرم کردند و نیروهای امنیتی در میان مردم مراقب امنیت مردم بودند، در مواردی هم در میان صداهای سازهای مدرن و گیتار الکتریک ناگهان صدای مداحی از باندهای بسیار قوی در فضا پخش ‌شد و شربتِ رایگان هم در کنار این باندها بود و خب خیابان است دیگر و اکنون (آن دوشب) مال ما و دیگران، همه با هم است (بود)! موسیقی‌ای که این سال‌ها در آموزشگاه‌ها، زیرزمین‌ها و سالن‌های کنسرت نه‌چندان مرئی حضوری محافظه‌کارانه، ترس‌خورده و نامطمئن دارد و اغلب با احتمال زیادِ مهاجرتِ هنرمندان و تعطیل شدن آموزشگاه‌ها و لغو شدنِ کنسرت‌ها-به دلایل مختلف-روبه‌رو است اکنون (آن دو شب) در خیابان است (بود).
و وقتی درست وسط این هیاهو قرار می‌گرفتی می‌توانستی حس کنی که چقدر خوب است، بالاخره هنر به خیابان آمد، از هنر تقدس زدایی شد و هنرمندان برج عاج نشینِ نابغۀ اغلب ناراضی برای مردمِ واقعی هنرنمایی می‌کنند! شبیه آرمان‌شهرِ هنر است. یا شبیه راه حلی برای مسئلۀ «هنر برای جامعه» است، نه «هنر برای هنر» و نه «هنر برای صاحبان و متولیانِ هنر» و نه «هنر برای هنرمندان» و نه «هنر برای وارثان خانوادگیِ هنرمندان»!این شعار بارها تکرار شد که «اکنون شهر در انتظار شماست»، پرسش این است که در روزها و شب‌های دیگر شهر برای چه کسی است؟ و چرا برای آمدن هنر به خیابان باید مجوز، زمان و مکان از سوی نهادهای سیاسی-اجتماعی صادر بشود؟
این برنامه با حضور صدها تماشاگر برگزار شد، مردم شیراز آمدند و تماشا کردند، گذشته از اینکه ما در اغلب امور تماشاگر‌انِ بسیار خوبی هستیم، اما هنر نیاز به تماشاگر دارد، هنر باید دیده بشود، شنیده بشود و لمس بشود، در آن دو شب چشم‌هایی که خیره به گوشی‌های هوشمند و مانیتورهای بزرگ در خانه‌ها بود، به هنرهایی که مجوز اجرا در خیابان داشتند خیره شد. این مقدار هنر برای جامعه امروز کم است، پاسخگو نیست، هدف برنامه‌های این‌چنینی این است که هنر عمومی بشود یا هنر برای عموم به خیابان آورده بشود؟ اما عملاً هیچ‌کدام از این دو هدف حاصل نمی‌شود.
ما در اینجا با دو مفهوم «هنر عمومی» و «هنر خیابانی» روبه‌رو هستیم. هنر خیابانی یکی از انواع هنر عمومی است، هنر عمومی هنرهایی است که در فضای عمومی که قابل‌دسترس برای عمومِ مردم است، نمایش داده می‌شود. هنر عمومی با مجوزهای دولتی در منظر عموم قرار می‌گیرند، اما هنر خیابانی به مجوزهای رسمی متکی نیست و طرح‌های پیشنهادیِ هنر خیابانی قبل از اجرا، نیاز به افتادن در روند تائید ساختارهای رسمی و غیررسمی ندارد و مقررات مربوط به خودش را دارد. در هنرهای خیابانی مثل موسیقی، گرافیتی، تئاتر خیابانی و مانند آن، اغلب هنرمندان به شکل ناشناس و با نام مستعار اجرا می‌کنند، هنر خیابانی بی‌هنجاری نیست، بخشی از فرهنگ شهرنشینی در تمام دنیاست، نوعی زیبایی است که مردم به شکل غیرمنتظره در خیابان‌های شهر با آن مواجه می‌شوند و پیام آن را دریافت می‌کنند؛ محتوای پیام‌های هنرهای خیابانی می‌تواند سیاسی، اجتماعی و زیبایی‌شناختی باشد، می‌تواند یک گرافیتی که در دفاع از حقوق بشر اجرا شده است باشد، یا یک موسیقی زیبا یا یک تئاتر خیابانی باشد. هنرهای خیابانی اغلب عمر کوتاهی دارند و همیشه در معرض جابه‌جایی و پاک شدن و رنگ شدن و از بین رفتن قرار دارند، بااین‌وجود همان مواجهۀ کوتاهِ مخاطب با هنر خیابانی می‌تواند نوعی ارتباطِ معنادار ایجاد کند، نوعی حس زیبایی‌شناختی غیرمنتظره یا نوعی درگیری انتقادی برای فهم مفهوم چیزی که یک هنرمند ناشناس سعی در بیان آن داشته است. هنر خیابانی یک کنش و واکنش چالشی بین افراد جامعه ایجاد می‌کند و طبیعتاً به افزایش پویایی و سرزندگیِ فضاهای شهری کمک می‌کند؛ هنر خیابانی راهکاری برای سخن گفتن و بودن در فضاهای شهری است.
وقتی هنر با مجوزهای نهادهای سیاسی-اجتماعی با تعیین زمان و مکان به خیابان آورده می‌شود تفاوت چندانی با نگه‌داشتن هنر در موزه‌ها و زیرزمین‌ها و آموزشگاه‌ها و اجراهای خصوصی ندارد، اجراها نظارت‌شده و شناسنامه‌دار و تائید شده هستند و مردم به تماشاچی بودن تقلیل داده شده‌اند، هنر عمومی نمی‌شود مگر اینکه هنرمندان میزانی از آزادی عمل داشته باشند که بتوانند فضاهای شهری را در هر زمان و مکانی برای اجرای هنر خود در اختیار داشته باشند، بیشتر هنرهایی که امروز در خیابان‌های شهرهای ایران می‌بینیم را نه‌تنها نمی‌توان در زمرۀ هنر خیابانی قرار داد بلکه در زمرۀ هنر عمومی هم نمی‌توان قرار داد، چیزهایی که در شهر به اسم هنر به نمایش درآمده است گاه تبلیغات سیاسی است و گاه طرح‌های تأییدشدۀ تاریخ گذشته که بار زیبایی‌شناختی نوستالژیک و اندکی دارد، محصولاتی که هیچ درگیری منتقدانه‌ای در ذهن مخاطب ایجاد نمی‌کند و منجر به تبادل فکری و افزایش دانش و مباحثۀ فرهنگی بین مخاطبان نمی‌شود.
عدم اعتماد به هنرمندان و ندادن آزادی عمل به آنان از میزان سرمایۀ فرهنگی و سرمایۀ اجتماعی جامعه می‌کاهد و جامعه‌ای که سرمایه‌های آن کم باشد با هنر بیگانه می‌شود. دنیای هنر بستر مناسبی برای رشد روحی و فکری انسان است؛ هنری که در بند مجوز، سانسور، سلیقۀ گروهی و نظارت نهادی باشد دور از دست، پنهان و ناممکن می‌شود.
هنر خیابانی یکی از پیشروترین شیوه‌های ارتباطی در فضاهای شهری امروز است و در جهانی که افزایش ارتباطات مجازی از مرحلۀ مسئله بودن به مرحلۀ بحران بودن رسیده است محدود کردنِ فرصت‌هایی که هنر خیابانی برای توسعه فرهنگی و حل معضلات اجتماعیِ شهرها ایجاد می‌کند می‌تواند بسیار زیان‌بار باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.