|

برداشت بی‎رویه از سفره‎های آب زیرزمینی تهدیدی برای شهرستان دهگلان

حسن محمدی‌.کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی روستایی

بدون کاهش های اساسی در مصارف مادی و انرژی در دهه های آینده با اُفتی خطرناک در سرانه ی مواد غذایی، مصرف انرژی و تولید صنعتی روبه رو خواهیم شد( مدوز،1992). مراقبت از محیط زیست و استفاده صحیح از منابع طبیعی از اصول مهم شاخص زیست بوم گرایی به شمار می رود، در این راستا به دلیل اهمیت بسیار زیاد منابع آبی در اقتصاد شهرستان دهگلان و با توجه به اینکه طی سالهای اخیر اقدام عملی چشمگیر از سوی مسئولین جهت کنترل برداشتهای غیر مجاز انجام نگرفته است، به طور مختصر به این امر مهم خواهیم پرداخت.
مشاهده میزان اٌفت سطح آب زیرزمینی در دشت دهگلان طی سال‎های 1370 تا 1390 نشان از برداشت بی‎رویه و نادرست از منابع آب دارد، میزان افت آب‎های زیرزمینی در سال 1370 از حدود 2 متر در حواشی دشت تا 43 متر در نواحی مرکزی آن رسیده است که این میزان در سال 1390 از حدود 5 متر در حواشی تا 85 متر افت آب زیرزمینی در نواحی مرکزی می باشد(محمدی،1393). طبق برداشتهای میدانی اینجانب در دشت، سطح ایستایی آبهای زیرزمینی در سالهای 66-65 به گفته کشاورزان منطقه 14متر، اما درسالهای اخیر سطح ایستایی به 76 متر رسیده است. بنابراین، اگر چنین روندی که ناشی از برداشت بی‎رویه و ناآگاهانه می‎باشد ادامه یابد در آینده نه چندان دور بخش کشاورزی دشت با چالش‎های جدی ناشی از کمبود آب مواجه خواهد شد. البته در سالهای اخیر نیز شاهد پیامدهای منفی استفاده نادرست از این منبع خدادادی بوده ایم. عدم اطلاع کشاورزان از برنامه‌های مدیریت و مصرف آب سبب شده است که آنان از پتانسیل آب زیرزمینی منطقه خود اطلاع کافی نداشته باشند و بدون توجه به شرایط موجود اقدام به بهره‎برداری بی‎رویه و غیرمجاز نمایند. بهترین گواه این ادعا، حدود بیش از 600 حلقه چاه غیرمجاز و بدون پروانه و کف‎شکنی چاه‎ها بدون آینده‎نگری در دشت دهگلان می‎باشد. توسعه نامناسب کشاورزی و اعمال سیستم ناکارآمد و مدیریت ضعیف در امر آبیاری و استفاده نادرستِ زمانی از آب‎های زیرزمینی و مهمتر، عدم پیگیری و کم کاریهای مسئولین در اطلاع رسانی به کشاورزان و آگاه ساختن آنان از عواقب امر از موارد تشدید افت آب‎های زیرزمینی در منطقه هستند.
یکی از پی‎آمدهای مهم برداشت بی‎رویه از سفره‎های آب زیرزمینی، متراکم شدن لایه‎ها و نشست زمین است. استخراج آب زیرزمینی و در پی آن افت مداوم سطح ایستایی، تخلیه سفره‏ها و نشست زمین از عوامل اصلی فرونشست زمین می‎باشند (شاهی دشت، 1390). برداشت بیش از ظرفیت از آب‎های زیرزمینی در دشت دهگلان منجر به نشست و ترک خوردن زمین به ویژه در قسمت‎های مرکزی آن و در نتیجه آسیب‎رساندن به زمین‎های کشاورزی و همچنین نواحی مسکونی شده است. شکل 1، نمونه‎ای از فرونشست زمین در سالهای اخیر در دشت را نشان می‎دهد که اگر آن را با شکل 2، یعنی آثار فرونشست زمین در دشت رفسنجان کرمان در سال 1377 مقایسه کنیم، در آینده نه چندان دور شاهد رقم خوردن سرنوشت دشت رفسنجان برای دشت دهگلان خواهیم بود.
روند افت آب‎های زیرزمینی و برداشت بی‎رویه آن، بر رفاه اجتماعی و سود حاصل از تولیدات کشاورزی نیز تاثیر خواهد گذاشت و باعث هزینه‎های جنبی شده و توانایی کشاورزان جهت تولید محصولات را با مشکل مواجه خواهد کرد. به دنبال چنین وضعیتی، روستاییان به شهرها مهاجرت خواهند کرد. اغلب مهاجران روستایی به دلیل توان مالی ضعیف خود مجبورند در بخش حاشیه‎نشین شهرها اسکان یافته و به مشاغل غیررسمی بپردازند. بدین ترتیب، معضلات و مسائل اجتماعی شهری نیز تشدید خواهد شد.
با توجه به سطح افت آب طی سال‎های 1370 - 1390 و همچنین تخلیه سالانه بسیار زیاد منابع آبی، این نتیجه به دست می آید که توسعه پایدار کشاورزی نه تنها ناممکن می‎شود بلکه در آینده با چالش‎های اقتصادی و اجتماعی مواجه خواهیم شد. بنابراین برای دستیابی به هدف‎های توسعه پایدار و غلبه بر مشکلات ویژه و چالش‎های آب و احترام به حق فرزندان و آیندگان، نیازمند همکاری و همفکری میان مردم و مسئولین، به ویژه پیگیریهای جدی و دلسوزانه از سوی سازمانها و مسئولین مرتبط با مسائل آب هستیم.

بدون کاهش های اساسی در مصارف مادی و انرژی در دهه های آینده با اُفتی خطرناک در سرانه ی مواد غذایی، مصرف انرژی و تولید صنعتی روبه رو خواهیم شد( مدوز،1992). مراقبت از محیط زیست و استفاده صحیح از منابع طبیعی از اصول مهم شاخص زیست بوم گرایی به شمار می رود، در این راستا به دلیل اهمیت بسیار زیاد منابع آبی در اقتصاد شهرستان دهگلان و با توجه به اینکه طی سالهای اخیر اقدام عملی چشمگیر از سوی مسئولین جهت کنترل برداشتهای غیر مجاز انجام نگرفته است، به طور مختصر به این امر مهم خواهیم پرداخت.
مشاهده میزان اٌفت سطح آب زیرزمینی در دشت دهگلان طی سال‎های 1370 تا 1390 نشان از برداشت بی‎رویه و نادرست از منابع آب دارد، میزان افت آب‎های زیرزمینی در سال 1370 از حدود 2 متر در حواشی دشت تا 43 متر در نواحی مرکزی آن رسیده است که این میزان در سال 1390 از حدود 5 متر در حواشی تا 85 متر افت آب زیرزمینی در نواحی مرکزی می باشد(محمدی،1393). طبق برداشتهای میدانی اینجانب در دشت، سطح ایستایی آبهای زیرزمینی در سالهای 66-65 به گفته کشاورزان منطقه 14متر، اما درسالهای اخیر سطح ایستایی به 76 متر رسیده است. بنابراین، اگر چنین روندی که ناشی از برداشت بی‎رویه و ناآگاهانه می‎باشد ادامه یابد در آینده نه چندان دور بخش کشاورزی دشت با چالش‎های جدی ناشی از کمبود آب مواجه خواهد شد. البته در سالهای اخیر نیز شاهد پیامدهای منفی استفاده نادرست از این منبع خدادادی بوده ایم. عدم اطلاع کشاورزان از برنامه‌های مدیریت و مصرف آب سبب شده است که آنان از پتانسیل آب زیرزمینی منطقه خود اطلاع کافی نداشته باشند و بدون توجه به شرایط موجود اقدام به بهره‎برداری بی‎رویه و غیرمجاز نمایند. بهترین گواه این ادعا، حدود بیش از 600 حلقه چاه غیرمجاز و بدون پروانه و کف‎شکنی چاه‎ها بدون آینده‎نگری در دشت دهگلان می‎باشد. توسعه نامناسب کشاورزی و اعمال سیستم ناکارآمد و مدیریت ضعیف در امر آبیاری و استفاده نادرستِ زمانی از آب‎های زیرزمینی و مهمتر، عدم پیگیری و کم کاریهای مسئولین در اطلاع رسانی به کشاورزان و آگاه ساختن آنان از عواقب امر از موارد تشدید افت آب‎های زیرزمینی در منطقه هستند.
یکی از پی‎آمدهای مهم برداشت بی‎رویه از سفره‎های آب زیرزمینی، متراکم شدن لایه‎ها و نشست زمین است. استخراج آب زیرزمینی و در پی آن افت مداوم سطح ایستایی، تخلیه سفره‏ها و نشست زمین از عوامل اصلی فرونشست زمین می‎باشند (شاهی دشت، 1390). برداشت بیش از ظرفیت از آب‎های زیرزمینی در دشت دهگلان منجر به نشست و ترک خوردن زمین به ویژه در قسمت‎های مرکزی آن و در نتیجه آسیب‎رساندن به زمین‎های کشاورزی و همچنین نواحی مسکونی شده است. شکل 1، نمونه‎ای از فرونشست زمین در سالهای اخیر در دشت را نشان می‎دهد که اگر آن را با شکل 2، یعنی آثار فرونشست زمین در دشت رفسنجان کرمان در سال 1377 مقایسه کنیم، در آینده نه چندان دور شاهد رقم خوردن سرنوشت دشت رفسنجان برای دشت دهگلان خواهیم بود.
روند افت آب‎های زیرزمینی و برداشت بی‎رویه آن، بر رفاه اجتماعی و سود حاصل از تولیدات کشاورزی نیز تاثیر خواهد گذاشت و باعث هزینه‎های جنبی شده و توانایی کشاورزان جهت تولید محصولات را با مشکل مواجه خواهد کرد. به دنبال چنین وضعیتی، روستاییان به شهرها مهاجرت خواهند کرد. اغلب مهاجران روستایی به دلیل توان مالی ضعیف خود مجبورند در بخش حاشیه‎نشین شهرها اسکان یافته و به مشاغل غیررسمی بپردازند. بدین ترتیب، معضلات و مسائل اجتماعی شهری نیز تشدید خواهد شد.
با توجه به سطح افت آب طی سال‎های 1370 - 1390 و همچنین تخلیه سالانه بسیار زیاد منابع آبی، این نتیجه به دست می آید که توسعه پایدار کشاورزی نه تنها ناممکن می‎شود بلکه در آینده با چالش‎های اقتصادی و اجتماعی مواجه خواهیم شد. بنابراین برای دستیابی به هدف‎های توسعه پایدار و غلبه بر مشکلات ویژه و چالش‎های آب و احترام به حق فرزندان و آیندگان، نیازمند همکاری و همفکری میان مردم و مسئولین، به ویژه پیگیریهای جدی و دلسوزانه از سوی سازمانها و مسئولین مرتبط با مسائل آب هستیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.